गरुडपुराणम्

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । मृजया रक्ष्यते पात्रं कुलं शलिन रक्ष्यते ॥ १,११३.

धर्म सत्यामुळे टिकतो, विद्या योगामुळे, भांडे स्वच्छतेमुळे आणि कुळ चांगल्या वागणुकीमुळे टिकतं.

वरं विन्ध्याटव्यां निवसनमभुक्तस्य मरणं वरं सर्पाकीर्णे शयनमथ कूपे निपतनम् । वरं भ्रान्तावर्ते सभयजलमध्ये प्रविशनं न तु स्वीये पक्षे हि धनमणु देहीति कथनम् ॥ १,११३.

विंध्याच्या जंगलात राहणं, उपाशी मरावं लागणं, सापांनी वेढलेल्या ठिकाणी झोपणं, विहिरीत पडणं, किंवा धोकादायक पाण्यात शिरणं — हे सगळं चालेल, पण आपल्या नातेवाईकांना 'माझ्यासाठी थोडं धन द्या' असं म्हणणं नको.

भाग्यक्षयेषु क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः । पूर्वार्जिते हि सुकृते न नश्यन्ति कदाचन ॥ १,११३.

संपत्ती उपभोगामुळे नाही, तर भाग्य संपल्यावर कमी होते. पूर्वी केलेली चांगली कर्मं कधीच नष्ट होत नाहीत.

विप्राणां भूषणं विद्या पृथिव्या भूषणं नृपः । नभसो भूषणं चन्द्रः शीलं सर्वस्य भूषणम् ॥ १,११३.

ब्राह्मणाचं भूषण म्हणजे विद्या, पृथ्वीचं भूषण म्हणजे राजा, आकाशाचं भूषण म्हणजे चंद्र, आणि प्रत्येकाचं खरं भूषण म्हणजे चांगला स्वभाव.

एते ते चन्द्रतुल्याः क्षितिपतितनया भीमसेनार्जुनाद्याः शुराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकरवपुषः केशवेनोपगूढाः । ते वै दुष्टग्रहस्थाः कृपणवशगता भैक्ष्यचर्यां प्रयाताः को वा कस्मिन्समर्थो भवति विधिवशाद्भ्रामयेत्कर्मरेखा ॥ १,११३.

हे राजपुत्र, चंद्रासारखे तेजस्वी, भीम, अर्जुन आणि इतर, सत्यप्रतिज्ञ, सूर्यसमान श्रीकृष्णाच्या सान्निध्यात असलेले, पण वाईट काळामुळे गरिबीत आले आणि भिक्षा मागू लागले. नशीब वाईट वळण घेतलं तर कोण कुठे समर्थ राहतो?

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे । रुद्रोयेन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तरमै नमः कर्णणे ॥ १,११३.

ज्याने ब्रह्मदेवाला कुंभारासारखा बांधलं, विश्वाच्या भांड्यात ठेवले, विष्णूला दहा अवतारांच्या संकटात टाकलं, शंकराला कवटी हातात घेऊन भिक्षा मागायला लावलं, आणि सूर्याला आकाशात फिरवत ठेवलं — त्या सर्वकर्म करणाऱ्या नशिबाला नमस्कार.

दाता बलिर्याचकको मुरारिर्दानं मही विप्रमुखस्य मध्ये । दत्त्वा फलं बन्धनमेव लब्धं नमोऽस्तु ते दैव यथेष्टकारिणे ॥ १,११३.

बळी दाता, मुरारी याचक; पृथ्वी ब्राह्मणांच्या साक्षीने दिली, पण त्याचा फळ म्हणून बंधनच मिळालं. जसं वाटेल तसं करणाऱ्या त्या नशिबाला नमस्कार.

माता यदि भवेल्लक्ष्मीः पिता साक्षाज्जनार्दनः । कुबुद्धौ प्रतिपत्तिश्चैत्तस्मिन्दण्डः पतेत्सदा ॥ १,११३.

आई लक्ष्मी असो, वडील स्वतः जनार्दन असो, पण जर मन वाईट असेल तर शिक्षा नेहमीच मिळते.

येनयेन यथा यद्वत्पुरा कर्म सुनिश्चितम् । तत्तदेवान्तरा भुङ्क्ते स्वयमाहितमात्मना ॥ १,११३.

