गरुडपुराणम्

मृत्तिकानां सहस्रेण चोदकानां शतेन हि । न शुध्यति दुराचारो भावोपहतचेतनः ॥ १,११३.

मातीने हजार वेळा आणि पाण्याने शंभर वेळा धुतले तरी, ज्याच्या मनात वाईट भावनांचा अंमल आहे, असा दुष्ट माणूस कधीच शुद्ध होत नाही.

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ १,११३.

ज्याचे हात, पाय आणि मन नीट संयमित आहेत, ज्याच्याकडे विद्या, तप आणि कीर्ती आहे, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.

न प्रहृष्यति संमानैर्नावमानैः प्रकुप्यति । न क्रुद्धः परुषं ब्रूयादेतत्साधोस्तु लक्षणम् ॥ १,११३.

जो सन्मान मिळाल्यावर आनंदी होत नाही, आणि अपमान झाल्यावर रागावत नाही, राग आल्यावरही कठोर बोलत नाही—अशीच चिन्हे सत्पुरुषाची आहेत.

दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्य मधुरस्य च । काले श्रुत्वा हितं वाक्यं न कश्चित्परितुष्यति ॥ १,११३.

गरिबाला, बुद्धिमानाला किंवा गोड स्वभावाच्या माणसाला योग्य वेळी हितकारक बोल ऐकवले, तरी कुणालाच त्याचा विशेष आनंद होत नाही.

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च । अलभ्यं लभ्यते मर्त्यैस्तत्र का परिवेदना ॥ १,११३.

मंत्र, बळ, बुद्धी किंवा प्रयत्न यांच्या जोरावर जे मिळू शकत नाही, ते माणसाला मिळत नाहीच; मग दु:ख करण्याचे कारण काय?

अयाचितो मया लब्धो पुनर्मत्प्रेषणाद्गतः । यत्रागतस्तत्र गतस्तत्र का परिवेदना ॥ १,११३.

माझ्या विनंतीशिवाय जे मिळाले आणि माझ्या सांगण्यावरून जे निघून गेले, ते जिथून आले तिथे गेले; मग त्यासाठी दु:ख कशाचे?

एकवृक्षे सदा रात्रौ नानापक्षिसमागमः । प्रभातेऽन्यदिशो यान्ति का तत्र परिवेदना ॥ १,११३.

एकाच झाडावर रात्री अनेक पक्षी एकत्र येतात, पण सकाळी प्रत्येक आपापल्या वाटेने निघून जातो; यात दु:ख करण्यासारखे काय आहे?

एकसार्थप्रयाताना सर्वेषान्तत्र गामिनाम् । यस्त्वेकस्त्वरितो याति का तत्र परिवेदना ॥ १,११३.

एका साऱ्थात सर्वजण एकत्र प्रवास करत असताना, त्यातला एखादा जर लवकर निघून गेला, तर त्यात दु:ख करण्यासारखे काय आहे?

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि शौनक । अव्यक्तनिधनान्येनव का तत्र परिवेदना ॥ १,११३.

शौनक, सर्व जीव सुरुवातीला अदृश्य अवस्थेत असतात, मध्ये प्रकट होतात आणि शेवटी पुन्हा अदृश्य होतात; यात दु:ख करण्यासारखे काय आहे?

नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि । कुशाग्रेण तु संस्पृष्टं प्राप्तकालो न जीवति ॥ १,११३.

ज्याचा मृत्यूचा काळ आलेला नाही, तो शंभर बाणांनी जरी जखमी झाला तरी मरत नाही; पण ज्याचा काळ आला आहे, तो गवताच्या पात्याने जरी स्पर्श झाला तरी जगू शकत नाही.

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति । प्राप्तव्यान्येव प्राप्नाति दुः खानि च सुखानि च ॥ १,११३.

माणसाला जे मिळायचे तेच मिळते, जिथे जायचे तिथेच जातो, आणि जे भोगायचे तेच भोगतो—ते दु:ख असो वा सुख.

तत्तत्प्राप्नोति पुरुषः कि प्रलापैः करिष्यति । आचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम् ॥ १,११३.

माणसाला जे मिळायचे तेच मिळते; मग व्यर्थ रडण्याचा उपयोग काय? जसे फुलं आणि फळं आपापल्या वेळेपूर्वी येत नाहीत, तसेच पूर्वजन्मी केलेल्या कर्मांचे फळही योग्य वेळीच मिळते.

शीलं कुलं नैव न चैव विद्या ज्ञानं गुणा नैव न बीजशुद्धिः । भाग्यानि पूर्वं तपसार्जितानि काले फलन्त्यस्य यथैव वृक्षाः ॥ १,११३.

शिस्त, घराणं, विद्या, ज्ञान, गुण किंवा कुळशुद्धता—यापैकी काहीही नाही; पूर्वजन्मी केलेल्या तपामुळे मिळालेलं भाग्यच योग्य वेळी फळ देतं, जसं झाडं फळ देतात.

तत्र मृत्युर्यत्र हन्ता तत्र श्रीर्यत्र सम्पदः । तत्र तत्र स्वयं याति प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः ॥ १,११३.

