गरुडपुराणम्

तस्माद्भूमीश्वरः प्राज्ञं धर्मकामार्थसाधने । नियोज येद्धिसततं गोब्राह्मणहिताय वै ॥ १,११२.

म्हणून भूमीचा स्वामी नेहमीच धर्म, काम आणि अर्थ साधण्यात कुशल, गोमाता आणि ब्राह्मणांच्या हितासाठी कार्य करणारा बुद्धिमान माणूस नेमावा.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११३ सूत उवाच । गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं विवर्जयेत् । पण्डितस्य गुणाः सर्वे मूर्वे दोषाश्च केवलाः ॥ १,११३.

सूत म्हणाले: सद्गुणी माणसाला काम द्यावं, दुर्गुणी माणसाला टाळावं. विद्वानाकडे सगळे गुण असतात, अज्ञाकडे फक्त दोषच असतात.

सद्भिरासीत सततं सद्भिः कुर्वीत सङ्गतिम् । सद्भिर्विवादं मैत्रीञ्च नासद्भिः किञ्चिदाचरेत् ॥ १,११३.

सद्गुणी लोकांबरोबरच नेहमी राहावं, त्यांच्याशीच मैत्री आणि चर्चा करावी. दुर्गुणी लोकांशी काहीच संबंध ठेवू नये.

पण्डितैश्च विर्नातैश्च धर्मशैः सत्यवादिभिः । बन्ध्स्थोऽपि तिष्ठेच्च न तु राज्ये खलैः सह ॥ १,११३.

शहाणे, विद्वान, धर्मशील आणि सत्य बोलणाऱ्यांसोबतच आपलं नातं ठेवावं, पण वाईट लोक सत्तेत असले तरी त्यांच्याशी कधीच राहू नये.

सावशेषाणि कार्याणि कुवत्रर्थे युज्यते । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १,११३.

ज्या कामांत काही शिल्लक राहतं, ती कामं कमी दर्जाची असतात. म्हणून सगळ्या कामांत थोडं तरी काही उरावं असं पाहावं.

मधुहेव दुहेत्सारं कुसुमञ्च न घातयेत् । वत्सापेक्षी दुहेत्क्षीरं भूमिं गाञ्चैव पार्थिपः ॥ १,११३.

मध गोळा करताना जसं फुल नष्ट करत नाहीत, किंवा वासराचं लक्ष ठेऊन गाईचं दूध काढतात, तसंच राजा जमिनीवरून आणि गाईंकडून योग्य पद्धतीनेच घ्यावं.

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनुते मधु षट्पदः । तथा वित्तमु पादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम् ॥ १,११३.

मधमाशी जशी फुलांमधून हळूहळू मध गोळा करते, तसंच राजा आपली संपत्ती सावधपणे आणि थोड्या थोड्या प्रमाणात गोळा करावी.

वल्मीकं मधुजालञ्च शुक्लण्क्षे तु चन्द्रमाः । राजद्रव्यञ्च भैक्ष्यञ्च स्तोकंस्तोकं प्रवर्धते ॥ १,११३.

मुंगीचं वारुळ, मधाचं पोळं, वाढणारा चंद्र, राजाची संपत्ती आणि भिक्षा — या सगळ्या गोष्टी थोड्या थोड्या प्रमाणातच वाढतात.

अर्जितस्य क्षयं दृष्टा संप्रदत्तस्य सञ्चयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानध्ययनकर्मसु ॥ १,११३.

संपत्ती मिळवलेली कमी होताना दिसते, पण दिलेली वाढताना दिसते. म्हणून रोजचं आयुष्य दान, वाचन आणि कर्तव्य यात फलदायी करावं.

वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ॥ १,११३.

ज्यांना आसक्ती आहे त्यांना जंगलातही दोष येतात; पण घरात राहून पाचही इंद्रियांवर संयम ठेवणं हेच खऱ्या अर्थाने तप आहे. जो कुठल्याही वाईट कर्मात गुंतत नाही आणि ज्याची आसक्ती नाही, त्याचं घरच तपोवन होतं.

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । मृजया रक्ष्यते पात्रं कुलं शलिन रक्ष्यते ॥ १,११३.

