गरुडपुराणम्

समधर्मा हि मर्मज्ञस्तीक्ष्णः स्वजनकण्टकः । न तथा बाधते शत्रुः कृतवैरो बहिः स्थितः ॥ १,११४.

जो माणूस धारदार, गुपित जाणणारा आणि आपल्या लोकांसाठी त्रासदायक असतो, तो बाहेरच्या उघड शत्रूपेक्षा जास्त वेदना देतो.

स पण्डितो यो ह्यनुञ्जयेद्वै मिष्टेन बालं विनियेन शिष्टम् । अर्थेन नारीं तपसा हि देवान्सर्वांश्च लोकांश्च सुसंग्रहेण ॥ १,११४.

जो लहान मुलाला गोडधोड देऊन, शिष्याला शिस्त लावून, स्त्रीला संपत्तीने, देवांना तपाने आणि सर्व लोकांना योग्य वागणुकीने प्रसन्न करतो, तोच खरा पंडित आहे.

छलेन मित्रं कलुषेण धर्मं परोपतापेन समृद्धिभावनम् । सुखेन विद्यां पुरुषेण नारीं वाञ्छन्ति वै ये न च पण्डितास्ते ॥ १,११४.

जो मैत्री फसवणुकीने, धर्म अपवित्रतेने, समृद्धी दुसऱ्यांना त्रास देऊन, विद्या आरामाने किंवा स्त्रीला जबरदस्तीने मिळवू पाहतो, तो शहाणा नाही.

फलार्थो फलिनं वृक्षं यश्छिन्द्याद्दुर्मतिर्नरः । निष्फलं तस्य वै कार्यां महादोषमवाप्नुयात् ॥ १,११४.

जो मूर्ख फळ मिळवण्यासाठी फळझाड तोडतो, त्याला शेवटी काहीच मिळत नाही आणि मोठा दोष लागतो.

सधनो हि तपस्वी च दूरतो वै कृतश्रमः । मद्यप स्त्री सतीत्येवं विप्र न श्रद्दधाम्यहम् ॥ १,११४.

धनाढ्य तपस्वी, घरापासून दूर कष्ट करणारा, मद्यपान करणारा आणि सती स्त्री—हे सर्व मला विश्वास वाटत नाहीत, हे ब्राह्मण.

न विश्वसेदविश्वस्ते मित्रस्यापि न विश्वसेत् । कदाचित्कुपितं मित्रं सर्वं गुह्यं प्रकाशयेत् ॥ १,११४.

अविश्वासूवर कधीच विश्वास ठेवू नये, आणि मित्रावरही नाही; कारण कधी मित्र रागावला, तर तो सर्व गुपिते उघड करू शकतो.

सर्वभूतेषु विश्वासः सर्वभूतेषु सात्त्विकः । स्वबावमात्मना गूहेदेतत्साधोर्हि लक्षणम् ॥ १,११४.

सर्व प्राण्यांवर विश्वास ठेवणे आणि सर्वांशी चांगुलपणा करणे—पण आपला स्वभाव लपवावा; हेच सज्जनाचे लक्षण आहे.

यस्मिन्कस्मिन्कृते कार्ये कर्तारमनुवर्तते । सर्वथा वर्तमानोऽपि धैर्यबुद्धिन्तु कारयेत् ॥ १,११४.

जे काम हाती घेतले, त्यात कर्त्याचे अनुसरण करावे; पण सर्व परिस्थितीत धैर्य आणि बुद्धी दाखवावी.

वृद्धाः स्त्रियो नवं मद्यं शुष्कं मांसं त्रिमूलकम् । रात्रौ दधि दिवा स्वप्नं विद्वान्षट्परिवर्जयेत् ॥ १,११४.

शहाण्याने वृद्ध स्त्रिया, नवीन मद्य, वाळलेले मांस, तीन प्रकारच्या मुळ्या, रात्रीचे दही आणि दिवसा झोप यांचा त्याग करावा.

विषं गोष्ठी दरिद्रस्य वृद्धस्य तरुणी विषम् । विषं कुशिक्षिता विद्या अजीर्णे भोजनं विषम् ॥ १,११४.

गरीबाचा मेळावा, वृद्धासाठी तरुण स्त्री, गवतावर शिकलेली विद्या आणि अपचनातले जेवण—हे सर्व विषासारखे आहेत.

