गरुडपुराणम्

एकेनापि सुवृक्षेण पुष्पितेन सुगन्धिना । वनं सुवासितं सर्वं सुपुत्रेण कुलं यथा ॥ १,११४.

एकच फुललेले, सुगंधी झाड जसे साऱ्या जंगलाला सुगंधित करते, तसाच एक चांगला मुलगा साऱ्या कुटुंबाला सन्मान मिळवून देतो.

एको हि गुणवान्पुत्रो निर्गुणेन शतेन किम् । चन्द्रो हन्ति तमांस्येको न च ज्योतिः सहस्रकम् ॥ १,११४.

शंभर निर्गुण मुलांपेक्षा एक गुणी मुलगा श्रेष्ठ. एक चंद्रच अंधार घालवतो, हजारो ताऱ्यांनी ते शक्य होत नाही.

लालयेत्पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् । प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रं मित्रवदाचरेत् ॥ १,११४.

पाच वर्षे मुलाला लाड करावा, पुढची दहा वर्षे शिस्त लावावी; पण सोळाव्या वर्षी त्याच्याशी मित्रासारखे वागावे.

जायमानो हरेद्दारान् वर्धमानो हरेद्धनम् । म्रियमाणो हरेत्प्राणान्नास्ति पुत्रसमो रिपुः ॥ १,११४.

मुलगा जन्माला आल्यावर वडिलांची पत्नी दूर करतो, वाढताना संपत्ती घेतो, आणि मरणाच्या वेळी प्राणही घेतो — मुलासारखा शत्रू दुसरा नाही.

केचिन्मृगमुखा व्याघ्राः केचिद्व्याघ्रमुखा मृगाः । तत्स्वरूपपहिज्ञाने ह्यविश्वासः पदेपदे ॥ १,११४.

काही वाघांना हरणाचे तोंड असते, तर काही हरणांना वाघाचे तोंड असते; म्हणून त्यांच्या खरी ओळख नसताना प्रत्येक पावलावर सावधगिरी बाळगावी.

एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ १,११४.

क्षमाशील माणसात एकच दोष असतो — दुसरा नाही; तो म्हणजे लोक त्याला अशक्त समजतात.

एतदेवानुमन्येत भोगा हि क्षणभङ्गिनः । स्निग्धेषु च विदग्धस्य मतयो वै ह्यनाकुलाः ॥ १,११४.

हेच मान्य करावे — सुखभोग क्षणभंगुर असतात; आणि जिथे आपुलकी असते, तिथे चतुर माणसाचे मन कधीही अस्थिर होत नाही.

ज्येष्ठः पितृसमो भ्राता मृते पितरि शौनक । सर्वेषां स पिता हि स्यात्सर्वेषामनुपालकः ॥ १,११४.

शौनक, वडील गेले की मोठा भाऊ हा सर्वांसाठी वडीलासारखा असतो. तो सर्वांचा सांभाळ करणारा आणि रक्षण करणारा व्हावा.

कनिष्ठेषु च सर्वेषु समत्वेनानुवर्तते । समापभोगजीवेषु यथैवं तनयेषु च ॥ १,११४.

तो लहान भावंडांशी, मिळून उपभोग करणाऱ्यांशी आणि मुलांशीही सारख्याच प्रेमाने आणि समतेने वागावा.

बहूनामल्पसाराणां समवायो हि दारुणः । तृणैरावेष्टिता रज्जुस्तया नागोऽपि बध्यते ॥ १,११४.

अल्पशक्ती असणारे अनेक जण एकत्र आले तर ते फार भयंकर होतात. गवताच्या पात्यांनी गुंडाळलेली दोरीसुद्धा हत्तीला बांधू शकते.

अपहृत्य परस्वं हि यस्तु दानं प्रयच्छति । स दाता नरकं याति यस्यार्थास्तस्य तत्फलम् ॥ १,११४.

