गरुडपुराणम्

शिरः सुधौतं चरणौ सुमार्जितौ वराङ्गनासेवनमल्पभोजनम् । अनग्नशायित्वमपर्वमैथुनं चिरप्रनष्टां श्रियमानयन्ति षट् ॥ १,११४.

डोके नीट धुणे, पाय स्वच्छ धुणे, सन्मार्गी स्त्रीची सेवा करणे, थोडे खाणे, कपडे न काढता झोपणे आणि अमावास्येसारख्या निषिद्ध दिवशी मैथुन न करणे — या सहा गोष्टींमुळे हरवलेली लक्ष्मी परत येते.

यस्य कस्य तु पुष्पस्य पाणाडरस्य विशेषतः । शिरसा धार्यमाणस्य ह्यलक्ष्मीः प्रतिहन्यते ॥ १,११४.

कोणत्याही फुलाचा, विशेषतः सुगंधी पाणाडर फुलाचा, मस्तकावर धारण केल्याने दरिद्रता दूर होते.

दीपस्य पश्चिमा छाया छाया शय्यासनस्य च । रजकस्य तु यत्तीर्थलक्ष्मीस्तत्र तिष्ठति ॥ १,११४.

दिव्याची पश्चिमेकडील सावली, शय्येची किंवा आसनाची सावली आणि धोपट्याचा धूर — या ठिकाणी लक्ष्मी वास करते.

बालातपः प्रेतधूमः स्त्री वृद्धा तरुणं दधि । आयुष्कामो न सेवेत तथा संमार्जनीरजः ॥ १,११४.

सकाळचा सूर्य, प्रेताचा धूर, वृद्ध स्त्री, ताजे दही आणि झाडूचा धूर — जो दीर्घायुष्य इच्छितो त्याने हे टाळावे.

गजाश्वरथधान्यानां गवाञ्चैव रजः शुभम् । अशुभं च विजानीयात्खरोष्ट्रजाविकेषु च ॥ १,११४.

हत्ती, घोडा, रथ, धान्य आणि गायींचा धूर शुभ असतो; पण गाढव, उंट आणि शेळ्यांचा धूर अशुभ असतो, हे जाणावे.

गवां रजो धान्यरजः पुत्रस्याङ्गभवं रजः । एतद्रजो महाशस्तं महापातकनाशनम् ॥ १,११४.

गायींचा धूर, धान्याचा धूर आणि पुत्राच्या अंगाचा धूर — हा धूर फार पुण्यकारक आणि मोठ्या पापांचा नाश करणारा आहे.

अजारजः खररजो यत्तु संमार्जनीरजः । एतद्रजो महापापं महाकिल्बिषकारकम् ॥ १,११४.

शेळीचा धूर, गाढवाचा धूर आणि झाडूचा धूर — हा धूर मोठे पाप आणि मोठ्या अशुद्धतेला कारणीभूत ठरतो.

शूर्पवातो नखाग्राम्बु स्नानवस्त्रमृजोदकम् । केशाम्बु मार्जनीरेणुर्हन्ति पुण्यं पुरा कृतम् ॥ १,११४.

सूपाचा वारा, नखांच्या टोकावरचे पाणी, स्नानानंतरचे वस्त्रधुत पाणी, केस धुतल्याचे पाणी आणि झाडूचा धूर — हे पूर्वी मिळवलेले पुण्य नष्ट करतात.

विप्रयोर्विप्रवह्न्योश्च दम्पत्योः स्वामिनोस्तथा । अन्तरेण न गन्तव्यं हयस्य वृषभस्य च ॥ १,११४.

दोन ब्राह्मणांच्या मध्ये, ब्राह्मण आणि अग्नी यांच्या मध्ये, नवरा-बायको यांच्या मध्ये, मालक आणि नोकर यांच्या मध्ये, तसेच घोडा आणि बैल यांच्या मध्ये कधीही जाऊ नये.

स्त्रीषु राजाग्निसर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेवने । भोगास्वादेषु विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ १,११४.

बायका, राजे, आग, साप, वेदपठण, शत्रूची सेवा आणि सुखभोग — या कुठल्याही गोष्टीवर बुद्धिमान माणूस कधीच विश्वास ठेवत नाही.

न विश्वसेदविश्वस्तं विश्वस्तं विश्वस्तं नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलादपि निकृन्तति ॥ १,११४.

जो विश्वासास पात्र नाही, त्याच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये; आणि जो खरोखरच विश्वासू आहे, त्याच्यावरही फारसा विश्वास ठेवू नये. कारण विश्वासातून भीती निर्माण होते, आणि ती मुळापासून तोडू शकते.

वैरिणा सह सन्धाय विश्वस्तो यदि तिष्ठति । स वृक्षाग्रे प्रसुप्तो हि पतितः प्रतिबुध्यते ॥ १,११४.

शत्रूशी मैत्री करून जर कोणी त्याच्यावर पूर्ण विश्वास ठेवतो, तर ते जणू झाडाच्या टोकावर झोपल्यासारखे आहे — तो माणूस पडल्यावरच जागा होतो.

नात्यन्तं मृदुना भाव्यं नात्यन्तं कूरकर्मणा । मृदुनैव मृदुं हन्ति दारुणेनैव दारुणम् ॥ १,११४.

कधीच फार मृदू किंवा फार कठोर वागू नये. मृदू माणसाला मृदूच हरवतो, आणि कठोराला कठोरच हरवतो.

नात्यन्तं सरलैर्भाव्यं नात्यन्तं मृदुना तथा । सरलास्तत्र छिद्यन्ते कुब्जास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ १,११४.