प्रियं गानमकुण्ठस्य नीचस्योच्चासनं प्रियम् । प्रियं दानं दरिद्रस्य भूनश्चतरुणी प्रिया ॥ १,११४.

ज्याचा आवाज स्वच्छ आहे त्याला गाणे प्रिय असते, नीच माणसाला उंच आसन आवडते, गरीबाला दान प्रिय असते आणि पृथ्वीला तरुण स्त्री प्रिय असते.

अत्यम्बुपानं कठिनाशनञ्च धातुक्षयोवेगविधारणञ्च । दिवाशयो जागरणञ्च रात्रौ षड्भिर्नराणां निवसन्ति रोगाः ॥ १,११४.

अतीव पाणी पिणे, कठीण अन्न खाणे, शरीरातील धातूंची कमी होणे, नैसर्गिक वेग दडपणे, दिवसा झोपणे आणि रात्री जागरण करणे — या सहा गोष्टींमुळे माणसांमध्ये आजार राहतात.

बालातपश्चाप्यतिमैथुनञ्च श्मशानधूमः करतापनञ्च । रजस्वलावत्क्रनिरीक्षणञ्च सुदीर्घमायुर्ननु कर्षयेच्च ॥ १,११४.

लहान वयातला सूर्य, अत्याधिक मैथुन, स्मशानातील धूर, हात अग्नीवर तापवणे, रजस्वला स्त्रीकडे पाहणे — या सर्व गोष्टी दीर्घायुष्य कमी करतात.

शुष्कं मांसं स्त्रियो वृद्धा बालार्कस्तरुणं दधि । प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ १,११४.

सुकलेले मांस, वृद्ध स्त्रिया, सकाळचा सूर्य, ताजे दही, पहाटे मैथुन आणि झोप — या सहा गोष्टी लगेच प्राण घेतात.

सद्यः पक्रघृतं द्राक्षा बाला स्त्री क्षीरभोजनम् । उष्णोदकं तरुच्छाया सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ १,११४.

नवीन ताक घातलेले तूप, द्राक्षे, तरुण स्त्रिया, दूधाचे पदार्थ, गरम पाणी आणि झाडाची सावली — या सहाही गोष्टी लगेच प्राण घेतात.

कूपादकं वटच्छाया नारीणाञ्च पयोधरः । शीतकाले भवेदुष्णमुष्णकाले च शीतलम् ॥ १,११४.

कूपाचे पाणी, वडाच्या झाडाची सावली आणि स्त्रीचे स्तन — हे थंडीत उबदार आणि उष्णीत गार असतात.

त्रयो बलकराः सद्यो बालाभ्यङ्गसुभोजनम् । त्रयो बलहराः सद्यो ह्यध्वा वे मैथुनं ज्वरः ॥ १,११४.

लहान मुलांना तेल लावणे, उत्तम जेवण आणि विश्रांती — या तिघांमुळे लगेच बळ येते. प्रवास, मैथुन आणि ताप — या तिघांमुळे लगेच बळ कमी होते.

शुष्कं मांसं पयो नित्यं भार्यामित्रैः सहैव तु । न भाक्तव्यं नृपैः सार्धं वियोगं कुरुते क्षणात् ॥ १,११४.

सुकलेले मांस, दूध आणि नेहमी पत्नी किंवा शत्रूंसोबत राहणे — हे राजांसोबत कधीही करू नये, कारण यामुळे क्षणात वियोग येतो.

कुचेलिन दन्तमलोपधारिणं बह्वाशिनं निष्ठुरवाक्यभाषिणम् । सूर्योदये ह्यस्तमयेऽपि शायिनं विमुञ्चति श्रीरपि चक्रपाणिनम् ॥ १,११४.

मळलेले कपडे घालणारा, दातांची स्वच्छता न करणारा, फार खाणारा, कठोर बोलणारा, सूर्य उगवताना किंवा मावळताना झोपणारा — याला लक्ष्मी सुद्धा सोडून देते, जरी तो चक्रधारी असला तरी.

नित्यं छेदस्तृणानं धरणिविलखनं पादयोश्चापमार्ष्टिः दन्तानामप्यशौचं मलिनवसनता रूक्षता मूर्धजानाम् । द्वे सध्ये चापि निद्रा विवसनशयनं ग्रासहासातिरेकः स्वाङ्गे पीठे च वाद्यं निधनमुपनयेत्केशवस्यापि लक्ष्मीम् ॥ १,११४.