पूर्वी ज्या ज्या प्रकारे आणि ज्याने जे जे कर्म केलं, त्याचे फळ त्याला आपोआपच भोगावे लागते.

आत्मना विहितं दुः खमात्मना विहितं सखम् । गर्भशय्यामुपादाय भुङ्क्ते वै पौर्वदैहिकम् ॥ १,११३.

स्वतःच निर्माण केलेले दुःख आणि स्वतःच निर्माण केलेली मैत्री, गर्भातील शय्या स्वीकारून, माणूस पूर्वजन्मीच्या कर्मांचे फळ भोगतो.

न चान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरप्रवेशे । न मातृमूर्ध्नि प्रधृतस्तथाङ्के त्यक्तुं क्षमः कर्म कृतं नरो हि ॥ १,११३.

आकाशात, समुद्राच्या मध्यभागी, पर्वतांच्या फटीत, आईच्या डोक्यावर किंवा मांडीवर असतानाही, माणूस आपल्या कर्माचे फळ टाळू शकत नाही.

दुगस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधाः परमा च वृत्तिः । शास्त्रञ्च वै तूशनसा प्रदिष्टं स रावणः कालवशाद्विनष्टः ॥ १,११३.

तीन शिखरांचा किल्ला, खंदक, समुद्र, रक्षक, योद्धे, मोठी संपत्ती आणि उशना यांनी शिकवलेले शास्त्र असतानाही, रावण काळाच्या प्रभावाने नष्ट झाला.

यस्मिन्वयसि यत्काले यद्दिवा यच्च वा निशि । यन्मुहूर्ते क्षणे वापि तत्तथा न तदन्यथा ॥ १,११३.

ज्या वयात, ज्या वेळी, दिवसा किंवा रात्री, ज्या क्षणी जे घडायचे ते तसेच घडते, ते कधीही वेगळ्या प्रकारे होत नाही.

गच्छन्ति चान्तरिक्षे वा प्रविशन्ति महीतले । धारयन्ति दिशः सर्वा नादत्तमुपलभ्यते ॥ १,११३.

कोणी आकाशातून जाऊ दे, पृथ्वीमध्ये शिरू दे, किंवा सर्व दिशा धरू दे, ज्याचे नशीब नाही ते मिळत नाही.

पुराधीता च या विद्या पुरा दत्तञ्च यद्धनम् । पुरा कृतानि कर्माणि ह्यग्रे धावन्ति धावतः ॥ १,११३.

पूर्वी शिकलेली विद्या, दिलेले धन आणि केलेली कर्मे, हे सर्व माणसाच्या पुढे धावत असतात.

कर्माण्यत्र प्रधानानि सम्यगृक्षे शुभग्रहे । वसिष्ठकृतलग्नापि जानकी दुः खभाजनम् ॥ १,११३.

इथे कर्मच मुख्य आहे, शुभ काळात किंवा शुभ नक्षत्रात असो; वसिष्ठांनी लग्न ठरवले तरी जानकीला दुःख भोगावे लागले.

स्थूलजङ्घो यदा रामः शब्दगामी च लक्ष्मणः । घनकेशी यदा सीता त्रयस्ते दुः खभाजनम् ॥ १,११३.

रामाचे पाय जाड झाले, लक्ष्मण फक्त आवाजावर चालत होता, आणि सीतेचे केस घनदाट झाले, तेव्हा हे तिघेही दुःखाचे पात्र झाले.

न पितुः कर्मणा पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा । स्वयं कृतेन गच्छन्ति स्वयं बद्धाः स्वकर्मणा ॥ १,११३.

पित्याच्या कर्मामुळे पुत्र किंवा पुत्राच्या कर्मामुळे पिता जात नाही; प्रत्येकजण आपल्या कर्माने बांधला जातो.

कर्मजन्यशरीरेषु रोगाः शरीरमानसाः । शरा इव पतन्तीह विमुक्ता दृढधन्विभिः ॥ १,११३.

कर्मामुळे मिळालेल्या शरीरात, शारीरिक आणि मानसिक आजार, बलाढ्य धनुर्धारीने सोडलेल्या बाणांसारखे पडतात.