खूपच सरळ किंवा खूपच मृदू होऊ नये. सरळ झाडेच कापली जातात, वाकडी झाडे मात्र तशीच उभी राहतात.

नमन्ति फलिनो वृक्षा नमन्ति गुणिनो जनाः । शुष्कवृक्षाश्च मूर्खाश्च भिद्यन्ते न नमन्ति च ॥ १,११४.

फळांनी लगडलेली झाडे वाकतात, गुणी माणसे नम्र असतात. पण कोरडी झाडे आणि मूर्ख माणसे न वाकतात, न झुकतात — ती तुटतात.

अप्रार्थितानि दुः खानि यथैवायान्ति यान्ति च । मार्जार इव लुम्पेत तथा प्रार्थयितार नरः ॥ १,११४.

जशी न मागितलेली दुःखे आपोआप येतात आणि जातात, तशीच माणसाने संधी आल्या की त्या मांजरासारख्या झडप घालून घ्याव्यात.

पूर्वं पश्चाच्चरन्त्यार्ये सदैव बहुसम्पदः । विपरीतमनार्ये च यथेच्छसि तथा चर ॥ १,११४.

सज्जनांशी नेहमी काळजीपूर्वक आणि आदराने वागावे; दुर्जनांशी मात्र जशी इच्छा तशी वागावे.

षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रश्चतुः कर्णश्चधार्यते । द्विकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्माप्यन्त न बुध्यते ॥ १,११४.

सहा कानांनी ऐकलेला गुपित उघड होते; चार कानांमध्ये ते टिकते; पण दोन कानांमध्ये ठेवलेले गुपित ब्रह्मादेखील जाणू शकत नाही.

तया गवा किं क्रियते या न दोग्ध्री न गर्भिणी । कोर्ऽथ पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः ॥ १,११४.

ती गाय कशाला उपयोगाची, जी दूध देत नाही किंवा गाभण नाही? आणि तो मुलगा कशाला, जो ना विद्वान ना धर्मशील?

एकेनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तेन धीमता । कुलं पुरुषसिंहेन चन्द्रेण गगनं यथा ॥ १,११४.

एकच विद्वान आणि बुद्धिमान मुलगा सुद्धा संपूर्ण कुटुंबाचा उद्धार करतो — जसा एक चंद्र संपूर्ण आकाश उजळवतो.

एकेनापि सुवृक्षेण पुष्पितेन सुगन्धिना । वनं सुवासितं सर्वं सुपुत्रेण कुलं यथा ॥ १,११४.

एकच फुललेले, सुगंधी झाड जसे साऱ्या जंगलाला सुगंधित करते, तसाच एक चांगला मुलगा साऱ्या कुटुंबाला सन्मान मिळवून देतो.

एको हि गुणवान्पुत्रो निर्गुणेन शतेन किम् । चन्द्रो हन्ति तमांस्येको न च ज्योतिः सहस्रकम् ॥ १,११४.

शंभर निर्गुण मुलांपेक्षा एक गुणी मुलगा श्रेष्ठ. एक चंद्रच अंधार घालवतो, हजारो ताऱ्यांनी ते शक्य होत नाही.

लालयेत्पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् । प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रं मित्रवदाचरेत् ॥ १,११४.

पाच वर्षे मुलाला लाड करावा, पुढची दहा वर्षे शिस्त लावावी; पण सोळाव्या वर्षी त्याच्याशी मित्रासारखे वागावे.

जायमानो हरेद्दारान् वर्धमानो हरेद्धनम् । म्रियमाणो हरेत्प्राणान्नास्ति पुत्रसमो रिपुः ॥ १,११४.

मुलगा जन्माला आल्यावर वडिलांची पत्नी दूर करतो, वाढताना संपत्ती घेतो, आणि मरणाच्या वेळी प्राणही घेतो — मुलासारखा शत्रू दुसरा नाही.

केचिन्मृगमुखा व्याघ्राः केचिद्व्याघ्रमुखा मृगाः । तत्स्वरूपपहिज्ञाने ह्यविश्वासः पदेपदे ॥ १,११४.

काही वाघांना हरणाचे तोंड असते, तर काही हरणांना वाघाचे तोंड असते; म्हणून त्यांच्या खरी ओळख नसताना प्रत्येक पावलावर सावधगिरी बाळगावी.

एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ १,११४.

क्षमाशील माणसात एकच दोष असतो — दुसरा नाही; तो म्हणजे लोक त्याला अशक्त समजतात.

एतदेवानुमन्येत भोगा हि क्षणभङ्गिनः । स्निग्धेषु च विदग्धस्य मतयो वै ह्यनाकुलाः ॥ १,११४.

हेच मान्य करावे — सुखभोग क्षणभंगुर असतात; आणि जिथे आपुलकी असते, तिथे चतुर माणसाचे मन कधीही अस्थिर होत नाही.

ज्येष्ठः पितृसमो भ्राता मृते पितरि शौनक । सर्वेषां स पिता हि स्यात्सर्वेषामनुपालकः ॥ १,११४.

शौनक, वडील गेले की मोठा भाऊ हा सर्वांसाठी वडीलासारखा असतो. तो सर्वांचा सांभाळ करणारा आणि रक्षण करणारा व्हावा.

कनिष्ठेषु च सर्वेषु समत्वेनानुवर्तते । समापभोगजीवेषु यथैवं तनयेषु च ॥ १,११४.

तो लहान भावंडांशी, मिळून उपभोग करणाऱ्यांशी आणि मुलांशीही सारख्याच प्रेमाने आणि समतेने वागावा.