गरुडपुराणम्

शरीरमेवायतनं दुः खस्य च सुखस्य च । जीवितञ्च शरीरञ्च जात्यैव सह जायते ॥ १,११३.

हे शरीरच सुख-दुःखाचं घर आहे. जन्मताना जीव आणि शरीर दोन्ही एकत्रच येतात.

सर्वं परवशं दुः खं सर्व मात्मवशं सुखम् । एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुः खयोः ॥ १,११३.

जे दुसऱ्यांच्या अधीन आहे ते दुःख, आणि जे आपल्या हातात आहे ते सुख. सुख-दुःखाचं हेच लक्षण थोडक्यात समजावं.

सुखस्यानन्तरं दुः खं दुः खस्यानन्तरं सुखम् । शुखं दुः खं मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्तते ॥ १,११३.

सुखानंतर दुःख येतं, दुःखानंतर सुख येतं; माणसांच्या आयुष्यात सुख-दुःख चक्रासारखं फिरतं.

यद्गतं तदतिक्रान्तं यदि स्यात्तच्च दूरतः । वर्तमानेन वर्तेत न स शोकेन बाध्यते ॥ १,११३.

जे गेलं ते मागे गेलं, आणि जे उरलं ते दूर आहे. माणसाने सध्याच्या क्षणात जगावं, दुःखाने ग्रासून जाऊ नये.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११४ सूत उवाच । न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः । कारणादेव जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १,११४.

सूतमुनी म्हणाले: कुणीच कुणाचा मित्र नाही, कुणीच कुणाचा शत्रू नाही; कारणामुळेच मैत्री आणि वैर निर्माण होतं.

शोकत्राणं भयत्राणं प्रीतिविश्वासभाजनम् । केन रत्नांमदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ १,११४.

दुःख आणि भीतीपासून वाचवणारं, प्रेम-विश्वासाचं पात्र, आणि रत्नांसारखा अभिमान देणारं 'मित्र' हे दोन अक्षरी शब्द कोणी निर्माण केला असेल?

सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् । बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति ॥ १,११४.

'हरि' हे दोन अक्षरांचं नाव एकदाच जरी उच्चारलं, तरी ते माणसाला मुक्तीच्या मार्गावर घेऊन जाणारं संरक्षण बनतं.

न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मजे । विश्वासस्तादृशः पुंसां यादृङ्मित्रे स्वभावजे ॥ १,११४.

आई, पत्नी, भाऊ किंवा मुलगा यांच्यावर जशी आपली खात्री नसते, तशी ती आपल्या स्वभावाचा मित्रावरच असते.

यदिच्छेच्छाश्वतीं प्रीतिं त्रीन्दोषान्परिवर्जयेत् । द्युतमर्थप्रयोगञ्च परोक्षे दारदर्शनम् ॥ १,११४.

कोणाला कायमची मैत्री हवी असेल, तर त्याने तीन दोष टाळावेत: जुगार खेळू नये, पैसे उधार देऊ नयेत, आणि परस्त्रीला एकांतात पाहू नये.

मात्रा स्वस्त्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो वसेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥ १,११४.

आई, बहीण किंवा मुलगी यांच्या सोबत एकांतात बसू नये; कारण इंद्रियांची ताकद मोठी असते, ती विद्वानालाही वश करते.

विपरीतरतिः कामः स्वायतेषु न विद्यते । यथोपायो वधो दण्डस्तथैव ह्यनु वर्तते ॥ १,११४.

स्वतःच्या स्त्रियांबद्दल वाईट आकर्षण नसतं; जसा प्रकार तसा त्याचा परिणाम आणि शिक्षा ठरते.

अपि कल्पानिलस्यैव तुरगस्य महोदधेः । शक्यते प्रसरो बोद्धुं न ह्यरक्तस्ये चतसः ॥ १,११४.

कल्पवायूचा मार्ग, घोड्याचा वेग किंवा समुद्राचं विस्तार समजू शकतो, पण जिच्या मनात प्रेम नाही अशा स्त्रीचं मन समजणं अशक्य आहे.

