गरुडपुराणम्

न चान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरप्रवेशे । न मातृमूर्ध्नि प्रधृतस्तथाङ्के त्यक्तुं क्षमः कर्म कृतं नरो हि ॥ १,११३.

आकाशात, समुद्राच्या मध्यभागी, पर्वतांच्या फटीत, आईच्या डोक्यावर किंवा मांडीवर असतानाही, माणूस आपल्या कर्माचे फळ टाळू शकत नाही.

दुगस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधाः परमा च वृत्तिः । शास्त्रञ्च वै तूशनसा प्रदिष्टं स रावणः कालवशाद्विनष्टः ॥ १,११३.

तीन शिखरांचा किल्ला, खंदक, समुद्र, रक्षक, योद्धे, मोठी संपत्ती आणि उशना यांनी शिकवलेले शास्त्र असतानाही, रावण काळाच्या प्रभावाने नष्ट झाला.

यस्मिन्वयसि यत्काले यद्दिवा यच्च वा निशि । यन्मुहूर्ते क्षणे वापि तत्तथा न तदन्यथा ॥ १,११३.

ज्या वयात, ज्या वेळी, दिवसा किंवा रात्री, ज्या क्षणी जे घडायचे ते तसेच घडते, ते कधीही वेगळ्या प्रकारे होत नाही.

गच्छन्ति चान्तरिक्षे वा प्रविशन्ति महीतले । धारयन्ति दिशः सर्वा नादत्तमुपलभ्यते ॥ १,११३.

कोणी आकाशातून जाऊ दे, पृथ्वीमध्ये शिरू दे, किंवा सर्व दिशा धरू दे, ज्याचे नशीब नाही ते मिळत नाही.

पुराधीता च या विद्या पुरा दत्तञ्च यद्धनम् । पुरा कृतानि कर्माणि ह्यग्रे धावन्ति धावतः ॥ १,११३.

पूर्वी शिकलेली विद्या, दिलेले धन आणि केलेली कर्मे, हे सर्व माणसाच्या पुढे धावत असतात.

कर्माण्यत्र प्रधानानि सम्यगृक्षे शुभग्रहे । वसिष्ठकृतलग्नापि जानकी दुः खभाजनम् ॥ १,११३.

इथे कर्मच मुख्य आहे, शुभ काळात किंवा शुभ नक्षत्रात असो; वसिष्ठांनी लग्न ठरवले तरी जानकीला दुःख भोगावे लागले.

स्थूलजङ्घो यदा रामः शब्दगामी च लक्ष्मणः । घनकेशी यदा सीता त्रयस्ते दुः खभाजनम् ॥ १,११३.

रामाचे पाय जाड झाले, लक्ष्मण फक्त आवाजावर चालत होता, आणि सीतेचे केस घनदाट झाले, तेव्हा हे तिघेही दुःखाचे पात्र झाले.

न पितुः कर्मणा पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा । स्वयं कृतेन गच्छन्ति स्वयं बद्धाः स्वकर्मणा ॥ १,११३.

पित्याच्या कर्मामुळे पुत्र किंवा पुत्राच्या कर्मामुळे पिता जात नाही; प्रत्येकजण आपल्या कर्माने बांधला जातो.

कर्मजन्यशरीरेषु रोगाः शरीरमानसाः । शरा इव पतन्तीह विमुक्ता दृढधन्विभिः ॥ १,११३.

कर्मामुळे मिळालेल्या शरीरात, शारीरिक आणि मानसिक आजार, बलाढ्य धनुर्धारीने सोडलेल्या बाणांसारखे पडतात.

अन्यथा शास्त्रगार्भिण्या धिया धीरोर्ऽथमीहते । स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा ॥ १,११३.

शास्त्रांचा अभ्यास असला तरी, बुद्धिमान माणूस धनासाठी प्रयत्न करतो; पण तो पूर्वी ठरलेले कर्मच करतो, जणू तो स्वामीसारखा नसून नोकर आहे.

बालो युवा च वृद्धश्च यः करोति शुभाशुभम् । तस्यान्तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनिजन्मनि ॥ १,११३.

लहान असो, तरुण असो किंवा वृद्ध असो, जो जे शुभ किंवा अशुभ करतो, तो त्या अवस्थेत, जन्मोन्मुख जन्मात त्याचे फळ भोगतो.

अनीक्षमाणोऽपि नरो विदेशस्थोऽपि मानवः । स्वकर्मपातवातेन नीयते यत्र तत्फलम् ॥ १,११३.

माणूस पाहत नसलातरी, परदेशात असलातरी, आपल्या कर्माच्या वाऱ्याने तो जिथे फळ आहे तिथे नेला जातो.

प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवोऽपि तं वारयितुं न शक्तः । अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेखा न पुनः प्रयाति (यदस्मदीयं न तु तत्परेषाम् ॥ १,११३.

माणसाला जे मिळायचे ते मिळतेच; देवही ते थांबवू शकत नाही. म्हणून मी दुःखी होत नाही, आश्चर्यही वाटत नाही; कपाळावरची ओळ पुन्हा परत येत नाही (जे माझे आहे ते दुसऱ्याचे होत नाही).

सर्पः कूपे गजः स्कन्धे बिल आखुश्च धावति । नरः शीघ्रतरादेव कर्मणः कः पलायते ॥ १,११३.

कूपात साप, खांद्यावर हत्ती, बिलात उंदीर धावत असला तरी, माणूस कर्मापेक्षा वेगाने पळू शकतो का?

नाल्पा भवति सद्विद्या दीयमानापि वर्धते । कूपस्थमिव पानीयं भवत्येव बहूदकम् ॥ १,११३.