जो दुसऱ्याचे धन चोरून दान करतो, तो दाता नरकात जातो; त्या दानाचे फळ खरे तर ज्याचे धन होते त्यालाच मिळते.

देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ १,११४.

देवासाठी असलेली वस्तू नष्ट केल्याने, ब्राह्मणांचे धन हिसकावल्याने आणि ब्राह्मणांचा अपमान केल्याने कुळाची प्रतिष्ठा नष्ट होते.

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १,११४.

ब्राह्मणहत्यारा, मद्यपान करणारा, चोर, व्रतभंग करणारा यांच्यासाठी शुद्धीचा उपाय सांगितला आहे; पण उपकार विसरणाऱ्यासाठी काहीच प्रायश्चित्त नाही.

नाश्रन्ति पितरो देवाः क्षुद्रस्य वृषलीपतेः । भार्याजितस्य नाश्रन्ति यस्याश्चोपपतिर्गृहे ॥ १,११४.

नीच माणसाचे, बायकोपाशी हरलेल्याचे किंवा ज्याच्या घरी परपुरुष आहे अशा माणसाचे पितर आणि देव यांचे श्राद्ध किंवा पूजा स्वीकारत नाहीत.

अकृजज्ञमनार्यञ्च दीर्धरोषमनार्जवम् । चतुरो विद्धि चाण्डालाञ्जात्या जायेत पञ्चमः ॥ १,११४.

जो उपकार विसरतो, जो नीच आहे, जो नेहमी रागावतो आणि जो प्रामाणिक नाही, हे चारजण चांडाळ समजावे; त्यांच्या घरात जन्मलेला पाचवा देखील तसाच असतो.

नोपेक्षितव्यो दुर्बद्धि शत्रुरल्पोऽप्यवज्ञया । वह्निरल्पोऽप्यसंहार्यः कुरुते भस्मसाज्जगत् ॥ १,११४.

वाईट बुद्धी असलेला शत्रू जरी दुर्बळ असला तरी त्याला कमी लेखू नये; कारण लहानशी आगही जर नियंत्रणात नसेल तर ती संपूर्ण जग जाळून टाकू शकते.

नवे वयसि यः शान्तः स शान्त इति मे मतिः । धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते ॥ १,११४.

जो तरुण वयात शांत राहतो, तोच खरा शांत आहे असं मला वाटतं; कारण शरीराची शक्ती कमी झाली की कोणालाही शांत व्हावंच लागतं.

पन्थान इव विप्रेन्द्र सर्वसाधारणाः श्रियः । मदीया इति मत्वा वै न हि हर्षयुतो भवेत् ॥ १,११४.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, संपत्ती ही सर्वांसाठीच असते, जशी वाट चालणाऱ्यांसाठी रस्ते असतात; 'ही माझीच आहे' असं समजून कुणालाच खरा आनंद मिळत नाही.

चित्तायत्तं धातुवश्यं शरीरं चित्ते नष्टे धातवो यान्ति नाशम् । तस्माच्चित्तं सर्वदा रक्षणीयं स्वस्थे चित्ते धातवः सम्भवन्ति ॥ १,११४.

शरीर हे मनावर आणि शरीरातील धातूंवर अवलंबून असते; मन बिघडले की धातूही नष्ट होतात. म्हणून मन नेहमी सांभाळावं; कारण मन स्वस्थ असेल तर धातूही टिकतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११५ सूत उवाच । कुमार्यां च कुमित्रं च कुराजानं कुपुत्रकम् । कुकन्यां च कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १,११५.

सुतांनी सांगितले: वाईट मैत्रीण, वाईट राजा, वाईट मुलगा, वाईट मुलगी आणि वाईट देश यांना दूर ठेवावं.

धर्मः प्रव्रजितस्तपः प्रचलितं सत्यं च दूरं गतं पृथ्वी वन्ध्यफला जनाः कपटिनो लौल्ये स्थिता ब्राह्मणाः । मर्त्याः स्त्रीवशगाः स्त्रियश्च चपला नीचा जना उन्नताः हा कष्टं खलुजीवितं कलियुगे धन्या जना ये मृताः ॥ १,११५.

