गरुडपुराणम्

मूल्यरूपपरीक्षाकृद्भवे द्रत्नपरीक्षकः । बलाबलपरिज्ञाता सेनाध्यक्षो विधीयते ॥ १,११२.

मूल्य आणि रूप ओळखणारा रत्नांची परीक्षा करणारा असतो. ताकद आणि कमजोरी ओळखणारा सेनापती म्हणून नेमावा.

इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान् प्रियदर्शनः । अप्रमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते ॥ १,११२.

हावभाव आणि चेहऱ्यावरील अर्थ ओळखणारा, बलवान, प्रसन्न, सतर्क आणि कष्टाळू—असा माणूस दारपाल म्हणून ओळखला जातो.

मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः । सर्वशास्त्रसमालोकी ह्येष साधुः स लेखकः ॥ १,११२.

बुद्धिमान, बोलण्यात पटाईत, ज्ञानी, सत्य बोलणारा, इंद्रियांवर ताबा असलेला, सर्व शास्त्रांचा अभ्यास केलेला—असा सद्गुणी माणूस लेखनिक असतो.

बुद्धिमान्मतिमांश्चैव परचित्तोपलक्षकः । क्रूरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते ॥ १,११२.

जो बुद्धिमान, समजूतदार, दुसऱ्याच्या मनाचा अंदाज घेणारा, कडक आणि सांगितल्याप्रमाणेच बोलणारा असतो, असा माणूस दूत म्हणून नेमला जातो.

समस्तस्मृतिशास्त्रज्ञः पण्डितोऽथ जितेन्द्रियः । शौर्यवीर्यगुणोपेतो धर्माध्यक्षो विधीयते ॥ १,११२.

जो सर्व स्मृती आणि शास्त्रांचा जाणकार, विद्वान, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, शौर्य, पराक्रम आणि चांगुलपणाने युक्त असतो, तो धर्माधिकारी म्हणून नेमला जातो.

पितृपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञः सत्यवाचकः । शुचिश्च कठिनश्चैव सूपकारः स उच्यते ॥ १,११२.

ज्याला वडील आणि आजोबांकडून कौशल्य मिळाले आहे, जो शास्त्रज्ञ, सत्य बोलणारा, स्वच्छ आणि कठोर आहे, असा माणूस स्वयंपाकी म्हणून ओळखला जातो.

आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वेषां प्रियदर्शनः । आयुः शीलगुणोपेतो वैद्य एव विधीयते ॥ १,११२.

जो आयुर्वेदाचा सराव केलेला, सर्वांना आवडणारा, दीर्घायुष्य, चांगला स्वभाव आणि गुणांनी युक्त आहे, तोच वैद्य म्हणून नेमला जातो.

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहमपरायणः । आशीर्वादपरो नित्यमेष राजपुरोहित ॥ १,११२.

जो वेद आणि त्याच्या शाखांचा तत्त्वज्ञ, जप आणि यज्ञाला नेहमी समर्पित, आशीर्वाद देण्यास नेहमी तत्पर असतो, तोच राजपुरोहित आहे.

लेखकः पाठकश्चैव गणकः प्रतिरोधकः । आलस्ययुक्तश्चैद्राजा कर्म संवर्जयेत्सदा ॥ १,११२.

लेखक, वाचक, गणक, विरोध करणारा आणि आळशी असा नोकर राजाने नेहमी टाळावा.

द्विजिह्वमुद्वेगकरं क्रूरमेकान्तदारुणम् । खलस्याहेश्च वदनमपकाराय केवलम् ॥ १,११२.

दुहेरी बोलणारा, अस्वस्थ करणारा, अत्यंत क्रूर आणि कठोर असा माणूस निष्पापांवर नेहमीच वाईट परिणाम घडवतो.

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपिसन् । मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः ॥ १,११२.

वाईट माणसाला, तो विद्वान असला तरी, टाळावाच; कारण मणी घातलेला सापही भयंकरच असतो, नाही का?