सच्ची विद्या थोडी दिली तरी वाढत जाते; विहिरीतील पाणी जसे हळूहळू भरते तसे ती भरपूर होते.

येर्ऽथा धर्मेण ते सत्या येऽधर्मेण गताः श्रियः । धर्मार्थो च महांल्लोके तत्स्मृत्वा ह्यर्थकारणात् ॥ १,११३.

धर्माने मिळवलेले धनच खरी संपत्ती आहे; अधर्माने मिळवलेली श्रीमंती खरी राहत नाही. म्हणून धर्म आणि अर्थ जगात मोठे आहेत हे लक्षात ठेवून, धनासाठी तसेच वागावे.

अन्नार्थो यानि दुः खानि करोति कृपणो जनः । तान्येव यदि धर्मार्थो न भूयः क्लेशभाजनम् ॥ १,११३.

भाकरी आणि पैशासाठी जो गरीब माणूस जे दुःख सहन करतो, तेच जर धर्म आणि अर्थासाठी केले तर ते पुन्हा कधीच दुःख देत नाही.

सर्वेषामेव शौचानामन्नशौचं विशिष्यते । योऽन्नार्थैः शुचिः शौचान्न मृदा वारिणा शुचिः ॥ १,११३.

सर्व प्रकारच्या शुद्धींपैकी अन्नाची शुद्धता ही सर्वात श्रेष्ठ मानली जाते. जो अन्नाच्या दृष्टीने शुद्ध आहे, तोच खरा शुद्ध; केवळ माती किंवा पाण्याने शुद्धता येत नाही.

सत्यं शौचं मनः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूते दया शौचं जलशौचञ्च पञ्चमम् ॥ १,११३.

सत्य बोलणे ही शुद्धता आहे, मनाची शुद्धता म्हणजेच खरी शुद्धता आहे, इंद्रियांचा संयम हाही शुद्धतेचा एक भाग आहे, सर्व प्राण्यांवर दया दाखवणे हेही शुद्धतेचेच रूप आहे, आणि पाण्याची शुद्धता पाचवी आहे.

यस्य सत्यञ्च शौचञ्च तस्य स्वर्गो न दुर्लभः । सत्यं हि वचनं यस्य सोऽश्वमेधाद्विशिष्यते ॥ १,११३.

ज्याच्याकडे सत्य आणि शुद्धता आहे, त्याला स्वर्ग मिळवणे कठीण नाही. ज्याच्या वाणीमध्ये सत्य आहे, तो अश्वमेध यज्ञापेक्षाही श्रेष्ठ ठरतो.

मृत्तिकानां सहस्रेण चोदकानां शतेन हि । न शुध्यति दुराचारो भावोपहतचेतनः ॥ १,११३.

मातीने हजार वेळा आणि पाण्याने शंभर वेळा धुतले तरी, ज्याच्या मनात वाईट भावनांचा अंमल आहे, असा दुष्ट माणूस कधीच शुद्ध होत नाही.

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ १,११३.

ज्याचे हात, पाय आणि मन नीट संयमित आहेत, ज्याच्याकडे विद्या, तप आणि कीर्ती आहे, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.

न प्रहृष्यति संमानैर्नावमानैः प्रकुप्यति । न क्रुद्धः परुषं ब्रूयादेतत्साधोस्तु लक्षणम् ॥ १,११३.

जो सन्मान मिळाल्यावर आनंदी होत नाही, आणि अपमान झाल्यावर रागावत नाही, राग आल्यावरही कठोर बोलत नाही—अशीच चिन्हे सत्पुरुषाची आहेत.

दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्य मधुरस्य च । काले श्रुत्वा हितं वाक्यं न कश्चित्परितुष्यति ॥ १,११३.

गरिबाला, बुद्धिमानाला किंवा गोड स्वभावाच्या माणसाला योग्य वेळी हितकारक बोल ऐकवले, तरी कुणालाच त्याचा विशेष आनंद होत नाही.

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च । अलभ्यं लभ्यते मर्त्यैस्तत्र का परिवेदना ॥ १,११३.

मंत्र, बळ, बुद्धी किंवा प्रयत्न यांच्या जोरावर जे मिळू शकत नाही, ते माणसाला मिळत नाहीच; मग दु:ख करण्याचे कारण काय?

अयाचितो मया लब्धो पुनर्मत्प्रेषणाद्गतः । यत्रागतस्तत्र गतस्तत्र का परिवेदना ॥ १,११३.

माझ्या विनंतीशिवाय जे मिळाले आणि माझ्या सांगण्यावरून जे निघून गेले, ते जिथून आले तिथे गेले; मग त्यासाठी दु:ख कशाचे?

एकवृक्षे सदा रात्रौ नानापक्षिसमागमः । प्रभातेऽन्यदिशो यान्ति का तत्र परिवेदना ॥ १,११३.

एकाच झाडावर रात्री अनेक पक्षी एकत्र येतात, पण सकाळी प्रत्येक आपापल्या वाटेने निघून जातो; यात दु:ख करण्यासारखे काय आहे?

एकसार्थप्रयाताना सर्वेषान्तत्र गामिनाम् । यस्त्वेकस्त्वरितो याति का तत्र परिवेदना ॥ १,११३.

एका साऱ्थात सर्वजण एकत्र प्रवास करत असताना, त्यातला एखादा जर लवकर निघून गेला, तर त्यात दु:ख करण्यासारखे काय आहे?

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि शौनक । अव्यक्तनिधनान्येनव का तत्र परिवेदना ॥ १,११३.

शौनक, सर्व जीव सुरुवातीला अदृश्य अवस्थेत असतात, मध्ये प्रकट होतात आणि शेवटी पुन्हा अदृश्य होतात; यात दु:ख करण्यासारखे काय आहे?