गरुडपुराणम्

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपिसन् । मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः ॥ १,११२.

वाईट माणसाला, तो विद्वान असला तरी, टाळावाच; कारण मणी घातलेला सापही भयंकरच असतो, नाही का?

अकारणविष्कृतकोपधारिणः खलाद्भयं कस्य न नाम जायते । विषं महाहेर्विषमस्य दुर्वचः सदुः सहं सन्निपतेत्सदा मुखे ॥ १,११२.

कारण नसताना रागावणाऱ्या वाईट माणसाला कोण घाबरत नाही? मोठ्या सापाचे विष आणि अशा माणसाची कठोर वाणी नेहमीच एकत्र येते.

तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं मर्मज्ञं व्यवसायिनम् । अर्धराज्यहरं भृत्यं यो हन्यात्स न हन्यते ॥ १,११२.

जो नोकर संपत्ती, सामर्थ्य, गुपित समजण्याची क्षमता आणि निर्धार यामध्ये समान आहे, आणि जो अर्धे राज्य हिसकावतो, त्याला मारणारा स्वतः मारला जात नाही.

शूरत्वयुक्ता मृदुमन्दवाक्या जितेन्द्रियाः सत्यपराक्रमाश्च । प्रागेव पश्चाद्विपरी तरुपा ये ते तु भृत्या न हिता भवन्ति ॥ १,११२.

जे धाडसी असूनही मृदू आणि मंद बोलतात, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला आणि खरा पराक्रमी आहेत, पण सुरुवातीला एक आणि नंतर विरुद्ध वागतात, असे नोकर हितकारक ठरत नाहीत.

निरालस्याः सुसन्तुष्टाः प्रतिबोधकाः । सुखदुः खसमा धीरा भृत्या लोकेषु दुर्लभाः ॥ १,११२.

जे आळशी नाहीत, समाधानाने राहतात, सतर्क असतात, सुखदुःखात समता राखतात आणि स्थिर असतात, असे नोकर जगात फारच दुर्मिळ असतात.

क्षान्तिस्तयविहीनश्च क्रूरबुद्धिश्च निन्दकः । दाम्भिकः कपटी चैव शठश्च स्पृहयान्वितः । अशक्तो भयभीतश्च राज्ञा त्यक्तव्य एव सः ॥ १,११२.

ज्याच्यात संयम आणि लाज नाही, क्रूर बुद्धी आहे, निंदा करणारा, दांभिक, कपटी, चलाख, लोभी, अशक्त आणि भित्रा आहे, असा माणूस राजाने नक्कीच सोडून द्यावा.

सुसन्धानानि चास्त्राणि शस्त्राणि विविधानि च । दुर्गे प्रवेशितव्यानि ततः शत्रुं निपातयेत् ॥ १,११२.

जे शस्त्र आणि अस्त्र नीट तयार केलेली आहेत, ती किल्ल्यात ठेवावीत आणि मग शत्रूचा नाश करावा.

षण्मासमथ वर्षं वा सन्धिं कुर्यान्नराधिपः । पश्यन्सञ्चितमात्मानं पुनः शत्रुं निपातयेत् ॥ १,११२.

राजाने सहा महिने किंवा एक वर्ष तह करावा, स्वतःची काळजी घेत, आणि मग पुन्हा शत्रूवर आघात करावा.

मूर्खान्नियोजयेद्यस्तु त्रयोऽप्येते महीपतेः । अयशश्चार्थनाशश्च नरके चैव पातनम् ॥ १,११२.

जो मूर्खांना, या तिघांपैकी कोणालाही, राजाच्या सेवेत ठेवतो, त्याला अपकीर्ती, धनहानी आणि नरकात पडणे हेच मिळते.

यत्किञ्चित्कुरुते कर्म शुभं वा यादि वाशुभम् । तेन स्म वर्धते राजा सूक्ष्मतो भृत्यकार्यतः ॥ १,११२.

नोकर जे काही करतो, ते चांगले असो वा वाईट, त्याचा परिणाम अगदी सूक्ष्म गोष्टींमध्येही राजावर होतो.

तस्माद्भूमीश्वरः प्राज्ञं धर्मकामार्थसाधने । नियोज येद्धिसततं गोब्राह्मणहिताय वै ॥ १,११२.

