गरुडपुराणम्

धर्मः प्रव्रजितस्तपः प्रचलितं सत्यं च दूरं गतं पृथ्वी वन्ध्यफला जनाः कपटिनो लौल्ये स्थिता ब्राह्मणाः । मर्त्याः स्त्रीवशगाः स्त्रियश्च चपला नीचा जना उन्नताः हा कष्टं खलुजीवितं कलियुगे धन्या जना ये मृताः ॥ १,११५.

धर्म निघून गेला आहे, तप कठीण राहिलं नाही, सत्य दूर गेलं आहे, पृथ्वी निष्फळ झाली आहे, माणसं कपटी झाली आहेत, ब्राह्मण लोभात अडकले आहेत, लोक बायकांच्या अधीन झाले आहेत, बायका चंचल आहेत, नीच माणसं मोठी झाली आहेत—अरेरे, कलियुगातलं हे जीवन किती दुःखदायक आहे! जे मेले तेच खरं भाग्यवान.

धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् । परचित्तगतान् दारान्पुत्रं कुव्यसने स्थितम् ॥ १,११५.

जे लोक आपल्या देशाचा नाश, घराण्याचा विनाश, परस्त्रीप्रेमी पत्नी किंवा वाईट मार्गाला लागलेला मुलगा पाहत नाहीत, तेच खरे भाग्यवान.

कुपुत्रे निर्वृतिर्नास्ति कुभार्यायां कुतो रतिः । सुमित्र नास्ति विश्वासः कुराज्ये नास्ति जीवितम् ॥ १,११५.

वाईट मुलात आनंद मिळत नाही, वाईट बायकोत सुख नाही; वाईट मित्रावर विश्वास ठेवता येत नाही आणि वाईट राज्यात आयुष्यच नाही.

परान्नं च परस्वं च परशय्याः परस्त्रियः । परवेश्मनि वासश्च शक्रादपि हरेच्छ्रियम् ॥ १,११५.

दुसऱ्याचं अन्न, दुसऱ्याचं धन, दुसऱ्याचं पलंग, दुसऱ्याची बायको आणि दुसऱ्याच्या घरी राहणं—हे सर्व इंद्रालाही लक्ष्मीपासून वंचित करतात.

आलापाद्गात्रसंस्पर्शात्संसर्गात्सह भोजनात् । आसनाच्छयनाद्यानात्पापं संक्रमते नृणाम् ॥ १,११५.

गप्पा मारल्याने, शरीराचा स्पर्श केल्याने, संगतीने, एकत्र जेवल्याने, एकत्र बसल्याने, झोपल्याने किंवा प्रवास केल्याने पाप माणसामाणसांत पसरतं.

स्त्रियो नश्यन्ति रूपेण तपः क्रोधन नश्यति । गावो द्वरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमः ॥ १,११५.

स्त्रियां सौंदर्य हरपते, तप क्रोधामुळे नष्ट होते, गायी दारात भटकल्या की त्यांचा नाश होतो, आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण शूद्रांच्या हातचे अन्न खाल्ल्यावर आपली शुद्धता गमावतात.

आसनादेकशय्यायां बोजनात्पङ्क्तिसङ्करात् । ततः संक्रमते पापं घटाद्धट इवोदकम् ॥ १,११५.

एकत्र बसणे, एकाच पलंगावर झोपणे, एकत्र जेवणे आणि एकाच पंक्तीत मिसळणे — यामुळे पाप जणू एक भांड्यातून दुसऱ्यात पाणी ओतल्यासारखे पसरते.

लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः । तस्माच्छिष्यं च पुत्रं च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥ १,११५.

लाडाने अनेक दोष येतात, आणि शिस्त लावल्याने अनेक गुण येतात; म्हणून शिष्य किंवा मुलाला लाड करू नये, तर योग्य वेळी शिस्त लावावी.

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा । असंभोगश्च नारीणां वस्त्राणामातपो जरा ॥ १,११५.

प्राण्यांना वारंवार प्रवास केल्याने वार्धक्य येते, पर्वतांना पाण्यामुळे झीज होते, स्त्रियांना संग न झाल्याने वय वाढते, आणि कपड्यांना उन्हामुळे झीज होते.

अधमाः कलिमिच्छन्ति सन्धिमिच्छति मध्यमाः । उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥ १,११५.

