गरुडपुराणम्

न विश्वसेदविश्वस्तं विश्वस्तं विश्वस्तं नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलादपि निकृन्तति ॥ १,११४.

जो विश्वासास पात्र नाही, त्याच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये; आणि जो खरोखरच विश्वासू आहे, त्याच्यावरही फारसा विश्वास ठेवू नये. कारण विश्वासातून भीती निर्माण होते, आणि ती मुळापासून तोडू शकते.

वैरिणा सह सन्धाय विश्वस्तो यदि तिष्ठति । स वृक्षाग्रे प्रसुप्तो हि पतितः प्रतिबुध्यते ॥ १,११४.

शत्रूशी मैत्री करून जर कोणी त्याच्यावर पूर्ण विश्वास ठेवतो, तर ते जणू झाडाच्या टोकावर झोपल्यासारखे आहे — तो माणूस पडल्यावरच जागा होतो.

नात्यन्तं मृदुना भाव्यं नात्यन्तं कूरकर्मणा । मृदुनैव मृदुं हन्ति दारुणेनैव दारुणम् ॥ १,११४.

कधीच फार मृदू किंवा फार कठोर वागू नये. मृदू माणसाला मृदूच हरवतो, आणि कठोराला कठोरच हरवतो.

नात्यन्तं सरलैर्भाव्यं नात्यन्तं मृदुना तथा । सरलास्तत्र छिद्यन्ते कुब्जास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ १,११४.

खूपच सरळ किंवा खूपच मृदू होऊ नये. सरळ झाडेच कापली जातात, वाकडी झाडे मात्र तशीच उभी राहतात.

नमन्ति फलिनो वृक्षा नमन्ति गुणिनो जनाः । शुष्कवृक्षाश्च मूर्खाश्च भिद्यन्ते न नमन्ति च ॥ १,११४.

फळांनी लगडलेली झाडे वाकतात, गुणी माणसे नम्र असतात. पण कोरडी झाडे आणि मूर्ख माणसे न वाकतात, न झुकतात — ती तुटतात.

अप्रार्थितानि दुः खानि यथैवायान्ति यान्ति च । मार्जार इव लुम्पेत तथा प्रार्थयितार नरः ॥ १,११४.

जशी न मागितलेली दुःखे आपोआप येतात आणि जातात, तशीच माणसाने संधी आल्या की त्या मांजरासारख्या झडप घालून घ्याव्यात.

पूर्वं पश्चाच्चरन्त्यार्ये सदैव बहुसम्पदः । विपरीतमनार्ये च यथेच्छसि तथा चर ॥ १,११४.

सज्जनांशी नेहमी काळजीपूर्वक आणि आदराने वागावे; दुर्जनांशी मात्र जशी इच्छा तशी वागावे.

षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रश्चतुः कर्णश्चधार्यते । द्विकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्माप्यन्त न बुध्यते ॥ १,११४.

सहा कानांनी ऐकलेला गुपित उघड होते; चार कानांमध्ये ते टिकते; पण दोन कानांमध्ये ठेवलेले गुपित ब्रह्मादेखील जाणू शकत नाही.

तया गवा किं क्रियते या न दोग्ध्री न गर्भिणी । कोर्ऽथ पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः ॥ १,११४.

ती गाय कशाला उपयोगाची, जी दूध देत नाही किंवा गाभण नाही? आणि तो मुलगा कशाला, जो ना विद्वान ना धर्मशील?

एकेनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तेन धीमता । कुलं पुरुषसिंहेन चन्द्रेण गगनं यथा ॥ १,११४.

एकच विद्वान आणि बुद्धिमान मुलगा सुद्धा संपूर्ण कुटुंबाचा उद्धार करतो — जसा एक चंद्र संपूर्ण आकाश उजळवतो.

एकेनापि सुवृक्षेण पुष्पितेन सुगन्धिना । वनं सुवासितं सर्वं सुपुत्रेण कुलं यथा ॥ १,११४.

एकच फुललेले, सुगंधी झाड जसे साऱ्या जंगलाला सुगंधित करते, तसाच एक चांगला मुलगा साऱ्या कुटुंबाला सन्मान मिळवून देतो.

एको हि गुणवान्पुत्रो निर्गुणेन शतेन किम् । चन्द्रो हन्ति तमांस्येको न च ज्योतिः सहस्रकम् ॥ १,११४.

शंभर निर्गुण मुलांपेक्षा एक गुणी मुलगा श्रेष्ठ. एक चंद्रच अंधार घालवतो, हजारो ताऱ्यांनी ते शक्य होत नाही.

लालयेत्पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् । प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रं मित्रवदाचरेत् ॥ १,११४.

पाच वर्षे मुलाला लाड करावा, पुढची दहा वर्षे शिस्त लावावी; पण सोळाव्या वर्षी त्याच्याशी मित्रासारखे वागावे.

जायमानो हरेद्दारान् वर्धमानो हरेद्धनम् । म्रियमाणो हरेत्प्राणान्नास्ति पुत्रसमो रिपुः ॥ १,११४.

मुलगा जन्माला आल्यावर वडिलांची पत्नी दूर करतो, वाढताना संपत्ती घेतो, आणि मरणाच्या वेळी प्राणही घेतो — मुलासारखा शत्रू दुसरा नाही.

केचिन्मृगमुखा व्याघ्राः केचिद्व्याघ्रमुखा मृगाः । तत्स्वरूपपहिज्ञाने ह्यविश्वासः पदेपदे ॥ १,११४.