म्हणून भूमीचा स्वामी नेहमीच धर्म, काम आणि अर्थ साधण्यात कुशल, गोमाता आणि ब्राह्मणांच्या हितासाठी कार्य करणारा बुद्धिमान माणूस नेमावा.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११३ सूत उवाच । गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं विवर्जयेत् । पण्डितस्य गुणाः सर्वे मूर्वे दोषाश्च केवलाः ॥ १,११३.

सूत म्हणाले: सद्गुणी माणसाला काम द्यावं, दुर्गुणी माणसाला टाळावं. विद्वानाकडे सगळे गुण असतात, अज्ञाकडे फक्त दोषच असतात.

सद्भिरासीत सततं सद्भिः कुर्वीत सङ्गतिम् । सद्भिर्विवादं मैत्रीञ्च नासद्भिः किञ्चिदाचरेत् ॥ १,११३.

सद्गुणी लोकांबरोबरच नेहमी राहावं, त्यांच्याशीच मैत्री आणि चर्चा करावी. दुर्गुणी लोकांशी काहीच संबंध ठेवू नये.

पण्डितैश्च विर्नातैश्च धर्मशैः सत्यवादिभिः । बन्ध्स्थोऽपि तिष्ठेच्च न तु राज्ये खलैः सह ॥ १,११३.

शहाणे, विद्वान, धर्मशील आणि सत्य बोलणाऱ्यांसोबतच आपलं नातं ठेवावं, पण वाईट लोक सत्तेत असले तरी त्यांच्याशी कधीच राहू नये.

सावशेषाणि कार्याणि कुवत्रर्थे युज्यते । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १,११३.

ज्या कामांत काही शिल्लक राहतं, ती कामं कमी दर्जाची असतात. म्हणून सगळ्या कामांत थोडं तरी काही उरावं असं पाहावं.

मधुहेव दुहेत्सारं कुसुमञ्च न घातयेत् । वत्सापेक्षी दुहेत्क्षीरं भूमिं गाञ्चैव पार्थिपः ॥ १,११३.

मध गोळा करताना जसं फुल नष्ट करत नाहीत, किंवा वासराचं लक्ष ठेऊन गाईचं दूध काढतात, तसंच राजा जमिनीवरून आणि गाईंकडून योग्य पद्धतीनेच घ्यावं.

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनुते मधु षट्पदः । तथा वित्तमु पादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम् ॥ १,११३.

मधमाशी जशी फुलांमधून हळूहळू मध गोळा करते, तसंच राजा आपली संपत्ती सावधपणे आणि थोड्या थोड्या प्रमाणात गोळा करावी.

वल्मीकं मधुजालञ्च शुक्लण्क्षे तु चन्द्रमाः । राजद्रव्यञ्च भैक्ष्यञ्च स्तोकंस्तोकं प्रवर्धते ॥ १,११३.

मुंगीचं वारुळ, मधाचं पोळं, वाढणारा चंद्र, राजाची संपत्ती आणि भिक्षा — या सगळ्या गोष्टी थोड्या थोड्या प्रमाणातच वाढतात.

अर्जितस्य क्षयं दृष्टा संप्रदत्तस्य सञ्चयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानध्ययनकर्मसु ॥ १,११३.

संपत्ती मिळवलेली कमी होताना दिसते, पण दिलेली वाढताना दिसते. म्हणून रोजचं आयुष्य दान, वाचन आणि कर्तव्य यात फलदायी करावं.

वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ॥ १,११३.

ज्यांना आसक्ती आहे त्यांना जंगलातही दोष येतात; पण घरात राहून पाचही इंद्रियांवर संयम ठेवणं हेच खऱ्या अर्थाने तप आहे. जो कुठल्याही वाईट कर्मात गुंतत नाही आणि ज्याची आसक्ती नाही, त्याचं घरच तपोवन होतं.

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । मृजया रक्ष्यते पात्रं कुलं शलिन रक्ष्यते ॥ १,११३.

धर्म सत्यामुळे टिकतो, विद्या योगामुळे, भांडे स्वच्छतेमुळे आणि कुळ चांगल्या वागणुकीमुळे टिकतं.

