गरुडपुराणम्

प्रियं गानमकुण्ठस्य नीचस्योच्चासनं प्रियम् । प्रियं दानं दरिद्रस्य भूनश्चतरुणी प्रिया ॥ १,११४.

ज्याचा आवाज स्वच्छ आहे त्याला गाणे प्रिय असते, नीच माणसाला उंच आसन आवडते, गरीबाला दान प्रिय असते आणि पृथ्वीला तरुण स्त्री प्रिय असते.

अत्यम्बुपानं कठिनाशनञ्च धातुक्षयोवेगविधारणञ्च । दिवाशयो जागरणञ्च रात्रौ षड्भिर्नराणां निवसन्ति रोगाः ॥ १,११४.

अतीव पाणी पिणे, कठीण अन्न खाणे, शरीरातील धातूंची कमी होणे, नैसर्गिक वेग दडपणे, दिवसा झोपणे आणि रात्री जागरण करणे — या सहा गोष्टींमुळे माणसांमध्ये आजार राहतात.

बालातपश्चाप्यतिमैथुनञ्च श्मशानधूमः करतापनञ्च । रजस्वलावत्क्रनिरीक्षणञ्च सुदीर्घमायुर्ननु कर्षयेच्च ॥ १,११४.

लहान वयातला सूर्य, अत्याधिक मैथुन, स्मशानातील धूर, हात अग्नीवर तापवणे, रजस्वला स्त्रीकडे पाहणे — या सर्व गोष्टी दीर्घायुष्य कमी करतात.

शुष्कं मांसं स्त्रियो वृद्धा बालार्कस्तरुणं दधि । प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ १,११४.

सुकलेले मांस, वृद्ध स्त्रिया, सकाळचा सूर्य, ताजे दही, पहाटे मैथुन आणि झोप — या सहा गोष्टी लगेच प्राण घेतात.

सद्यः पक्रघृतं द्राक्षा बाला स्त्री क्षीरभोजनम् । उष्णोदकं तरुच्छाया सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ १,११४.

नवीन ताक घातलेले तूप, द्राक्षे, तरुण स्त्रिया, दूधाचे पदार्थ, गरम पाणी आणि झाडाची सावली — या सहाही गोष्टी लगेच प्राण घेतात.

कूपादकं वटच्छाया नारीणाञ्च पयोधरः । शीतकाले भवेदुष्णमुष्णकाले च शीतलम् ॥ १,११४.

कूपाचे पाणी, वडाच्या झाडाची सावली आणि स्त्रीचे स्तन — हे थंडीत उबदार आणि उष्णीत गार असतात.

त्रयो बलकराः सद्यो बालाभ्यङ्गसुभोजनम् । त्रयो बलहराः सद्यो ह्यध्वा वे मैथुनं ज्वरः ॥ १,११४.

लहान मुलांना तेल लावणे, उत्तम जेवण आणि विश्रांती — या तिघांमुळे लगेच बळ येते. प्रवास, मैथुन आणि ताप — या तिघांमुळे लगेच बळ कमी होते.

शुष्कं मांसं पयो नित्यं भार्यामित्रैः सहैव तु । न भाक्तव्यं नृपैः सार्धं वियोगं कुरुते क्षणात् ॥ १,११४.

सुकलेले मांस, दूध आणि नेहमी पत्नी किंवा शत्रूंसोबत राहणे — हे राजांसोबत कधीही करू नये, कारण यामुळे क्षणात वियोग येतो.

कुचेलिन दन्तमलोपधारिणं बह्वाशिनं निष्ठुरवाक्यभाषिणम् । सूर्योदये ह्यस्तमयेऽपि शायिनं विमुञ्चति श्रीरपि चक्रपाणिनम् ॥ १,११४.

मळलेले कपडे घालणारा, दातांची स्वच्छता न करणारा, फार खाणारा, कठोर बोलणारा, सूर्य उगवताना किंवा मावळताना झोपणारा — याला लक्ष्मी सुद्धा सोडून देते, जरी तो चक्रधारी असला तरी.

