गरुडपुराणम्

मानो हि मूलमर्थस्य माने सति धनेन किम् । प्रभ्रष्टमानदर्पस्य किं धनेन किमायुषा ॥ १,११५.

मान हेच संपत्तीचे मूळ आहे; जर मान असेल तर धनाचा काय उपयोग? ज्याचा मान आणि अभिमान गेला, त्याला धन किंवा आयुष्य यांचा काहीच उपयोग नाही.

अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः । उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥ १,११५.

नीच लोक धनाची इच्छा करतात, मध्यम लोक धन आणि मान दोन्हीची इच्छा करतात, आणि श्रेष्ठ लोक फक्त मानाचीच इच्छा करतात; कारण मोठ्यांसाठी मान हेच खरे धन आहे.

वनेऽपि सिंहा न नमन्ति कं च बुभु क्षिता मांसनिरीक्षणं च । धनैर्विहीनाः सुकुलेषु जाता न नीचकर्माणि समारभन्ते ॥ १,११५.

सिंह जरी जंगलात असला तरी कोणासमोर वाकत नाही, दुसऱ्यांनी दिलेले मांस खात नाही किंवा दुसऱ्याच्या मांसाकडे पाहत नाही; तसेच, चांगल्या घरात जन्मलेले लोक जरी गरीब असले तरी नीच कृत्ये करत नाहीत.

नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने । नित्यमूर्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ १,११५.

जंगलातील सिंहासाठी ना अभिषेक असतो ना संस्कार; त्याच्या जन्मजात शक्तीमुळे तो आपोआपच प्राण्यांचा राजा होतो.

वणिक्प्रमादी भृकश्च मानी भिक्षुर्विलासी ह्यधनश्च कामी । वराङ्गना चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते ॥ १,११५.

बेफिकीर व्यापारी, न्हावी, गर्विष्ठ भिकारी, गरीब असूनही वासनेने पछाडलेला, सुंदर स्त्री आणि कटू बोलणारा — हे सर्व आपापली कर्तव्ये पार पाडत नाहीत.

दाता दरिद्रः कृपणोर्ऽथयुक्तः पुत्त्रोऽविधेयः कुजनस्य सेवा । परोपकारेषु नरस्य मृत्युः प्रजायते दुश्चरितानि पञ्च ॥ १,११५.

दारिद्र्यातही दान करणारा, श्रीमंत असूनही कंजूष, अवज्ञाकारी मुलगा, वाईट माणसाची सेवा, आणि चांगल्या कामात मृत्यू — ही पाच माणसासाठी वाईट कृत्ये आहेत.

कान्तावियोगः स्वजनापमानं ऋणस्य शेषः कुजनस्य सेवा । दारिद्रयाभावाद्विमुखाश्च मित्रा विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्राः ॥ १,११५.

प्रिय व्यक्तीपासून वेगळे होणे, आप्तजनांकडून अपमान, कर्ज शिल्लक राहणे, वाईट माणसाची सेवा, आणि दारिद्र्यामुळे मित्र दूर जाणे — ही पाच गोष्टी अग्नी नसतानाही मनाला जाळतात.

चिन्तासहस्रेषु च तेषु मध्ये चिन्ताश्चतस्रोऽप्यसिधारतुल्याः । नीचापमानं क्षुधितं कलत्रं भार्या विरक्ता सहजोपरोधः ॥ १,११५.

हजारो चिंता असल्या तरी त्यात चार चिंता अगदी धारदार तलवारीसारख्या आहेत: नीचाकडून अपमान, भूक, पत्नीचे विरक्तपण, आणि आप्तजनांचा अडथळा.

वश्यश्च पुर्त्रेर्ऽथ करी च विद्या अरोगिता सज्जनसङ्गतिश्च । इष्टा च भार्या वशवर्तिनी च दुः खस्य मूलोद्धरणानि पञ्च ॥ १,११५.

आज्ञाधारक मुलगा, संपत्ती, विद्या, उत्तम आरोग्य, सज्जनांची संगत, आणि प्रिय पतिव्रता पत्नी — या पाच गोष्टी दुःख दूर करण्याच्या मुळ आहेत.