वरं विन्ध्याटव्यां निवसनमभुक्तस्य मरणं वरं सर्पाकीर्णे शयनमथ कूपे निपतनम् । वरं भ्रान्तावर्ते सभयजलमध्ये प्रविशनं न तु स्वीये पक्षे हि धनमणु देहीति कथनम् ॥ १,११३.

विंध्याच्या जंगलात राहणं, उपाशी मरावं लागणं, सापांनी वेढलेल्या ठिकाणी झोपणं, विहिरीत पडणं, किंवा धोकादायक पाण्यात शिरणं — हे सगळं चालेल, पण आपल्या नातेवाईकांना 'माझ्यासाठी थोडं धन द्या' असं म्हणणं नको.

भाग्यक्षयेषु क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः । पूर्वार्जिते हि सुकृते न नश्यन्ति कदाचन ॥ १,११३.

संपत्ती उपभोगामुळे नाही, तर भाग्य संपल्यावर कमी होते. पूर्वी केलेली चांगली कर्मं कधीच नष्ट होत नाहीत.

विप्राणां भूषणं विद्या पृथिव्या भूषणं नृपः । नभसो भूषणं चन्द्रः शीलं सर्वस्य भूषणम् ॥ १,११३.

ब्राह्मणाचं भूषण म्हणजे विद्या, पृथ्वीचं भूषण म्हणजे राजा, आकाशाचं भूषण म्हणजे चंद्र, आणि प्रत्येकाचं खरं भूषण म्हणजे चांगला स्वभाव.

एते ते चन्द्रतुल्याः क्षितिपतितनया भीमसेनार्जुनाद्याः शुराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकरवपुषः केशवेनोपगूढाः । ते वै दुष्टग्रहस्थाः कृपणवशगता भैक्ष्यचर्यां प्रयाताः को वा कस्मिन्समर्थो भवति विधिवशाद्भ्रामयेत्कर्मरेखा ॥ १,११३.

हे राजपुत्र, चंद्रासारखे तेजस्वी, भीम, अर्जुन आणि इतर, सत्यप्रतिज्ञ, सूर्यसमान श्रीकृष्णाच्या सान्निध्यात असलेले, पण वाईट काळामुळे गरिबीत आले आणि भिक्षा मागू लागले. नशीब वाईट वळण घेतलं तर कोण कुठे समर्थ राहतो?

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे । रुद्रोयेन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तरमै नमः कर्णणे ॥ १,११३.

ज्याने ब्रह्मदेवाला कुंभारासारखा बांधलं, विश्वाच्या भांड्यात ठेवले, विष्णूला दहा अवतारांच्या संकटात टाकलं, शंकराला कवटी हातात घेऊन भिक्षा मागायला लावलं, आणि सूर्याला आकाशात फिरवत ठेवलं — त्या सर्वकर्म करणाऱ्या नशिबाला नमस्कार.

दाता बलिर्याचकको मुरारिर्दानं मही विप्रमुखस्य मध्ये । दत्त्वा फलं बन्धनमेव लब्धं नमोऽस्तु ते दैव यथेष्टकारिणे ॥ १,११३.

बळी दाता, मुरारी याचक; पृथ्वी ब्राह्मणांच्या साक्षीने दिली, पण त्याचा फळ म्हणून बंधनच मिळालं. जसं वाटेल तसं करणाऱ्या त्या नशिबाला नमस्कार.

माता यदि भवेल्लक्ष्मीः पिता साक्षाज्जनार्दनः । कुबुद्धौ प्रतिपत्तिश्चैत्तस्मिन्दण्डः पतेत्सदा ॥ १,११३.

आई लक्ष्मी असो, वडील स्वतः जनार्दन असो, पण जर मन वाईट असेल तर शिक्षा नेहमीच मिळते.

येनयेन यथा यद्वत्पुरा कर्म सुनिश्चितम् । तत्तदेवान्तरा भुङ्क्ते स्वयमाहितमात्मना ॥ १,११३.

पूर्वी ज्या ज्या प्रकारे आणि ज्याने जे जे कर्म केलं, त्याचे फळ त्याला आपोआपच भोगावे लागते.