नेहमी गवत कापणे, माती खणणे, पाय सतत पुसणे, दात न साफ करणे, मळलेले कपडे घालणे, केस रुखरुखीत ठेवणे, दिवसातून दोनदा झोपणे, कपडे न घालता झोपणे, फार खाणे किंवा खूप हसणे, स्वतःच्या अंगावर किंवा पलंगावर वाजवणे — या सवयींमुळे केशवाची सुद्धा लक्ष्मी नष्ट होते.

शिरः सुधौतं चरणौ सुमार्जितौ वराङ्गनासेवनमल्पभोजनम् । अनग्नशायित्वमपर्वमैथुनं चिरप्रनष्टां श्रियमानयन्ति षट् ॥ १,११४.

डोके नीट धुणे, पाय स्वच्छ धुणे, सन्मार्गी स्त्रीची सेवा करणे, थोडे खाणे, कपडे न काढता झोपणे आणि अमावास्येसारख्या निषिद्ध दिवशी मैथुन न करणे — या सहा गोष्टींमुळे हरवलेली लक्ष्मी परत येते.

यस्य कस्य तु पुष्पस्य पाणाडरस्य विशेषतः । शिरसा धार्यमाणस्य ह्यलक्ष्मीः प्रतिहन्यते ॥ १,११४.

कोणत्याही फुलाचा, विशेषतः सुगंधी पाणाडर फुलाचा, मस्तकावर धारण केल्याने दरिद्रता दूर होते.

दीपस्य पश्चिमा छाया छाया शय्यासनस्य च । रजकस्य तु यत्तीर्थलक्ष्मीस्तत्र तिष्ठति ॥ १,११४.

दिव्याची पश्चिमेकडील सावली, शय्येची किंवा आसनाची सावली आणि धोपट्याचा धूर — या ठिकाणी लक्ष्मी वास करते.

बालातपः प्रेतधूमः स्त्री वृद्धा तरुणं दधि । आयुष्कामो न सेवेत तथा संमार्जनीरजः ॥ १,११४.

सकाळचा सूर्य, प्रेताचा धूर, वृद्ध स्त्री, ताजे दही आणि झाडूचा धूर — जो दीर्घायुष्य इच्छितो त्याने हे टाळावे.

गजाश्वरथधान्यानां गवाञ्चैव रजः शुभम् । अशुभं च विजानीयात्खरोष्ट्रजाविकेषु च ॥ १,११४.

हत्ती, घोडा, रथ, धान्य आणि गायींचा धूर शुभ असतो; पण गाढव, उंट आणि शेळ्यांचा धूर अशुभ असतो, हे जाणावे.

गवां रजो धान्यरजः पुत्रस्याङ्गभवं रजः । एतद्रजो महाशस्तं महापातकनाशनम् ॥ १,११४.

गायींचा धूर, धान्याचा धूर आणि पुत्राच्या अंगाचा धूर — हा धूर फार पुण्यकारक आणि मोठ्या पापांचा नाश करणारा आहे.

अजारजः खररजो यत्तु संमार्जनीरजः । एतद्रजो महापापं महाकिल्बिषकारकम् ॥ १,११४.

शेळीचा धूर, गाढवाचा धूर आणि झाडूचा धूर — हा धूर मोठे पाप आणि मोठ्या अशुद्धतेला कारणीभूत ठरतो.

शूर्पवातो नखाग्राम्बु स्नानवस्त्रमृजोदकम् । केशाम्बु मार्जनीरेणुर्हन्ति पुण्यं पुरा कृतम् ॥ १,११४.

सूपाचा वारा, नखांच्या टोकावरचे पाणी, स्नानानंतरचे वस्त्रधुत पाणी, केस धुतल्याचे पाणी आणि झाडूचा धूर — हे पूर्वी मिळवलेले पुण्य नष्ट करतात.

विप्रयोर्विप्रवह्न्योश्च दम्पत्योः स्वामिनोस्तथा । अन्तरेण न गन्तव्यं हयस्य वृषभस्य च ॥ १,११४.

दोन ब्राह्मणांच्या मध्ये, ब्राह्मण आणि अग्नी यांच्या मध्ये, नवरा-बायको यांच्या मध्ये, मालक आणि नोकर यांच्या मध्ये, तसेच घोडा आणि बैल यांच्या मध्ये कधीही जाऊ नये.