सर्वात नीच माणसे भांडण शोधतात, मध्यम लोक समेट शोधतात, आणि श्रेष्ठ लोक मान शोधतात; कारण मोठ्यांसाठी मान हेच खरे धन आहे.

मानो हि मूलमर्थस्य माने सति धनेन किम् । प्रभ्रष्टमानदर्पस्य किं धनेन किमायुषा ॥ १,११५.

मान हेच संपत्तीचे मूळ आहे; जर मान असेल तर धनाचा काय उपयोग? ज्याचा मान आणि अभिमान गेला, त्याला धन किंवा आयुष्य यांचा काहीच उपयोग नाही.

अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः । उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥ १,११५.

नीच लोक धनाची इच्छा करतात, मध्यम लोक धन आणि मान दोन्हीची इच्छा करतात, आणि श्रेष्ठ लोक फक्त मानाचीच इच्छा करतात; कारण मोठ्यांसाठी मान हेच खरे धन आहे.

वनेऽपि सिंहा न नमन्ति कं च बुभु क्षिता मांसनिरीक्षणं च । धनैर्विहीनाः सुकुलेषु जाता न नीचकर्माणि समारभन्ते ॥ १,११५.

सिंह जरी जंगलात असला तरी कोणासमोर वाकत नाही, दुसऱ्यांनी दिलेले मांस खात नाही किंवा दुसऱ्याच्या मांसाकडे पाहत नाही; तसेच, चांगल्या घरात जन्मलेले लोक जरी गरीब असले तरी नीच कृत्ये करत नाहीत.

नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने । नित्यमूर्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ १,११५.

जंगलातील सिंहासाठी ना अभिषेक असतो ना संस्कार; त्याच्या जन्मजात शक्तीमुळे तो आपोआपच प्राण्यांचा राजा होतो.

वणिक्प्रमादी भृकश्च मानी भिक्षुर्विलासी ह्यधनश्च कामी । वराङ्गना चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते ॥ १,११५.

बेफिकीर व्यापारी, न्हावी, गर्विष्ठ भिकारी, गरीब असूनही वासनेने पछाडलेला, सुंदर स्त्री आणि कटू बोलणारा — हे सर्व आपापली कर्तव्ये पार पाडत नाहीत.

दाता दरिद्रः कृपणोर्ऽथयुक्तः पुत्त्रोऽविधेयः कुजनस्य सेवा । परोपकारेषु नरस्य मृत्युः प्रजायते दुश्चरितानि पञ्च ॥ १,११५.

दारिद्र्यातही दान करणारा, श्रीमंत असूनही कंजूष, अवज्ञाकारी मुलगा, वाईट माणसाची सेवा, आणि चांगल्या कामात मृत्यू — ही पाच माणसासाठी वाईट कृत्ये आहेत.

कान्तावियोगः स्वजनापमानं ऋणस्य शेषः कुजनस्य सेवा । दारिद्रयाभावाद्विमुखाश्च मित्रा विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्राः ॥ १,११५.

प्रिय व्यक्तीपासून वेगळे होणे, आप्तजनांकडून अपमान, कर्ज शिल्लक राहणे, वाईट माणसाची सेवा, आणि दारिद्र्यामुळे मित्र दूर जाणे — ही पाच गोष्टी अग्नी नसतानाही मनाला जाळतात.

चिन्तासहस्रेषु च तेषु मध्ये चिन्ताश्चतस्रोऽप्यसिधारतुल्याः । नीचापमानं क्षुधितं कलत्रं भार्या विरक्ता सहजोपरोधः ॥ १,११५.

हजारो चिंता असल्या तरी त्यात चार चिंता अगदी धारदार तलवारीसारख्या आहेत: नीचाकडून अपमान, भूक, पत्नीचे विरक्तपण, आणि आप्तजनांचा अडथळा.

वश्यश्च पुर्त्रेर्ऽथ करी च विद्या अरोगिता सज्जनसङ्गतिश्च । इष्टा च भार्या वशवर्तिनी च दुः खस्य मूलोद्धरणानि पञ्च ॥ १,११५.

आज्ञाधारक मुलगा, संपत्ती, विद्या, उत्तम आरोग्य, सज्जनांची संगत, आणि प्रिय पतिव्रता पत्नी — या पाच गोष्टी दुःख दूर करण्याच्या मुळ आहेत.