जिथे मृत्यू ठरलेला आहे, तिथेच मारणारा येतो; जिथे संपत्ती मिळायची आहे, तिथेच धन येतं—हे सर्व आपल्या कर्मामुळे आपोआप घडतं.

भूतपूर्वं कृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठति । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दन्ति मातरम् ॥ १,११३.

पूर्वी केलेलं कर्म माणसाचा पाठ सोडत नाही; जसं हजार गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढतं, तसं.

एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठाति । सुकृतं भुङ्क्ष्व चात्मीयं मूढ किं परितप्यसे ॥ १,११३.

पूर्वी केलेली कर्मे माणसाचा पाठ सोडत नाहीत. अरे मूढा, तू जे चांगले केलेस त्याचा आनंद घे, मग कशाला व्यर्थ दुःख करतोस?

यथा पूर्वकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । तथा जन्मान्तरे तद्वै कर्ता रमनुगच्छति ॥ १,११३.

माणसाने पूर्वी जे काही केले, ते चांगले असो वा वाईट, ते पुढच्या जन्मात त्याच्या मागे येतेच.

नीचः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति । आत्मनो बलिवमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १,११३.

खालच्या वृत्तीचा माणूस दुसऱ्यांच्या अगदी मोहरीएवढ्या दोषांकडे बघतो, पण स्वतःचे बेलफळाएवढे मोठे दोष दिसले तरीही तो त्याकडे दुर्लक्ष करतो.

रागद्वेषादियुक्तानां न सुखं कुत्रचिद्द्विज । विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ १,११३.

ज्यांच्या मनात आसक्ती, द्वेष वगैरे आहेत, त्यांना कुठेही सुख मिळत नाही. मी नीट पाहिलं तर खरं सुख तिथेच आहे जिथे समाधान असतं.

यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुः खस्य भाजनम् । स्नेहमूलानि दुः खानि तस्मिस्त्यक्ते महत्सुखम् ॥ १,११३.

जिथे आपुलकी असते तिथे भीती असते; आपुलकी म्हणजे दुःखाचं भांडार. सगळ्या दुःखांची मुळं आपुलकीत आहेत, म्हणून ती सोडली तर मोठं सुख मिळतं.

शरीरमेवायतनं दुः खस्य च सुखस्य च । जीवितञ्च शरीरञ्च जात्यैव सह जायते ॥ १,११३.

हे शरीरच सुख-दुःखाचं घर आहे. जन्मताना जीव आणि शरीर दोन्ही एकत्रच येतात.

सर्वं परवशं दुः खं सर्व मात्मवशं सुखम् । एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुः खयोः ॥ १,११३.

जे दुसऱ्यांच्या अधीन आहे ते दुःख, आणि जे आपल्या हातात आहे ते सुख. सुख-दुःखाचं हेच लक्षण थोडक्यात समजावं.

सुखस्यानन्तरं दुः खं दुः खस्यानन्तरं सुखम् । शुखं दुः खं मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्तते ॥ १,११३.

सुखानंतर दुःख येतं, दुःखानंतर सुख येतं; माणसांच्या आयुष्यात सुख-दुःख चक्रासारखं फिरतं.

यद्गतं तदतिक्रान्तं यदि स्यात्तच्च दूरतः । वर्तमानेन वर्तेत न स शोकेन बाध्यते ॥ १,११३.

जे गेलं ते मागे गेलं, आणि जे उरलं ते दूर आहे. माणसाने सध्याच्या क्षणात जगावं, दुःखाने ग्रासून जाऊ नये.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११४ सूत उवाच । न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः । कारणादेव जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १,११४.

सूतमुनी म्हणाले: कुणीच कुणाचा मित्र नाही, कुणीच कुणाचा शत्रू नाही; कारणामुळेच मैत्री आणि वैर निर्माण होतं.

शोकत्राणं भयत्राणं प्रीतिविश्वासभाजनम् । केन रत्नांमदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ १,११४.

दुःख आणि भीतीपासून वाचवणारं, प्रेम-विश्वासाचं पात्र, आणि रत्नांसारखा अभिमान देणारं 'मित्र' हे दोन अक्षरी शब्द कोणी निर्माण केला असेल?

सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् । बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति ॥ १,११४.

'हरि' हे दोन अक्षरांचं नाव एकदाच जरी उच्चारलं, तरी ते माणसाला मुक्तीच्या मार्गावर घेऊन जाणारं संरक्षण बनतं.

न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मजे । विश्वासस्तादृशः पुंसां यादृङ्मित्रे स्वभावजे ॥ १,११४.

आई, पत्नी, भाऊ किंवा मुलगा यांच्यावर जशी आपली खात्री नसते, तशी ती आपल्या स्वभावाचा मित्रावरच असते.

यदिच्छेच्छाश्वतीं प्रीतिं त्रीन्दोषान्परिवर्जयेत् । द्युतमर्थप्रयोगञ्च परोक्षे दारदर्शनम् ॥ १,११४.

कोणाला कायमची मैत्री हवी असेल, तर त्याने तीन दोष टाळावेत: जुगार खेळू नये, पैसे उधार देऊ नयेत, आणि परस्त्रीला एकांतात पाहू नये.