धर्म सत्यामुळे टिकतो, विद्या योगामुळे, भांडे स्वच्छतेमुळे आणि कुळ चांगल्या वागणुकीमुळे टिकतं.

वरं विन्ध्याटव्यां निवसनमभुक्तस्य मरणं वरं सर्पाकीर्णे शयनमथ कूपे निपतनम् । वरं भ्रान्तावर्ते सभयजलमध्ये प्रविशनं न तु स्वीये पक्षे हि धनमणु देहीति कथनम् ॥ १,११३.

विंध्याच्या जंगलात राहणं, उपाशी मरावं लागणं, सापांनी वेढलेल्या ठिकाणी झोपणं, विहिरीत पडणं, किंवा धोकादायक पाण्यात शिरणं — हे सगळं चालेल, पण आपल्या नातेवाईकांना 'माझ्यासाठी थोडं धन द्या' असं म्हणणं नको.

भाग्यक्षयेषु क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः । पूर्वार्जिते हि सुकृते न नश्यन्ति कदाचन ॥ १,११३.

संपत्ती उपभोगामुळे नाही, तर भाग्य संपल्यावर कमी होते. पूर्वी केलेली चांगली कर्मं कधीच नष्ट होत नाहीत.

विप्राणां भूषणं विद्या पृथिव्या भूषणं नृपः । नभसो भूषणं चन्द्रः शीलं सर्वस्य भूषणम् ॥ १,११३.

ब्राह्मणाचं भूषण म्हणजे विद्या, पृथ्वीचं भूषण म्हणजे राजा, आकाशाचं भूषण म्हणजे चंद्र, आणि प्रत्येकाचं खरं भूषण म्हणजे चांगला स्वभाव.

एते ते चन्द्रतुल्याः क्षितिपतितनया भीमसेनार्जुनाद्याः शुराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकरवपुषः केशवेनोपगूढाः । ते वै दुष्टग्रहस्थाः कृपणवशगता भैक्ष्यचर्यां प्रयाताः को वा कस्मिन्समर्थो भवति विधिवशाद्भ्रामयेत्कर्मरेखा ॥ १,११३.

हे राजपुत्र, चंद्रासारखे तेजस्वी, भीम, अर्जुन आणि इतर, सत्यप्रतिज्ञ, सूर्यसमान श्रीकृष्णाच्या सान्निध्यात असलेले, पण वाईट काळामुळे गरिबीत आले आणि भिक्षा मागू लागले. नशीब वाईट वळण घेतलं तर कोण कुठे समर्थ राहतो?

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे । रुद्रोयेन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तरमै नमः कर्णणे ॥ १,११३.

ज्याने ब्रह्मदेवाला कुंभारासारखा बांधलं, विश्वाच्या भांड्यात ठेवले, विष्णूला दहा अवतारांच्या संकटात टाकलं, शंकराला कवटी हातात घेऊन भिक्षा मागायला लावलं, आणि सूर्याला आकाशात फिरवत ठेवलं — त्या सर्वकर्म करणाऱ्या नशिबाला नमस्कार.

दाता बलिर्याचकको मुरारिर्दानं मही विप्रमुखस्य मध्ये । दत्त्वा फलं बन्धनमेव लब्धं नमोऽस्तु ते दैव यथेष्टकारिणे ॥ १,११३.

बळी दाता, मुरारी याचक; पृथ्वी ब्राह्मणांच्या साक्षीने दिली, पण त्याचा फळ म्हणून बंधनच मिळालं. जसं वाटेल तसं करणाऱ्या त्या नशिबाला नमस्कार.

माता यदि भवेल्लक्ष्मीः पिता साक्षाज्जनार्दनः । कुबुद्धौ प्रतिपत्तिश्चैत्तस्मिन्दण्डः पतेत्सदा ॥ १,११३.

आई लक्ष्मी असो, वडील स्वतः जनार्दन असो, पण जर मन वाईट असेल तर शिक्षा नेहमीच मिळते.

येनयेन यथा यद्वत्पुरा कर्म सुनिश्चितम् । तत्तदेवान्तरा भुङ्क्ते स्वयमाहितमात्मना ॥ १,११३.