कुरङ्गमातङ्गपतङ्गंभृग मीना हताः पञ्चबिरेव पञ्च । एकः प्रमाथी स कथं न घात्यो यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च ॥ १,११५.

मृग, हत्ती, पतंग, मधमाशी आणि मासा — हे पाच प्राणी प्रत्येकी एका गोष्टीमुळे नष्ट होतात; मग जो माणूस या पाचही दोषांची सेवा करतो, तो कसा वाचेल?

अधीरः कर्कशः स्तब्धः कुचेलः स्वयमागतः । पञ्च विप्रा न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा अपि ॥ १,११५.

अस्थिर, कठोर, गर्विष्ठ, फाटक्या कपड्यांतला किंवा स्वतःहून आलेला ब्राह्मण — हे पाच जरी बृहस्पतीसारखे विद्वान असले तरी त्यांचा सन्मान करावा लागत नाही.

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि विविच्यन्ते जायमानस्य देहिनः ॥ १,११५.

आयुष्य, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि मृत्यू — या पाच गोष्टी प्रत्येक माणसाच्या जन्मावेळीच ठरलेल्या असतात.

पर्वतारोहणे तोये गोकुले दुष्टनिग्रहे । पतितस्य समुत्थाने शस्ताः पञ्च (ह्येते) गुणाः स्मृताः ॥ १,११५.

डोंगर चढताना, पाण्यातून जाताना, गायींची देखभाल करताना, वाईटांचा बंदोबस्त करताना आणि पडलेल्याला उचलताना — या पाचही ठिकाणी हे गुण श्रेष्ठ मानले जातात.

अभ्रच्छाया खले प्रीतिः परनारीषु संगतिः । पञ्चैते ह्यस्थिरा भावा यौवनानि धनानि च ॥ १,११५.

मेघाची सावली, वाईट माणसाची मैत्री, दुसऱ्याच्या स्त्रीशी संग, हे पाचही क्षणिक आहेत; तसेच तारुण्य आणि संपत्तीही स्थिर राहत नाहीत.

अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरं धनयौवनम् । अस्थिरं पुत्त्रदाराद्यं धर्मः कीर्तिर्यशः स्थिरम् ॥ १,११५.

या जगातले आयुष्य, संपत्ती आणि तारुण्य हे सगळेच अस्थिर आहेत; मुलं, पत्नी आणि इतरही कायम राहत नाहीत—फक्त धर्म, कीर्ती आणि चांगलं नाव हेच टिकून राहतात.

शत जीवितमत्यल्पं रात्रिस्तस्यार्धहारिणी । व्याधिशोकजरायासैरर्धं तदपि निष्फलम् ॥ १,११५.

शंभर वर्षांचं आयुष्यसुद्धा खूप थोडं आहे; त्यातलं अर्धं रात्र घेतं, उरलेल्या वेळेत आजार, दुःख, म्हातारपण आणि थकवा यामुळं तेही व्यर्थ जातं.

आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं तस्यार्धस्थितकिञ्चिदर्धमधिकं बाल्यस्य काले गतम् । किञ्चिद्वन्धुवियोगदुः खमरणैर्भूपालसेवागतं शेषं वारितरङ्गगर्भचपलं मानेन किं मानिनाम् ॥ १,११५.

माणसाचं आयुष्य शंभर वर्षांचं असलं तरी त्यातलं अर्धं रात्र गेलं, उरलेल्या अर्ध्यापैकी अर्ध्याहून अधिक बालपणात जातं, काही वेळ नातेवाईकांचं दुःख, मृत्यू किंवा राजसेवेत जातं; उरलेलं आयुष्य पाण्याच्या लाटेसारखं चंचल असतं—मग अभिमान बाळगण्यात काय अर्थ?

अहोरात्रमयो लोके जरारूपेण संचरेत् । मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा ॥ १,११५.

रात्रंदिवस म्हातारपण स्वतःच्या रूपात जगभर फिरतं; मृत्यू सर्व प्राण्यांना गिळतो, जसा साप वाऱ्याला गिळतो.

गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न चेत् । सर्वसत्त्वहितार्थाय पशोरिव विचेष्टितम् ॥ १,११५.

माणूस चालत असो, उभा असो, जागा असो किंवा झोपलेला असो—जर त्यानं सर्व प्राण्यांच्या भल्यासाठी काही केलं नाही, तर त्याचं वागणं जनावरासारखंच आहे.