कुरङ्गमातङ्गपतङ्गंभृग मीना हताः पञ्चबिरेव पञ्च । एकः प्रमाथी स कथं न घात्यो यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च ॥ १,११५.

मृग, हत्ती, पतंग, मधमाशी आणि मासा — हे पाच प्राणी प्रत्येकी एका गोष्टीमुळे नष्ट होतात; मग जो माणूस या पाचही दोषांची सेवा करतो, तो कसा वाचेल?

अधीरः कर्कशः स्तब्धः कुचेलः स्वयमागतः । पञ्च विप्रा न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा अपि ॥ १,११५.

अस्थिर, कठोर, गर्विष्ठ, फाटक्या कपड्यांतला किंवा स्वतःहून आलेला ब्राह्मण — हे पाच जरी बृहस्पतीसारखे विद्वान असले तरी त्यांचा सन्मान करावा लागत नाही.

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि विविच्यन्ते जायमानस्य देहिनः ॥ १,११५.

आयुष्य, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि मृत्यू — या पाच गोष्टी प्रत्येक माणसाच्या जन्मावेळीच ठरलेल्या असतात.

पर्वतारोहणे तोये गोकुले दुष्टनिग्रहे । पतितस्य समुत्थाने शस्ताः पञ्च (ह्येते) गुणाः स्मृताः ॥ १,११५.

डोंगर चढताना, पाण्यातून जाताना, गायींची देखभाल करताना, वाईटांचा बंदोबस्त करताना आणि पडलेल्याला उचलताना — या पाचही ठिकाणी हे गुण श्रेष्ठ मानले जातात.

अभ्रच्छाया खले प्रीतिः परनारीषु संगतिः । पञ्चैते ह्यस्थिरा भावा यौवनानि धनानि च ॥ १,११५.

मेघाची सावली, वाईट माणसाची मैत्री, दुसऱ्याच्या स्त्रीशी संग, हे पाचही क्षणिक आहेत; तसेच तारुण्य आणि संपत्तीही स्थिर राहत नाहीत.

अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरं धनयौवनम् । अस्थिरं पुत्त्रदाराद्यं धर्मः कीर्तिर्यशः स्थिरम् ॥ १,११५.

या जगातले आयुष्य, संपत्ती आणि तारुण्य हे सगळेच अस्थिर आहेत; मुलं, पत्नी आणि इतरही कायम राहत नाहीत—फक्त धर्म, कीर्ती आणि चांगलं नाव हेच टिकून राहतात.

शत जीवितमत्यल्पं रात्रिस्तस्यार्धहारिणी । व्याधिशोकजरायासैरर्धं तदपि निष्फलम् ॥ १,११५.

शंभर वर्षांचं आयुष्यसुद्धा खूप थोडं आहे; त्यातलं अर्धं रात्र घेतं, उरलेल्या वेळेत आजार, दुःख, म्हातारपण आणि थकवा यामुळं तेही व्यर्थ जातं.

आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं तस्यार्धस्थितकिञ्चिदर्धमधिकं बाल्यस्य काले गतम् । किञ्चिद्वन्धुवियोगदुः खमरणैर्भूपालसेवागतं शेषं वारितरङ्गगर्भचपलं मानेन किं मानिनाम् ॥ १,११५.

माणसाचं आयुष्य शंभर वर्षांचं असलं तरी त्यातलं अर्धं रात्र गेलं, उरलेल्या अर्ध्यापैकी अर्ध्याहून अधिक बालपणात जातं, काही वेळ नातेवाईकांचं दुःख, मृत्यू किंवा राजसेवेत जातं; उरलेलं आयुष्य पाण्याच्या लाटेसारखं चंचल असतं—मग अभिमान बाळगण्यात काय अर्थ?

अहोरात्रमयो लोके जरारूपेण संचरेत् । मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा ॥ १,११५.

रात्रंदिवस म्हातारपण स्वतःच्या रूपात जगभर फिरतं; मृत्यू सर्व प्राण्यांना गिळतो, जसा साप वाऱ्याला गिळतो.

गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न चेत् । सर्वसत्त्वहितार्थाय पशोरिव विचेष्टितम् ॥ १,११५.

