गरुडपुराणम्

बालो युवा च वृद्धश्च यः करोति शुभाशुभम् । तस्यान्तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनिजन्मनि ॥ १,११३.

लहान असो, तरुण असो किंवा वृद्ध असो, जो जे शुभ किंवा अशुभ करतो, तो त्या अवस्थेत, जन्मोन्मुख जन्मात त्याचे फळ भोगतो.

अनीक्षमाणोऽपि नरो विदेशस्थोऽपि मानवः । स्वकर्मपातवातेन नीयते यत्र तत्फलम् ॥ १,११३.

माणूस पाहत नसलातरी, परदेशात असलातरी, आपल्या कर्माच्या वाऱ्याने तो जिथे फळ आहे तिथे नेला जातो.

प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवोऽपि तं वारयितुं न शक्तः । अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेखा न पुनः प्रयाति (यदस्मदीयं न तु तत्परेषाम् ॥ १,११३.

माणसाला जे मिळायचे ते मिळतेच; देवही ते थांबवू शकत नाही. म्हणून मी दुःखी होत नाही, आश्चर्यही वाटत नाही; कपाळावरची ओळ पुन्हा परत येत नाही (जे माझे आहे ते दुसऱ्याचे होत नाही).

सर्पः कूपे गजः स्कन्धे बिल आखुश्च धावति । नरः शीघ्रतरादेव कर्मणः कः पलायते ॥ १,११३.

कूपात साप, खांद्यावर हत्ती, बिलात उंदीर धावत असला तरी, माणूस कर्मापेक्षा वेगाने पळू शकतो का?

नाल्पा भवति सद्विद्या दीयमानापि वर्धते । कूपस्थमिव पानीयं भवत्येव बहूदकम् ॥ १,११३.

सच्ची विद्या थोडी दिली तरी वाढत जाते; विहिरीतील पाणी जसे हळूहळू भरते तसे ती भरपूर होते.

येर्ऽथा धर्मेण ते सत्या येऽधर्मेण गताः श्रियः । धर्मार्थो च महांल्लोके तत्स्मृत्वा ह्यर्थकारणात् ॥ १,११३.

धर्माने मिळवलेले धनच खरी संपत्ती आहे; अधर्माने मिळवलेली श्रीमंती खरी राहत नाही. म्हणून धर्म आणि अर्थ जगात मोठे आहेत हे लक्षात ठेवून, धनासाठी तसेच वागावे.

अन्नार्थो यानि दुः खानि करोति कृपणो जनः । तान्येव यदि धर्मार्थो न भूयः क्लेशभाजनम् ॥ १,११३.

भाकरी आणि पैशासाठी जो गरीब माणूस जे दुःख सहन करतो, तेच जर धर्म आणि अर्थासाठी केले तर ते पुन्हा कधीच दुःख देत नाही.

सर्वेषामेव शौचानामन्नशौचं विशिष्यते । योऽन्नार्थैः शुचिः शौचान्न मृदा वारिणा शुचिः ॥ १,११३.

सर्व प्रकारच्या शुद्धींपैकी अन्नाची शुद्धता ही सर्वात श्रेष्ठ मानली जाते. जो अन्नाच्या दृष्टीने शुद्ध आहे, तोच खरा शुद्ध; केवळ माती किंवा पाण्याने शुद्धता येत नाही.

सत्यं शौचं मनः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूते दया शौचं जलशौचञ्च पञ्चमम् ॥ १,११३.

सत्य बोलणे ही शुद्धता आहे, मनाची शुद्धता म्हणजेच खरी शुद्धता आहे, इंद्रियांचा संयम हाही शुद्धतेचा एक भाग आहे, सर्व प्राण्यांवर दया दाखवणे हेही शुद्धतेचेच रूप आहे, आणि पाण्याची शुद्धता पाचवी आहे.

यस्य सत्यञ्च शौचञ्च तस्य स्वर्गो न दुर्लभः । सत्यं हि वचनं यस्य सोऽश्वमेधाद्विशिष्यते ॥ १,११३.

ज्याच्याकडे सत्य आणि शुद्धता आहे, त्याला स्वर्ग मिळवणे कठीण नाही. ज्याच्या वाणीमध्ये सत्य आहे, तो अश्वमेध यज्ञापेक्षाही श्रेष्ठ ठरतो.

मृत्तिकानां सहस्रेण चोदकानां शतेन हि । न शुध्यति दुराचारो भावोपहतचेतनः ॥ १,११३.

मातीने हजार वेळा आणि पाण्याने शंभर वेळा धुतले तरी, ज्याच्या मनात वाईट भावनांचा अंमल आहे, असा दुष्ट माणूस कधीच शुद्ध होत नाही.

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ १,११३.

ज्याचे हात, पाय आणि मन नीट संयमित आहेत, ज्याच्याकडे विद्या, तप आणि कीर्ती आहे, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.

न प्रहृष्यति संमानैर्नावमानैः प्रकुप्यति । न क्रुद्धः परुषं ब्रूयादेतत्साधोस्तु लक्षणम् ॥ १,११३.

जो सन्मान मिळाल्यावर आनंदी होत नाही, आणि अपमान झाल्यावर रागावत नाही, राग आल्यावरही कठोर बोलत नाही—अशीच चिन्हे सत्पुरुषाची आहेत.

दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्य मधुरस्य च । काले श्रुत्वा हितं वाक्यं न कश्चित्परितुष्यति ॥ १,११३.

गरिबाला, बुद्धिमानाला किंवा गोड स्वभावाच्या माणसाला योग्य वेळी हितकारक बोल ऐकवले, तरी कुणालाच त्याचा विशेष आनंद होत नाही.

