गरुडपुराणम्

अधीरः कर्कशः स्तब्धः कुचेलः स्वयमागतः । पञ्च विप्रा न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा अपि ॥ १,११५.

अस्थिर, कठोर, गर्विष्ठ, फाटक्या कपड्यांतला किंवा स्वतःहून आलेला ब्राह्मण — हे पाच जरी बृहस्पतीसारखे विद्वान असले तरी त्यांचा सन्मान करावा लागत नाही.

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि विविच्यन्ते जायमानस्य देहिनः ॥ १,११५.

आयुष्य, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि मृत्यू — या पाच गोष्टी प्रत्येक माणसाच्या जन्मावेळीच ठरलेल्या असतात.

पर्वतारोहणे तोये गोकुले दुष्टनिग्रहे । पतितस्य समुत्थाने शस्ताः पञ्च (ह्येते) गुणाः स्मृताः ॥ १,११५.

डोंगर चढताना, पाण्यातून जाताना, गायींची देखभाल करताना, वाईटांचा बंदोबस्त करताना आणि पडलेल्याला उचलताना — या पाचही ठिकाणी हे गुण श्रेष्ठ मानले जातात.

अभ्रच्छाया खले प्रीतिः परनारीषु संगतिः । पञ्चैते ह्यस्थिरा भावा यौवनानि धनानि च ॥ १,११५.

मेघाची सावली, वाईट माणसाची मैत्री, दुसऱ्याच्या स्त्रीशी संग, हे पाचही क्षणिक आहेत; तसेच तारुण्य आणि संपत्तीही स्थिर राहत नाहीत.

अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरं धनयौवनम् । अस्थिरं पुत्त्रदाराद्यं धर्मः कीर्तिर्यशः स्थिरम् ॥ १,११५.

या जगातले आयुष्य, संपत्ती आणि तारुण्य हे सगळेच अस्थिर आहेत; मुलं, पत्नी आणि इतरही कायम राहत नाहीत—फक्त धर्म, कीर्ती आणि चांगलं नाव हेच टिकून राहतात.

शत जीवितमत्यल्पं रात्रिस्तस्यार्धहारिणी । व्याधिशोकजरायासैरर्धं तदपि निष्फलम् ॥ १,११५.

शंभर वर्षांचं आयुष्यसुद्धा खूप थोडं आहे; त्यातलं अर्धं रात्र घेतं, उरलेल्या वेळेत आजार, दुःख, म्हातारपण आणि थकवा यामुळं तेही व्यर्थ जातं.

आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं तस्यार्धस्थितकिञ्चिदर्धमधिकं बाल्यस्य काले गतम् । किञ्चिद्वन्धुवियोगदुः खमरणैर्भूपालसेवागतं शेषं वारितरङ्गगर्भचपलं मानेन किं मानिनाम् ॥ १,११५.

माणसाचं आयुष्य शंभर वर्षांचं असलं तरी त्यातलं अर्धं रात्र गेलं, उरलेल्या अर्ध्यापैकी अर्ध्याहून अधिक बालपणात जातं, काही वेळ नातेवाईकांचं दुःख, मृत्यू किंवा राजसेवेत जातं; उरलेलं आयुष्य पाण्याच्या लाटेसारखं चंचल असतं—मग अभिमान बाळगण्यात काय अर्थ?

अहोरात्रमयो लोके जरारूपेण संचरेत् । मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा ॥ १,११५.

रात्रंदिवस म्हातारपण स्वतःच्या रूपात जगभर फिरतं; मृत्यू सर्व प्राण्यांना गिळतो, जसा साप वाऱ्याला गिळतो.

गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न चेत् । सर्वसत्त्वहितार्थाय पशोरिव विचेष्टितम् ॥ १,११५.

माणूस चालत असो, उभा असो, जागा असो किंवा झोपलेला असो—जर त्यानं सर्व प्राण्यांच्या भल्यासाठी काही केलं नाही, तर त्याचं वागणं जनावरासारखंच आहे.

अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमये बहुभिर्वितर्कितस्य । उदरभरणमात्रतुष्टबुद्धेः पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः ॥ १,११५.

ज्याच्याकडे चांगलं-वाईट ओळखण्याची बुध्दी नाही, केवळ पोट भरण्यातच समाधान मानतो, अशा माणसात आणि जनावरात काय फरक?

शौर्ये तपसि दाने च यस्य न प्रथितं यशः । विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः ॥ १,११५.

शौर्य, तप, दान, विद्या किंवा संपत्ती यात कुणाचं नाव प्रसिद्ध नाही, तो आईच्या मलासारखा आहे.

यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरभग्नमानैः । तन्नाम जीवितमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ १,११५.

ज्याचं ज्ञान, धैर्य आणि मान अबाधित राहिलं, अशा माणसांनी जगलेला एक क्षणसुद्धा खरा जीवन समजला जातो; कारण कावळासुद्धा दीर्घायुषी असतो आणि नैवेद्य खातो.

किं जीवितेन धनमानविवर्जितेन मित्रेण किं भवति भीतिसशङ्कितेन । सिंहव्रतं चरत गच्छत मा विषादं काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ १,११५.

संपत्ती आणि मान नसलेल्या आयुष्याचा काय उपयोग? भीती आणि शंका असलेल्या मित्राचा काय फायदा? सिंहासारखा निर्धार ठेवा, पुढे चला, निराश होऊ नका; कावळासुद्धा दीर्घायुषी असतो आणि नैवेद्य खातो.

यो वात्मनीह न गुरौ न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते न च मित्रकार्ये । किं तस्य जीवितफलेनमनुष्यलोके काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ १,११५.

