गरुडपुराणम्

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति । प्राप्तव्यान्येव प्राप्नाति दुः खानि च सुखानि च ॥ १,११३.

माणसाला जे मिळायचे तेच मिळते, जिथे जायचे तिथेच जातो, आणि जे भोगायचे तेच भोगतो—ते दु:ख असो वा सुख.

तत्तत्प्राप्नोति पुरुषः कि प्रलापैः करिष्यति । आचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम् ॥ १,११३.

माणसाला जे मिळायचे तेच मिळते; मग व्यर्थ रडण्याचा उपयोग काय? जसे फुलं आणि फळं आपापल्या वेळेपूर्वी येत नाहीत, तसेच पूर्वजन्मी केलेल्या कर्मांचे फळही योग्य वेळीच मिळते.

शीलं कुलं नैव न चैव विद्या ज्ञानं गुणा नैव न बीजशुद्धिः । भाग्यानि पूर्वं तपसार्जितानि काले फलन्त्यस्य यथैव वृक्षाः ॥ १,११३.

शिस्त, घराणं, विद्या, ज्ञान, गुण किंवा कुळशुद्धता—यापैकी काहीही नाही; पूर्वजन्मी केलेल्या तपामुळे मिळालेलं भाग्यच योग्य वेळी फळ देतं, जसं झाडं फळ देतात.

तत्र मृत्युर्यत्र हन्ता तत्र श्रीर्यत्र सम्पदः । तत्र तत्र स्वयं याति प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः ॥ १,११३.

जिथे मृत्यू ठरलेला आहे, तिथेच मारणारा येतो; जिथे संपत्ती मिळायची आहे, तिथेच धन येतं—हे सर्व आपल्या कर्मामुळे आपोआप घडतं.

भूतपूर्वं कृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठति । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दन्ति मातरम् ॥ १,११३.

पूर्वी केलेलं कर्म माणसाचा पाठ सोडत नाही; जसं हजार गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढतं, तसं.

एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठाति । सुकृतं भुङ्क्ष्व चात्मीयं मूढ किं परितप्यसे ॥ १,११३.

पूर्वी केलेली कर्मे माणसाचा पाठ सोडत नाहीत. अरे मूढा, तू जे चांगले केलेस त्याचा आनंद घे, मग कशाला व्यर्थ दुःख करतोस?

यथा पूर्वकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । तथा जन्मान्तरे तद्वै कर्ता रमनुगच्छति ॥ १,११३.

माणसाने पूर्वी जे काही केले, ते चांगले असो वा वाईट, ते पुढच्या जन्मात त्याच्या मागे येतेच.

नीचः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति । आत्मनो बलिवमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १,११३.

खालच्या वृत्तीचा माणूस दुसऱ्यांच्या अगदी मोहरीएवढ्या दोषांकडे बघतो, पण स्वतःचे बेलफळाएवढे मोठे दोष दिसले तरीही तो त्याकडे दुर्लक्ष करतो.

रागद्वेषादियुक्तानां न सुखं कुत्रचिद्द्विज । विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ १,११३.

ज्यांच्या मनात आसक्ती, द्वेष वगैरे आहेत, त्यांना कुठेही सुख मिळत नाही. मी नीट पाहिलं तर खरं सुख तिथेच आहे जिथे समाधान असतं.

यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुः खस्य भाजनम् । स्नेहमूलानि दुः खानि तस्मिस्त्यक्ते महत्सुखम् ॥ १,११३.

जिथे आपुलकी असते तिथे भीती असते; आपुलकी म्हणजे दुःखाचं भांडार. सगळ्या दुःखांची मुळं आपुलकीत आहेत, म्हणून ती सोडली तर मोठं सुख मिळतं.

शरीरमेवायतनं दुः खस्य च सुखस्य च । जीवितञ्च शरीरञ्च जात्यैव सह जायते ॥ १,११३.

हे शरीरच सुख-दुःखाचं घर आहे. जन्मताना जीव आणि शरीर दोन्ही एकत्रच येतात.

सर्वं परवशं दुः खं सर्व मात्मवशं सुखम् । एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुः खयोः ॥ १,११३.

जे दुसऱ्यांच्या अधीन आहे ते दुःख, आणि जे आपल्या हातात आहे ते सुख. सुख-दुःखाचं हेच लक्षण थोडक्यात समजावं.

सुखस्यानन्तरं दुः खं दुः खस्यानन्तरं सुखम् । शुखं दुः खं मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्तते ॥ १,११३.

सुखानंतर दुःख येतं, दुःखानंतर सुख येतं; माणसांच्या आयुष्यात सुख-दुःख चक्रासारखं फिरतं.

यद्गतं तदतिक्रान्तं यदि स्यात्तच्च दूरतः । वर्तमानेन वर्तेत न स शोकेन बाध्यते ॥ १,११३.

जे गेलं ते मागे गेलं, आणि जे उरलं ते दूर आहे. माणसाने सध्याच्या क्षणात जगावं, दुःखाने ग्रासून जाऊ नये.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११४ सूत उवाच । न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः । कारणादेव जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १,११४.

सूतमुनी म्हणाले: कुणीच कुणाचा मित्र नाही, कुणीच कुणाचा शत्रू नाही; कारणामुळेच मैत्री आणि वैर निर्माण होतं.

शोकत्राणं भयत्राणं प्रीतिविश्वासभाजनम् । केन रत्नांमदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ १,११४.

दुःख आणि भीतीपासून वाचवणारं, प्रेम-विश्वासाचं पात्र, आणि रत्नांसारखा अभिमान देणारं 'मित्र' हे दोन अक्षरी शब्द कोणी निर्माण केला असेल?

सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् । बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति ॥ १,११४.

'हरि' हे दोन अक्षरांचं नाव एकदाच जरी उच्चारलं, तरी ते माणसाला मुक्तीच्या मार्गावर घेऊन जाणारं संरक्षण बनतं.

न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मजे । विश्वासस्तादृशः पुंसां यादृङ्मित्रे स्वभावजे ॥ १,११४.

आई, पत्नी, भाऊ किंवा मुलगा यांच्यावर जशी आपली खात्री नसते, तशी ती आपल्या स्वभावाचा मित्रावरच असते.

यदिच्छेच्छाश्वतीं प्रीतिं त्रीन्दोषान्परिवर्जयेत् । द्युतमर्थप्रयोगञ्च परोक्षे दारदर्शनम् ॥ १,११४.

कोणाला कायमची मैत्री हवी असेल, तर त्याने तीन दोष टाळावेत: जुगार खेळू नये, पैसे उधार देऊ नयेत, आणि परस्त्रीला एकांतात पाहू नये.

मात्रा स्वस्त्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो वसेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥ १,११४.

आई, बहीण किंवा मुलगी यांच्या सोबत एकांतात बसू नये; कारण इंद्रियांची ताकद मोठी असते, ती विद्वानालाही वश करते.

विपरीतरतिः कामः स्वायतेषु न विद्यते । यथोपायो वधो दण्डस्तथैव ह्यनु वर्तते ॥ १,११४.

स्वतःच्या स्त्रियांबद्दल वाईट आकर्षण नसतं; जसा प्रकार तसा त्याचा परिणाम आणि शिक्षा ठरते.

अपि कल्पानिलस्यैव तुरगस्य महोदधेः । शक्यते प्रसरो बोद्धुं न ह्यरक्तस्ये चतसः ॥ १,११४.

कल्पवायूचा मार्ग, घोड्याचा वेग किंवा समुद्राचं विस्तार समजू शकतो, पण जिच्या मनात प्रेम नाही अशा स्त्रीचं मन समजणं अशक्य आहे.

क्षणो नास्ति रहो नास्ति न स्ति प्रार्थयिता जनः । तेन शौनक नारीणां सतीत्वमुपजायते ॥ १,११४.

क्षणभरही एकांत मिळत नाही, कुणी मागणी करणारं नसतं; म्हणूनच, शौनक, स्त्रियांचं पतिव्रत्य टिकून राहतं.

एक वै सेवते नित्यमन्यश्चेतपि रोचते । पुरुषाणामलाभेन नारी चैव पतिव्रता ॥ १,११४.

पतिव्रता स्त्री आपल्या पतीचीच सेवा आनंदाने करते, जरी तिला दुसरे पुरुष आवडले तरीही. पण पुरुषांनी इतर स्त्रिया मिळवल्या नाहीत, याला कुणी दोष मानत नाही.

जननी यानि कुरुते रहस्यं मदनातुरा । सुतैस्तानि न चिन्त्यानि शीलविप्रतिपत्तिभिः ॥ १,११४.

आईने वासनेने केलेली गुप्त कृत्ये, चांगल्या स्वभावाच्या मुलांनी मनात धरू नयेत.

पराधीना निद्रा परदृदयकृत्यानुसरणं सदा हेला हास्यं नियतमपि शोकेन रहितम् । पणे न्यस्तः कायो विटजनखुरैर्दारितगलो बहूत्कण्ठवृतिर्जगति गणिक्राया बहुमतः ॥ १,११४.

इतरांच्या इच्छेनुसार झोप, सतत दुसऱ्यांचे मन राखणे, नेहमी हसणे-फाजील मस्करी, खोटी दु:खदर्शविणे, शरीर विक्रीस ठेवणे, वेश्या म्हणून गळा ओरबाडलेला, गळ्यात अनेक दागिने—हे सर्व जगात वेश्यासाठीच मोठ्या किंमतीचे समजले जाते.

अग्निरापः स्त्रियो मूर्खाः सर्पा राजकुलानि च । नित्यं परोपसेव्यानि सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ १,११४.

अग्नी, पाणी, स्त्रिया, मूर्ख, साप आणि राजघराणे—ही सहा नेहमी इतरांच्या सेवेत असतात, पण क्षणात प्राण घेऊ शकतात.

किं चित्रं यदि वेद (शब्द) शास्त्रकुशलो विप्रो भवेत्पण्डितः किं चित्रं यदि दण्डनीतिकुशलो राजा भवेद्धार्मिकः । किं चित्रं यदि रूपयौवनवती साध्वी भवेत्कामिनी तच्चित्रं यदि निर्धनोऽपि पुरुषः पापं न कुर्यात्क्रचित् ॥ १,११४.

विद्या व शास्त्रात निपुण ब्राह्मण पंडित झाला, यात काय विशेष? राज्यकारभारात कुशल राजा धर्मी झाला, यात काय आश्चर्य? रूपवान व तरुण स्त्री साध्वी असूनही कामुक असते, हेही विशेष नाही; पण गरीब माणूस कधीही पाप करत नाही, हेच खरे आश्चर्य.

नात्मच्छिद्रं परे दद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य च । गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि परभावञ्च लक्षयेत् ॥ १,११४.

आपल्या दोषांची इतरांना माहिती देऊ नये, आणि दुसऱ्याच्या विद्वत्तेतील त्रुटीही सांगू नयेत; कासवाप्रमाणे आपले अंग लपवावे आणि इतरांचे दुर्बलत्व ओळखावे.