अन्यथा शास्त्रगार्भिण्या धिया धीरोर्ऽथमीहते । स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा ॥ १,११३.

शास्त्रांचा अभ्यास असला तरी, बुद्धिमान माणूस धनासाठी प्रयत्न करतो; पण तो पूर्वी ठरलेले कर्मच करतो, जणू तो स्वामीसारखा नसून नोकर आहे.

बालो युवा च वृद्धश्च यः करोति शुभाशुभम् । तस्यान्तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनिजन्मनि ॥ १,११३.

लहान असो, तरुण असो किंवा वृद्ध असो, जो जे शुभ किंवा अशुभ करतो, तो त्या अवस्थेत, जन्मोन्मुख जन्मात त्याचे फळ भोगतो.

अनीक्षमाणोऽपि नरो विदेशस्थोऽपि मानवः । स्वकर्मपातवातेन नीयते यत्र तत्फलम् ॥ १,११३.

माणूस पाहत नसलातरी, परदेशात असलातरी, आपल्या कर्माच्या वाऱ्याने तो जिथे फळ आहे तिथे नेला जातो.

प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवोऽपि तं वारयितुं न शक्तः । अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेखा न पुनः प्रयाति (यदस्मदीयं न तु तत्परेषाम् ॥ १,११३.

माणसाला जे मिळायचे ते मिळतेच; देवही ते थांबवू शकत नाही. म्हणून मी दुःखी होत नाही, आश्चर्यही वाटत नाही; कपाळावरची ओळ पुन्हा परत येत नाही (जे माझे आहे ते दुसऱ्याचे होत नाही).

सर्पः कूपे गजः स्कन्धे बिल आखुश्च धावति । नरः शीघ्रतरादेव कर्मणः कः पलायते ॥ १,११३.

कूपात साप, खांद्यावर हत्ती, बिलात उंदीर धावत असला तरी, माणूस कर्मापेक्षा वेगाने पळू शकतो का?

नाल्पा भवति सद्विद्या दीयमानापि वर्धते । कूपस्थमिव पानीयं भवत्येव बहूदकम् ॥ १,११३.

सच्ची विद्या थोडी दिली तरी वाढत जाते; विहिरीतील पाणी जसे हळूहळू भरते तसे ती भरपूर होते.

येर्ऽथा धर्मेण ते सत्या येऽधर्मेण गताः श्रियः । धर्मार्थो च महांल्लोके तत्स्मृत्वा ह्यर्थकारणात् ॥ १,११३.

धर्माने मिळवलेले धनच खरी संपत्ती आहे; अधर्माने मिळवलेली श्रीमंती खरी राहत नाही. म्हणून धर्म आणि अर्थ जगात मोठे आहेत हे लक्षात ठेवून, धनासाठी तसेच वागावे.

अन्नार्थो यानि दुः खानि करोति कृपणो जनः । तान्येव यदि धर्मार्थो न भूयः क्लेशभाजनम् ॥ १,११३.

भाकरी आणि पैशासाठी जो गरीब माणूस जे दुःख सहन करतो, तेच जर धर्म आणि अर्थासाठी केले तर ते पुन्हा कधीच दुःख देत नाही.

सर्वेषामेव शौचानामन्नशौचं विशिष्यते । योऽन्नार्थैः शुचिः शौचान्न मृदा वारिणा शुचिः ॥ १,११३.

सर्व प्रकारच्या शुद्धींपैकी अन्नाची शुद्धता ही सर्वात श्रेष्ठ मानली जाते. जो अन्नाच्या दृष्टीने शुद्ध आहे, तोच खरा शुद्ध; केवळ माती किंवा पाण्याने शुद्धता येत नाही.

सत्यं शौचं मनः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूते दया शौचं जलशौचञ्च पञ्चमम् ॥ १,११३.

सत्य बोलणे ही शुद्धता आहे, मनाची शुद्धता म्हणजेच खरी शुद्धता आहे, इंद्रियांचा संयम हाही शुद्धतेचा एक भाग आहे, सर्व प्राण्यांवर दया दाखवणे हेही शुद्धतेचेच रूप आहे, आणि पाण्याची शुद्धता पाचवी आहे.