नित्यं छेदस्तृणानं धरणिविलखनं पादयोश्चापमार्ष्टिः दन्तानामप्यशौचं मलिनवसनता रूक्षता मूर्धजानाम् । द्वे सध्ये चापि निद्रा विवसनशयनं ग्रासहासातिरेकः स्वाङ्गे पीठे च वाद्यं निधनमुपनयेत्केशवस्यापि लक्ष्मीम् ॥ १,११४.

नेहमी गवत कापणे, माती खणणे, पाय सतत पुसणे, दात न साफ करणे, मळलेले कपडे घालणे, केस रुखरुखीत ठेवणे, दिवसातून दोनदा झोपणे, कपडे न घालता झोपणे, फार खाणे किंवा खूप हसणे, स्वतःच्या अंगावर किंवा पलंगावर वाजवणे — या सवयींमुळे केशवाची सुद्धा लक्ष्मी नष्ट होते.

शिरः सुधौतं चरणौ सुमार्जितौ वराङ्गनासेवनमल्पभोजनम् । अनग्नशायित्वमपर्वमैथुनं चिरप्रनष्टां श्रियमानयन्ति षट् ॥ १,११४.

डोके नीट धुणे, पाय स्वच्छ धुणे, सन्मार्गी स्त्रीची सेवा करणे, थोडे खाणे, कपडे न काढता झोपणे आणि अमावास्येसारख्या निषिद्ध दिवशी मैथुन न करणे — या सहा गोष्टींमुळे हरवलेली लक्ष्मी परत येते.

यस्य कस्य तु पुष्पस्य पाणाडरस्य विशेषतः । शिरसा धार्यमाणस्य ह्यलक्ष्मीः प्रतिहन्यते ॥ १,११४.

कोणत्याही फुलाचा, विशेषतः सुगंधी पाणाडर फुलाचा, मस्तकावर धारण केल्याने दरिद्रता दूर होते.

दीपस्य पश्चिमा छाया छाया शय्यासनस्य च । रजकस्य तु यत्तीर्थलक्ष्मीस्तत्र तिष्ठति ॥ १,११४.

दिव्याची पश्चिमेकडील सावली, शय्येची किंवा आसनाची सावली आणि धोपट्याचा धूर — या ठिकाणी लक्ष्मी वास करते.

बालातपः प्रेतधूमः स्त्री वृद्धा तरुणं दधि । आयुष्कामो न सेवेत तथा संमार्जनीरजः ॥ १,११४.

सकाळचा सूर्य, प्रेताचा धूर, वृद्ध स्त्री, ताजे दही आणि झाडूचा धूर — जो दीर्घायुष्य इच्छितो त्याने हे टाळावे.

गजाश्वरथधान्यानां गवाञ्चैव रजः शुभम् । अशुभं च विजानीयात्खरोष्ट्रजाविकेषु च ॥ १,११४.

हत्ती, घोडा, रथ, धान्य आणि गायींचा धूर शुभ असतो; पण गाढव, उंट आणि शेळ्यांचा धूर अशुभ असतो, हे जाणावे.

गवां रजो धान्यरजः पुत्रस्याङ्गभवं रजः । एतद्रजो महाशस्तं महापातकनाशनम् ॥ १,११४.

गायींचा धूर, धान्याचा धूर आणि पुत्राच्या अंगाचा धूर — हा धूर फार पुण्यकारक आणि मोठ्या पापांचा नाश करणारा आहे.

अजारजः खररजो यत्तु संमार्जनीरजः । एतद्रजो महापापं महाकिल्बिषकारकम् ॥ १,११४.

शेळीचा धूर, गाढवाचा धूर आणि झाडूचा धूर — हा धूर मोठे पाप आणि मोठ्या अशुद्धतेला कारणीभूत ठरतो.

शूर्पवातो नखाग्राम्बु स्नानवस्त्रमृजोदकम् । केशाम्बु मार्जनीरेणुर्हन्ति पुण्यं पुरा कृतम् ॥ १,११४.

सूपाचा वारा, नखांच्या टोकावरचे पाणी, स्नानानंतरचे वस्त्रधुत पाणी, केस धुतल्याचे पाणी आणि झाडूचा धूर — हे पूर्वी मिळवलेले पुण्य नष्ट करतात.