काही वाघांना हरणाचे तोंड असते, तर काही हरणांना वाघाचे तोंड असते; म्हणून त्यांच्या खरी ओळख नसताना प्रत्येक पावलावर सावधगिरी बाळगावी.

एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ १,११४.

क्षमाशील माणसात एकच दोष असतो — दुसरा नाही; तो म्हणजे लोक त्याला अशक्त समजतात.

एतदेवानुमन्येत भोगा हि क्षणभङ्गिनः । स्निग्धेषु च विदग्धस्य मतयो वै ह्यनाकुलाः ॥ १,११४.

हेच मान्य करावे — सुखभोग क्षणभंगुर असतात; आणि जिथे आपुलकी असते, तिथे चतुर माणसाचे मन कधीही अस्थिर होत नाही.

ज्येष्ठः पितृसमो भ्राता मृते पितरि शौनक । सर्वेषां स पिता हि स्यात्सर्वेषामनुपालकः ॥ १,११४.

शौनक, वडील गेले की मोठा भाऊ हा सर्वांसाठी वडीलासारखा असतो. तो सर्वांचा सांभाळ करणारा आणि रक्षण करणारा व्हावा.

कनिष्ठेषु च सर्वेषु समत्वेनानुवर्तते । समापभोगजीवेषु यथैवं तनयेषु च ॥ १,११४.

तो लहान भावंडांशी, मिळून उपभोग करणाऱ्यांशी आणि मुलांशीही सारख्याच प्रेमाने आणि समतेने वागावा.

बहूनामल्पसाराणां समवायो हि दारुणः । तृणैरावेष्टिता रज्जुस्तया नागोऽपि बध्यते ॥ १,११४.

अल्पशक्ती असणारे अनेक जण एकत्र आले तर ते फार भयंकर होतात. गवताच्या पात्यांनी गुंडाळलेली दोरीसुद्धा हत्तीला बांधू शकते.

अपहृत्य परस्वं हि यस्तु दानं प्रयच्छति । स दाता नरकं याति यस्यार्थास्तस्य तत्फलम् ॥ १,११४.

जो दुसऱ्याचे धन चोरून दान करतो, तो दाता नरकात जातो; त्या दानाचे फळ खरे तर ज्याचे धन होते त्यालाच मिळते.

देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ १,११४.

देवासाठी असलेली वस्तू नष्ट केल्याने, ब्राह्मणांचे धन हिसकावल्याने आणि ब्राह्मणांचा अपमान केल्याने कुळाची प्रतिष्ठा नष्ट होते.

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १,११४.

ब्राह्मणहत्यारा, मद्यपान करणारा, चोर, व्रतभंग करणारा यांच्यासाठी शुद्धीचा उपाय सांगितला आहे; पण उपकार विसरणाऱ्यासाठी काहीच प्रायश्चित्त नाही.

नाश्रन्ति पितरो देवाः क्षुद्रस्य वृषलीपतेः । भार्याजितस्य नाश्रन्ति यस्याश्चोपपतिर्गृहे ॥ १,११४.

नीच माणसाचे, बायकोपाशी हरलेल्याचे किंवा ज्याच्या घरी परपुरुष आहे अशा माणसाचे पितर आणि देव यांचे श्राद्ध किंवा पूजा स्वीकारत नाहीत.

अकृजज्ञमनार्यञ्च दीर्धरोषमनार्जवम् । चतुरो विद्धि चाण्डालाञ्जात्या जायेत पञ्चमः ॥ १,११४.

जो उपकार विसरतो, जो नीच आहे, जो नेहमी रागावतो आणि जो प्रामाणिक नाही, हे चारजण चांडाळ समजावे; त्यांच्या घरात जन्मलेला पाचवा देखील तसाच असतो.

नोपेक्षितव्यो दुर्बद्धि शत्रुरल्पोऽप्यवज्ञया । वह्निरल्पोऽप्यसंहार्यः कुरुते भस्मसाज्जगत् ॥ १,११४.

वाईट बुद्धी असलेला शत्रू जरी दुर्बळ असला तरी त्याला कमी लेखू नये; कारण लहानशी आगही जर नियंत्रणात नसेल तर ती संपूर्ण जग जाळून टाकू शकते.

नवे वयसि यः शान्तः स शान्त इति मे मतिः । धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते ॥ १,११४.

जो तरुण वयात शांत राहतो, तोच खरा शांत आहे असं मला वाटतं; कारण शरीराची शक्ती कमी झाली की कोणालाही शांत व्हावंच लागतं.

पन्थान इव विप्रेन्द्र सर्वसाधारणाः श्रियः । मदीया इति मत्वा वै न हि हर्षयुतो भवेत् ॥ १,११४.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, संपत्ती ही सर्वांसाठीच असते, जशी वाट चालणाऱ्यांसाठी रस्ते असतात; 'ही माझीच आहे' असं समजून कुणालाच खरा आनंद मिळत नाही.

चित्तायत्तं धातुवश्यं शरीरं चित्ते नष्टे धातवो यान्ति नाशम् । तस्माच्चित्तं सर्वदा रक्षणीयं स्वस्थे चित्ते धातवः सम्भवन्ति ॥ १,११४.

शरीर हे मनावर आणि शरीरातील धातूंवर अवलंबून असते; मन बिघडले की धातूही नष्ट होतात. म्हणून मन नेहमी सांभाळावं; कारण मन स्वस्थ असेल तर धातूही टिकतात.