जो स्वतःवर, गुरूवर, नोकरांवर, गरिबांवर किंवा मित्रांच्या कामात दया दाखवत नाही, त्याच्या आयुष्याचं फळ काय? कावळासुद्धा दीर्घायुषी असतो आणि नैवेद्य खातो.

यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लौहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ १,११५.

ज्याचे दिवस धर्म, अर्थ आणि काम या तीन पुरुषार्थांशिवाय जातात, तो लोहाराच्या भात्यासारखा आहे—श्वास घेतो, पण खरं तर जगत नाही.

स्वाधीनवृत्तेः साफल्यं न पराधीनवर्तिता । ये पराधीनकर्माणो जीवन्तोऽपि च ते मृताः ॥ १,११५.

स्वतःच्या कृत्यांमध्येच यश असतं, दुसऱ्यावर अवलंबून राहण्यात नाही; जे दुसऱ्याच्या कृतीवर अवलंबून असतात, ते जरी जिवंत असले तरी मृतासारखेच आहेत.

सु(स्व) पूरा वै कापुरुषाः सु(स्व) पूरो मूषिकाञ्जलिः । असन्तुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥ १,११५.

कायर माणसं नेहमी तृप्त असतात, जशी उंदीर थोड्या धान्याने तृप्त होतो; पण कायर माणूस कधीच पूर्ण समाधानी राहत नाही, अगदी थोड्यानेही तो खूष होतो.

अभ्रच्छाया तृणादग्निर्नोचसेवा पथो जलम् । वेश्यारागः खले प्रीतिः षडेते बुद्वुदोपमाः ॥ १,११५.

मेघाची सावली, गवतामधला अग्नी, रस्त्यावरचं पाणी, वेश्येचं प्रेम, वाईट माणसाची मैत्री—ही सहाही गोष्टी बुडबुड्यासारख्या क्षणभंगुर आहेत.

वाचा विहितसार्थेन लोको न च सुखायते । जीवितं मानमूलं हि माने म्लाने कुतः सुखम्? ॥ १,११५.

अर्थहीन शब्दांनी लोक समाधानी होत नाहीत; आयुष्याचा पाया म्हणजे मान—मान गेला की सुख कुठून येईल?

अबलस्य बलं राजा बालस्य रुदितं बलम् । बलं मूर्खस्य मौनं हि तस्करस्यानृतं बलम् ॥ १,११५.

अशक्ताचा बळ म्हणजे राजा, लहान मुलाचं बळ रडणं, मूर्खाचं बळ मौन, आणि चोराचं बळ खोटं बोलणं.

यथायथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति । तथातथास्य मेधा स्याद्विज्ञानं चास्य रोचते ॥ १,११५.

माणूस जितकं शास्त्र शिकतो, तितकी त्याची बुध्दी वाढते आणि ज्ञान त्याला आवडू लागतं.

यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मतिम् । तथातथा हि सर्वत्र श्लिष्यते लोकसुप्रियः ॥ १,११५.

माणूस जसा आपल्या मनाला चांगल्या गोष्टीकडे वळवतो, तसा तो सर्वत्र लोकांना प्रिय होतो.

लोभप्रमादविश्वासैः पुरुषो नश्यति त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्तव्यः प्रमादो नोन विश्वसेत् ॥ १,११५.

लोभ, बेफिकिरी आणि चुकीचा विश्वास या तीन गोष्टींमुळे माणूस नष्ट होतो; म्हणून लोभ करू नये, बेफिकीर राहू नये आणि कुणावरही सहज विश्वास ठेवू नये.

तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । उत्पन्ने तु भये तीव्रे स्थातव्यं वै ह्यभीतवत् ॥ १,११५.

धोका येईपर्यंत त्याची भीती बाळगावी; पण जेव्हा मोठा धोका समोर येतो, तेव्हा निर्भयपणे ठाम उभे राहावे.

ऋणशेषं चाग्निशेषं व्याधिशेषं तथैव च । पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत् ॥ १,११५.

शिल्लक राहिलेलं कर्ज, विझलेली पण पूर्ण न विझलेली आग आणि न संपलेला आजार हे सारखे पुन्हा पुन्हा वाढतात; म्हणून काहीही अपूर्ण ठेवू नये.

कृते प्रतिकृतं कुर्याद्धिंसिते प्रतिहिंसितम् । न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दोषं समाचरेत् ॥ १,११५.

जसं केलं तसं परत करावं, आणि जसा त्रास दिला तसा प्रत्युत्तर द्यावं; वाईट माणसांशी तसंच वागण्यात काहीच दोष नाही.

परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं मायामयमरिं तथा ॥ १,११५.

जो मित्र समोर गोड बोलतो पण मागे तुमच्या कामात अडथळा आणतो, अशा खोट्या मित्राला आणि छुप्या शत्रूला टाळावं.

दुर्जनस्य हि संगेन सुजनोऽपि विनश्यति । प्रसन्नमपि पानीयं कर्दमैः कलुषीकृतम् ॥ १,११५.

वाईट लोकांच्या संगतीमुळे चांगला माणूसही बिघडतो, जसं स्वच्छ पाणी चिखलामुळे घाण होतं.

स भुङ्क्ते सद्विजो भुङ्क्ते समशेषनिरूपणम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्विजः पूज्यः प्रयत्नतः ॥ १,११५.

जो द्विज जेवतो, तो सर्व काहीच जेवतो असं मानलं जातं; म्हणून द्विजाचा आदर सर्वतोपरी आणि काळजीपूर्वक करावा.