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च । अलभ्यं लभ्यते मर्त्यैस्तत्र का परिवेदना ॥ १,११३.

मंत्र, बळ, बुद्धी किंवा प्रयत्न यांच्या जोरावर जे मिळू शकत नाही, ते माणसाला मिळत नाहीच; मग दु:ख करण्याचे कारण काय?

अयाचितो मया लब्धो पुनर्मत्प्रेषणाद्गतः । यत्रागतस्तत्र गतस्तत्र का परिवेदना ॥ १,११३.

माझ्या विनंतीशिवाय जे मिळाले आणि माझ्या सांगण्यावरून जे निघून गेले, ते जिथून आले तिथे गेले; मग त्यासाठी दु:ख कशाचे?

एकवृक्षे सदा रात्रौ नानापक्षिसमागमः । प्रभातेऽन्यदिशो यान्ति का तत्र परिवेदना ॥ १,११३.

एकाच झाडावर रात्री अनेक पक्षी एकत्र येतात, पण सकाळी प्रत्येक आपापल्या वाटेने निघून जातो; यात दु:ख करण्यासारखे काय आहे?

एकसार्थप्रयाताना सर्वेषान्तत्र गामिनाम् । यस्त्वेकस्त्वरितो याति का तत्र परिवेदना ॥ १,११३.

एका साऱ्थात सर्वजण एकत्र प्रवास करत असताना, त्यातला एखादा जर लवकर निघून गेला, तर त्यात दु:ख करण्यासारखे काय आहे?

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि शौनक । अव्यक्तनिधनान्येनव का तत्र परिवेदना ॥ १,११३.

शौनक, सर्व जीव सुरुवातीला अदृश्य अवस्थेत असतात, मध्ये प्रकट होतात आणि शेवटी पुन्हा अदृश्य होतात; यात दु:ख करण्यासारखे काय आहे?

नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि । कुशाग्रेण तु संस्पृष्टं प्राप्तकालो न जीवति ॥ १,११३.

ज्याचा मृत्यूचा काळ आलेला नाही, तो शंभर बाणांनी जरी जखमी झाला तरी मरत नाही; पण ज्याचा काळ आला आहे, तो गवताच्या पात्याने जरी स्पर्श झाला तरी जगू शकत नाही.

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति । प्राप्तव्यान्येव प्राप्नाति दुः खानि च सुखानि च ॥ १,११३.

माणसाला जे मिळायचे तेच मिळते, जिथे जायचे तिथेच जातो, आणि जे भोगायचे तेच भोगतो—ते दु:ख असो वा सुख.

तत्तत्प्राप्नोति पुरुषः कि प्रलापैः करिष्यति । आचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम् ॥ १,११३.

माणसाला जे मिळायचे तेच मिळते; मग व्यर्थ रडण्याचा उपयोग काय? जसे फुलं आणि फळं आपापल्या वेळेपूर्वी येत नाहीत, तसेच पूर्वजन्मी केलेल्या कर्मांचे फळही योग्य वेळीच मिळते.

शीलं कुलं नैव न चैव विद्या ज्ञानं गुणा नैव न बीजशुद्धिः । भाग्यानि पूर्वं तपसार्जितानि काले फलन्त्यस्य यथैव वृक्षाः ॥ १,११३.

शिस्त, घराणं, विद्या, ज्ञान, गुण किंवा कुळशुद्धता—यापैकी काहीही नाही; पूर्वजन्मी केलेल्या तपामुळे मिळालेलं भाग्यच योग्य वेळी फळ देतं, जसं झाडं फळ देतात.

तत्र मृत्युर्यत्र हन्ता तत्र श्रीर्यत्र सम्पदः । तत्र तत्र स्वयं याति प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः ॥ १,११३.

जिथे मृत्यू ठरलेला आहे, तिथेच मारणारा येतो; जिथे संपत्ती मिळायची आहे, तिथेच धन येतं—हे सर्व आपल्या कर्मामुळे आपोआप घडतं.

भूतपूर्वं कृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठति । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दन्ति मातरम् ॥ १,११३.

पूर्वी केलेलं कर्म माणसाचा पाठ सोडत नाही; जसं हजार गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढतं, तसं.

एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठाति । सुकृतं भुङ्क्ष्व चात्मीयं मूढ किं परितप्यसे ॥ १,११३.

पूर्वी केलेली कर्मे माणसाचा पाठ सोडत नाहीत. अरे मूढा, तू जे चांगले केलेस त्याचा आनंद घे, मग कशाला व्यर्थ दुःख करतोस?

यथा पूर्वकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । तथा जन्मान्तरे तद्वै कर्ता रमनुगच्छति ॥ १,११३.

माणसाने पूर्वी जे काही केले, ते चांगले असो वा वाईट, ते पुढच्या जन्मात त्याच्या मागे येतेच.

नीचः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति । आत्मनो बलिवमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १,११३.

खालच्या वृत्तीचा माणूस दुसऱ्यांच्या अगदी मोहरीएवढ्या दोषांकडे बघतो, पण स्वतःचे बेलफळाएवढे मोठे दोष दिसले तरीही तो त्याकडे दुर्लक्ष करतो.

रागद्वेषादियुक्तानां न सुखं कुत्रचिद्द्विज । विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ १,११३.

ज्यांच्या मनात आसक्ती, द्वेष वगैरे आहेत, त्यांना कुठेही सुख मिळत नाही. मी नीट पाहिलं तर खरं सुख तिथेच आहे जिथे समाधान असतं.