पूर्वी ज्या ज्या प्रकारे आणि ज्याने जे जे कर्म केलं, त्याचे फळ त्याला आपोआपच भोगावे लागते.

आत्मना विहितं दुः खमात्मना विहितं सखम् । गर्भशय्यामुपादाय भुङ्क्ते वै पौर्वदैहिकम् ॥ १,११३.

स्वतःच निर्माण केलेले दुःख आणि स्वतःच निर्माण केलेली मैत्री, गर्भातील शय्या स्वीकारून, माणूस पूर्वजन्मीच्या कर्मांचे फळ भोगतो.

न चान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरप्रवेशे । न मातृमूर्ध्नि प्रधृतस्तथाङ्के त्यक्तुं क्षमः कर्म कृतं नरो हि ॥ १,११३.

आकाशात, समुद्राच्या मध्यभागी, पर्वतांच्या फटीत, आईच्या डोक्यावर किंवा मांडीवर असतानाही, माणूस आपल्या कर्माचे फळ टाळू शकत नाही.

दुगस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधाः परमा च वृत्तिः । शास्त्रञ्च वै तूशनसा प्रदिष्टं स रावणः कालवशाद्विनष्टः ॥ १,११३.

तीन शिखरांचा किल्ला, खंदक, समुद्र, रक्षक, योद्धे, मोठी संपत्ती आणि उशना यांनी शिकवलेले शास्त्र असतानाही, रावण काळाच्या प्रभावाने नष्ट झाला.

यस्मिन्वयसि यत्काले यद्दिवा यच्च वा निशि । यन्मुहूर्ते क्षणे वापि तत्तथा न तदन्यथा ॥ १,११३.

ज्या वयात, ज्या वेळी, दिवसा किंवा रात्री, ज्या क्षणी जे घडायचे ते तसेच घडते, ते कधीही वेगळ्या प्रकारे होत नाही.

गच्छन्ति चान्तरिक्षे वा प्रविशन्ति महीतले । धारयन्ति दिशः सर्वा नादत्तमुपलभ्यते ॥ १,११३.

कोणी आकाशातून जाऊ दे, पृथ्वीमध्ये शिरू दे, किंवा सर्व दिशा धरू दे, ज्याचे नशीब नाही ते मिळत नाही.

पुराधीता च या विद्या पुरा दत्तञ्च यद्धनम् । पुरा कृतानि कर्माणि ह्यग्रे धावन्ति धावतः ॥ १,११३.

पूर्वी शिकलेली विद्या, दिलेले धन आणि केलेली कर्मे, हे सर्व माणसाच्या पुढे धावत असतात.

कर्माण्यत्र प्रधानानि सम्यगृक्षे शुभग्रहे । वसिष्ठकृतलग्नापि जानकी दुः खभाजनम् ॥ १,११३.

इथे कर्मच मुख्य आहे, शुभ काळात किंवा शुभ नक्षत्रात असो; वसिष्ठांनी लग्न ठरवले तरी जानकीला दुःख भोगावे लागले.

स्थूलजङ्घो यदा रामः शब्दगामी च लक्ष्मणः । घनकेशी यदा सीता त्रयस्ते दुः खभाजनम् ॥ १,११३.

रामाचे पाय जाड झाले, लक्ष्मण फक्त आवाजावर चालत होता, आणि सीतेचे केस घनदाट झाले, तेव्हा हे तिघेही दुःखाचे पात्र झाले.

न पितुः कर्मणा पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा । स्वयं कृतेन गच्छन्ति स्वयं बद्धाः स्वकर्मणा ॥ १,११३.

पित्याच्या कर्मामुळे पुत्र किंवा पुत्राच्या कर्मामुळे पिता जात नाही; प्रत्येकजण आपल्या कर्माने बांधला जातो.

कर्मजन्यशरीरेषु रोगाः शरीरमानसाः । शरा इव पतन्तीह विमुक्ता दृढधन्विभिः ॥ १,११३.

कर्मामुळे मिळालेल्या शरीरात, शारीरिक आणि मानसिक आजार, बलाढ्य धनुर्धारीने सोडलेल्या बाणांसारखे पडतात.