विप्रयोर्विप्रवह्न्योश्च दम्पत्योः स्वामिनोस्तथा । अन्तरेण न गन्तव्यं हयस्य वृषभस्य च ॥ १,११४.

दोन ब्राह्मणांच्या मध्ये, ब्राह्मण आणि अग्नी यांच्या मध्ये, नवरा-बायको यांच्या मध्ये, मालक आणि नोकर यांच्या मध्ये, तसेच घोडा आणि बैल यांच्या मध्ये कधीही जाऊ नये.

स्त्रीषु राजाग्निसर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेवने । भोगास्वादेषु विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ १,११४.

बायका, राजे, आग, साप, वेदपठण, शत्रूची सेवा आणि सुखभोग — या कुठल्याही गोष्टीवर बुद्धिमान माणूस कधीच विश्वास ठेवत नाही.

न विश्वसेदविश्वस्तं विश्वस्तं विश्वस्तं नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलादपि निकृन्तति ॥ १,११४.

जो विश्वासास पात्र नाही, त्याच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये; आणि जो खरोखरच विश्वासू आहे, त्याच्यावरही फारसा विश्वास ठेवू नये. कारण विश्वासातून भीती निर्माण होते, आणि ती मुळापासून तोडू शकते.

वैरिणा सह सन्धाय विश्वस्तो यदि तिष्ठति । स वृक्षाग्रे प्रसुप्तो हि पतितः प्रतिबुध्यते ॥ १,११४.

शत्रूशी मैत्री करून जर कोणी त्याच्यावर पूर्ण विश्वास ठेवतो, तर ते जणू झाडाच्या टोकावर झोपल्यासारखे आहे — तो माणूस पडल्यावरच जागा होतो.

नात्यन्तं मृदुना भाव्यं नात्यन्तं कूरकर्मणा । मृदुनैव मृदुं हन्ति दारुणेनैव दारुणम् ॥ १,११४.

कधीच फार मृदू किंवा फार कठोर वागू नये. मृदू माणसाला मृदूच हरवतो, आणि कठोराला कठोरच हरवतो.

नात्यन्तं सरलैर्भाव्यं नात्यन्तं मृदुना तथा । सरलास्तत्र छिद्यन्ते कुब्जास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ १,११४.

खूपच सरळ किंवा खूपच मृदू होऊ नये. सरळ झाडेच कापली जातात, वाकडी झाडे मात्र तशीच उभी राहतात.

नमन्ति फलिनो वृक्षा नमन्ति गुणिनो जनाः । शुष्कवृक्षाश्च मूर्खाश्च भिद्यन्ते न नमन्ति च ॥ १,११४.

फळांनी लगडलेली झाडे वाकतात, गुणी माणसे नम्र असतात. पण कोरडी झाडे आणि मूर्ख माणसे न वाकतात, न झुकतात — ती तुटतात.

अप्रार्थितानि दुः खानि यथैवायान्ति यान्ति च । मार्जार इव लुम्पेत तथा प्रार्थयितार नरः ॥ १,११४.

जशी न मागितलेली दुःखे आपोआप येतात आणि जातात, तशीच माणसाने संधी आल्या की त्या मांजरासारख्या झडप घालून घ्याव्यात.

पूर्वं पश्चाच्चरन्त्यार्ये सदैव बहुसम्पदः । विपरीतमनार्ये च यथेच्छसि तथा चर ॥ १,११४.

सज्जनांशी नेहमी काळजीपूर्वक आणि आदराने वागावे; दुर्जनांशी मात्र जशी इच्छा तशी वागावे.

षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रश्चतुः कर्णश्चधार्यते । द्विकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्माप्यन्त न बुध्यते ॥ १,११४.

सहा कानांनी ऐकलेला गुपित उघड होते; चार कानांमध्ये ते टिकते; पण दोन कानांमध्ये ठेवलेले गुपित ब्रह्मादेखील जाणू शकत नाही.

तया गवा किं क्रियते या न दोग्ध्री न गर्भिणी । कोर्ऽथ पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः ॥ १,११४.

ती गाय कशाला उपयोगाची, जी दूध देत नाही किंवा गाभण नाही? आणि तो मुलगा कशाला, जो ना विद्वान ना धर्मशील?