क्षणो नास्ति रहो नास्ति न स्ति प्रार्थयिता जनः । तेन शौनक नारीणां सतीत्वमुपजायते ॥ १,११४.

क्षणभरही एकांत मिळत नाही, कुणी मागणी करणारं नसतं; म्हणूनच, शौनक, स्त्रियांचं पतिव्रत्य टिकून राहतं.

एक वै सेवते नित्यमन्यश्चेतपि रोचते । पुरुषाणामलाभेन नारी चैव पतिव्रता ॥ १,११४.

पतिव्रता स्त्री आपल्या पतीचीच सेवा आनंदाने करते, जरी तिला दुसरे पुरुष आवडले तरीही. पण पुरुषांनी इतर स्त्रिया मिळवल्या नाहीत, याला कुणी दोष मानत नाही.

जननी यानि कुरुते रहस्यं मदनातुरा । सुतैस्तानि न चिन्त्यानि शीलविप्रतिपत्तिभिः ॥ १,११४.

आईने वासनेने केलेली गुप्त कृत्ये, चांगल्या स्वभावाच्या मुलांनी मनात धरू नयेत.

पराधीना निद्रा परदृदयकृत्यानुसरणं सदा हेला हास्यं नियतमपि शोकेन रहितम् । पणे न्यस्तः कायो विटजनखुरैर्दारितगलो बहूत्कण्ठवृतिर्जगति गणिक्राया बहुमतः ॥ १,११४.

इतरांच्या इच्छेनुसार झोप, सतत दुसऱ्यांचे मन राखणे, नेहमी हसणे-फाजील मस्करी, खोटी दु:खदर्शविणे, शरीर विक्रीस ठेवणे, वेश्या म्हणून गळा ओरबाडलेला, गळ्यात अनेक दागिने—हे सर्व जगात वेश्यासाठीच मोठ्या किंमतीचे समजले जाते.

अग्निरापः स्त्रियो मूर्खाः सर्पा राजकुलानि च । नित्यं परोपसेव्यानि सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ १,११४.

अग्नी, पाणी, स्त्रिया, मूर्ख, साप आणि राजघराणे—ही सहा नेहमी इतरांच्या सेवेत असतात, पण क्षणात प्राण घेऊ शकतात.

किं चित्रं यदि वेद (शब्द) शास्त्रकुशलो विप्रो भवेत्पण्डितः किं चित्रं यदि दण्डनीतिकुशलो राजा भवेद्धार्मिकः । किं चित्रं यदि रूपयौवनवती साध्वी भवेत्कामिनी तच्चित्रं यदि निर्धनोऽपि पुरुषः पापं न कुर्यात्क्रचित् ॥ १,११४.

विद्या व शास्त्रात निपुण ब्राह्मण पंडित झाला, यात काय विशेष? राज्यकारभारात कुशल राजा धर्मी झाला, यात काय आश्चर्य? रूपवान व तरुण स्त्री साध्वी असूनही कामुक असते, हेही विशेष नाही; पण गरीब माणूस कधीही पाप करत नाही, हेच खरे आश्चर्य.

नात्मच्छिद्रं परे दद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य च । गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि परभावञ्च लक्षयेत् ॥ १,११४.

आपल्या दोषांची इतरांना माहिती देऊ नये, आणि दुसऱ्याच्या विद्वत्तेतील त्रुटीही सांगू नयेत; कासवाप्रमाणे आपले अंग लपवावे आणि इतरांचे दुर्बलत्व ओळखावे.

पातालतलवा सिन्य उच्चप्राकारसंस्थिताः । यदि नो चिकुरोद्भेदाल्लभ्यन्ते कैः स्त्रियो न हि ॥ १,११४.

जर स्त्रिया पाताळात किंवा उंच भिंतीमागे असल्या, आणि त्यांना केस नसल्यामुळे मिळत नाही, तर अशा कोण आहेत ज्या मिळू शकत नाहीत?