माणूस चालत असो, उभा असो, जागा असो किंवा झोपलेला असो—जर त्यानं सर्व प्राण्यांच्या भल्यासाठी काही केलं नाही, तर त्याचं वागणं जनावरासारखंच आहे.

अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमये बहुभिर्वितर्कितस्य । उदरभरणमात्रतुष्टबुद्धेः पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः ॥ १,११५.

ज्याच्याकडे चांगलं-वाईट ओळखण्याची बुध्दी नाही, केवळ पोट भरण्यातच समाधान मानतो, अशा माणसात आणि जनावरात काय फरक?

शौर्ये तपसि दाने च यस्य न प्रथितं यशः । विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः ॥ १,११५.

शौर्य, तप, दान, विद्या किंवा संपत्ती यात कुणाचं नाव प्रसिद्ध नाही, तो आईच्या मलासारखा आहे.

यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरभग्नमानैः । तन्नाम जीवितमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ १,११५.

ज्याचं ज्ञान, धैर्य आणि मान अबाधित राहिलं, अशा माणसांनी जगलेला एक क्षणसुद्धा खरा जीवन समजला जातो; कारण कावळासुद्धा दीर्घायुषी असतो आणि नैवेद्य खातो.

किं जीवितेन धनमानविवर्जितेन मित्रेण किं भवति भीतिसशङ्कितेन । सिंहव्रतं चरत गच्छत मा विषादं काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ १,११५.

संपत्ती आणि मान नसलेल्या आयुष्याचा काय उपयोग? भीती आणि शंका असलेल्या मित्राचा काय फायदा? सिंहासारखा निर्धार ठेवा, पुढे चला, निराश होऊ नका; कावळासुद्धा दीर्घायुषी असतो आणि नैवेद्य खातो.

यो वात्मनीह न गुरौ न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते न च मित्रकार्ये । किं तस्य जीवितफलेनमनुष्यलोके काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ १,११५.

जो स्वतःवर, गुरूवर, नोकरांवर, गरिबांवर किंवा मित्रांच्या कामात दया दाखवत नाही, त्याच्या आयुष्याचं फळ काय? कावळासुद्धा दीर्घायुषी असतो आणि नैवेद्य खातो.

यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लौहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ १,११५.

ज्याचे दिवस धर्म, अर्थ आणि काम या तीन पुरुषार्थांशिवाय जातात, तो लोहाराच्या भात्यासारखा आहे—श्वास घेतो, पण खरं तर जगत नाही.

स्वाधीनवृत्तेः साफल्यं न पराधीनवर्तिता । ये पराधीनकर्माणो जीवन्तोऽपि च ते मृताः ॥ १,११५.

स्वतःच्या कृत्यांमध्येच यश असतं, दुसऱ्यावर अवलंबून राहण्यात नाही; जे दुसऱ्याच्या कृतीवर अवलंबून असतात, ते जरी जिवंत असले तरी मृतासारखेच आहेत.

सु(स्व) पूरा वै कापुरुषाः सु(स्व) पूरो मूषिकाञ्जलिः । असन्तुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥ १,११५.

कायर माणसं नेहमी तृप्त असतात, जशी उंदीर थोड्या धान्याने तृप्त होतो; पण कायर माणूस कधीच पूर्ण समाधानी राहत नाही, अगदी थोड्यानेही तो खूष होतो.

अभ्रच्छाया तृणादग्निर्नोचसेवा पथो जलम् । वेश्यारागः खले प्रीतिः षडेते बुद्वुदोपमाः ॥ १,११५.

मेघाची सावली, गवतामधला अग्नी, रस्त्यावरचं पाणी, वेश्येचं प्रेम, वाईट माणसाची मैत्री—ही सहाही गोष्टी बुडबुड्यासारख्या क्षणभंगुर आहेत.

वाचा विहितसार्थेन लोको न च सुखायते । जीवितं मानमूलं हि माने म्लाने कुतः सुखम्? ॥ १,११५.

अर्थहीन शब्दांनी लोक समाधानी होत नाहीत; आयुष्याचा पाया म्हणजे मान—मान गेला की सुख कुठून येईल?