धर्म निघून गेला आहे, तप कठीण राहिलं नाही, सत्य दूर गेलं आहे, पृथ्वी निष्फळ झाली आहे, माणसं कपटी झाली आहेत, ब्राह्मण लोभात अडकले आहेत, लोक बायकांच्या अधीन झाले आहेत, बायका चंचल आहेत, नीच माणसं मोठी झाली आहेत—अरेरे, कलियुगातलं हे जीवन किती दुःखदायक आहे! जे मेले तेच खरं भाग्यवान.

धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् । परचित्तगतान् दारान्पुत्रं कुव्यसने स्थितम् ॥ १,११५.

जे लोक आपल्या देशाचा नाश, घराण्याचा विनाश, परस्त्रीप्रेमी पत्नी किंवा वाईट मार्गाला लागलेला मुलगा पाहत नाहीत, तेच खरे भाग्यवान.

कुपुत्रे निर्वृतिर्नास्ति कुभार्यायां कुतो रतिः । सुमित्र नास्ति विश्वासः कुराज्ये नास्ति जीवितम् ॥ १,११५.

वाईट मुलात आनंद मिळत नाही, वाईट बायकोत सुख नाही; वाईट मित्रावर विश्वास ठेवता येत नाही आणि वाईट राज्यात आयुष्यच नाही.

परान्नं च परस्वं च परशय्याः परस्त्रियः । परवेश्मनि वासश्च शक्रादपि हरेच्छ्रियम् ॥ १,११५.

दुसऱ्याचं अन्न, दुसऱ्याचं धन, दुसऱ्याचं पलंग, दुसऱ्याची बायको आणि दुसऱ्याच्या घरी राहणं—हे सर्व इंद्रालाही लक्ष्मीपासून वंचित करतात.

आलापाद्गात्रसंस्पर्शात्संसर्गात्सह भोजनात् । आसनाच्छयनाद्यानात्पापं संक्रमते नृणाम् ॥ १,११५.

गप्पा मारल्याने, शरीराचा स्पर्श केल्याने, संगतीने, एकत्र जेवल्याने, एकत्र बसल्याने, झोपल्याने किंवा प्रवास केल्याने पाप माणसामाणसांत पसरतं.

स्त्रियो नश्यन्ति रूपेण तपः क्रोधन नश्यति । गावो द्वरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमः ॥ १,११५.

स्त्रियां सौंदर्य हरपते, तप क्रोधामुळे नष्ट होते, गायी दारात भटकल्या की त्यांचा नाश होतो, आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण शूद्रांच्या हातचे अन्न खाल्ल्यावर आपली शुद्धता गमावतात.

आसनादेकशय्यायां बोजनात्पङ्क्तिसङ्करात् । ततः संक्रमते पापं घटाद्धट इवोदकम् ॥ १,११५.

एकत्र बसणे, एकाच पलंगावर झोपणे, एकत्र जेवणे आणि एकाच पंक्तीत मिसळणे — यामुळे पाप जणू एक भांड्यातून दुसऱ्यात पाणी ओतल्यासारखे पसरते.

लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः । तस्माच्छिष्यं च पुत्रं च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥ १,११५.

लाडाने अनेक दोष येतात, आणि शिस्त लावल्याने अनेक गुण येतात; म्हणून शिष्य किंवा मुलाला लाड करू नये, तर योग्य वेळी शिस्त लावावी.

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा । असंभोगश्च नारीणां वस्त्राणामातपो जरा ॥ १,११५.

प्राण्यांना वारंवार प्रवास केल्याने वार्धक्य येते, पर्वतांना पाण्यामुळे झीज होते, स्त्रियांना संग न झाल्याने वय वाढते, आणि कपड्यांना उन्हामुळे झीज होते.