समधर्मा हि मर्मज्ञस्तीक्ष्णः स्वजनकण्टकः । न तथा बाधते शत्रुः कृतवैरो बहिः स्थितः ॥ १,११४.

जो माणूस धारदार, गुपित जाणणारा आणि आपल्या लोकांसाठी त्रासदायक असतो, तो बाहेरच्या उघड शत्रूपेक्षा जास्त वेदना देतो.

स पण्डितो यो ह्यनुञ्जयेद्वै मिष्टेन बालं विनियेन शिष्टम् । अर्थेन नारीं तपसा हि देवान्सर्वांश्च लोकांश्च सुसंग्रहेण ॥ १,११४.

जो लहान मुलाला गोडधोड देऊन, शिष्याला शिस्त लावून, स्त्रीला संपत्तीने, देवांना तपाने आणि सर्व लोकांना योग्य वागणुकीने प्रसन्न करतो, तोच खरा पंडित आहे.

छलेन मित्रं कलुषेण धर्मं परोपतापेन समृद्धिभावनम् । सुखेन विद्यां पुरुषेण नारीं वाञ्छन्ति वै ये न च पण्डितास्ते ॥ १,११४.

जो मैत्री फसवणुकीने, धर्म अपवित्रतेने, समृद्धी दुसऱ्यांना त्रास देऊन, विद्या आरामाने किंवा स्त्रीला जबरदस्तीने मिळवू पाहतो, तो शहाणा नाही.

फलार्थो फलिनं वृक्षं यश्छिन्द्याद्दुर्मतिर्नरः । निष्फलं तस्य वै कार्यां महादोषमवाप्नुयात् ॥ १,११४.

जो मूर्ख फळ मिळवण्यासाठी फळझाड तोडतो, त्याला शेवटी काहीच मिळत नाही आणि मोठा दोष लागतो.

सधनो हि तपस्वी च दूरतो वै कृतश्रमः । मद्यप स्त्री सतीत्येवं विप्र न श्रद्दधाम्यहम् ॥ १,११४.

धनाढ्य तपस्वी, घरापासून दूर कष्ट करणारा, मद्यपान करणारा आणि सती स्त्री—हे सर्व मला विश्वास वाटत नाहीत, हे ब्राह्मण.

न विश्वसेदविश्वस्ते मित्रस्यापि न विश्वसेत् । कदाचित्कुपितं मित्रं सर्वं गुह्यं प्रकाशयेत् ॥ १,११४.

अविश्वासूवर कधीच विश्वास ठेवू नये, आणि मित्रावरही नाही; कारण कधी मित्र रागावला, तर तो सर्व गुपिते उघड करू शकतो.

सर्वभूतेषु विश्वासः सर्वभूतेषु सात्त्विकः । स्वबावमात्मना गूहेदेतत्साधोर्हि लक्षणम् ॥ १,११४.

सर्व प्राण्यांवर विश्वास ठेवणे आणि सर्वांशी चांगुलपणा करणे—पण आपला स्वभाव लपवावा; हेच सज्जनाचे लक्षण आहे.

यस्मिन्कस्मिन्कृते कार्ये कर्तारमनुवर्तते । सर्वथा वर्तमानोऽपि धैर्यबुद्धिन्तु कारयेत् ॥ १,११४.

जे काम हाती घेतले, त्यात कर्त्याचे अनुसरण करावे; पण सर्व परिस्थितीत धैर्य आणि बुद्धी दाखवावी.

वृद्धाः स्त्रियो नवं मद्यं शुष्कं मांसं त्रिमूलकम् । रात्रौ दधि दिवा स्वप्नं विद्वान्षट्परिवर्जयेत् ॥ १,११४.

शहाण्याने वृद्ध स्त्रिया, नवीन मद्य, वाळलेले मांस, तीन प्रकारच्या मुळ्या, रात्रीचे दही आणि दिवसा झोप यांचा त्याग करावा.