अकारणविष्कृतकोपधारिणः खलाद्भयं कस्य न नाम जायते । विषं महाहेर्विषमस्य दुर्वचः सदुः सहं सन्निपतेत्सदा मुखे ॥ १,११२.

कारण नसताना रागावणाऱ्या वाईट माणसाला कोण घाबरत नाही? मोठ्या सापाचे विष आणि अशा माणसाची कठोर वाणी नेहमीच एकत्र येते.

तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं मर्मज्ञं व्यवसायिनम् । अर्धराज्यहरं भृत्यं यो हन्यात्स न हन्यते ॥ १,११२.

जो नोकर संपत्ती, सामर्थ्य, गुपित समजण्याची क्षमता आणि निर्धार यामध्ये समान आहे, आणि जो अर्धे राज्य हिसकावतो, त्याला मारणारा स्वतः मारला जात नाही.

शूरत्वयुक्ता मृदुमन्दवाक्या जितेन्द्रियाः सत्यपराक्रमाश्च । प्रागेव पश्चाद्विपरी तरुपा ये ते तु भृत्या न हिता भवन्ति ॥ १,११२.

जे धाडसी असूनही मृदू आणि मंद बोलतात, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला आणि खरा पराक्रमी आहेत, पण सुरुवातीला एक आणि नंतर विरुद्ध वागतात, असे नोकर हितकारक ठरत नाहीत.

निरालस्याः सुसन्तुष्टाः प्रतिबोधकाः । सुखदुः खसमा धीरा भृत्या लोकेषु दुर्लभाः ॥ १,११२.

जे आळशी नाहीत, समाधानाने राहतात, सतर्क असतात, सुखदुःखात समता राखतात आणि स्थिर असतात, असे नोकर जगात फारच दुर्मिळ असतात.

क्षान्तिस्तयविहीनश्च क्रूरबुद्धिश्च निन्दकः । दाम्भिकः कपटी चैव शठश्च स्पृहयान्वितः । अशक्तो भयभीतश्च राज्ञा त्यक्तव्य एव सः ॥ १,११२.

ज्याच्यात संयम आणि लाज नाही, क्रूर बुद्धी आहे, निंदा करणारा, दांभिक, कपटी, चलाख, लोभी, अशक्त आणि भित्रा आहे, असा माणूस राजाने नक्कीच सोडून द्यावा.

सुसन्धानानि चास्त्राणि शस्त्राणि विविधानि च । दुर्गे प्रवेशितव्यानि ततः शत्रुं निपातयेत् ॥ १,११२.

जे शस्त्र आणि अस्त्र नीट तयार केलेली आहेत, ती किल्ल्यात ठेवावीत आणि मग शत्रूचा नाश करावा.

षण्मासमथ वर्षं वा सन्धिं कुर्यान्नराधिपः । पश्यन्सञ्चितमात्मानं पुनः शत्रुं निपातयेत् ॥ १,११२.

राजाने सहा महिने किंवा एक वर्ष तह करावा, स्वतःची काळजी घेत, आणि मग पुन्हा शत्रूवर आघात करावा.

मूर्खान्नियोजयेद्यस्तु त्रयोऽप्येते महीपतेः । अयशश्चार्थनाशश्च नरके चैव पातनम् ॥ १,११२.

जो मूर्खांना, या तिघांपैकी कोणालाही, राजाच्या सेवेत ठेवतो, त्याला अपकीर्ती, धनहानी आणि नरकात पडणे हेच मिळते.

यत्किञ्चित्कुरुते कर्म शुभं वा यादि वाशुभम् । तेन स्म वर्धते राजा सूक्ष्मतो भृत्यकार्यतः ॥ १,११२.

नोकर जे काही करतो, ते चांगले असो वा वाईट, त्याचा परिणाम अगदी सूक्ष्म गोष्टींमध्येही राजावर होतो.

तस्माद्भूमीश्वरः प्राज्ञं धर्मकामार्थसाधने । नियोज येद्धिसततं गोब्राह्मणहिताय वै ॥ १,११२.

म्हणून भूमीचा स्वामी नेहमीच धर्म, काम आणि अर्थ साधण्यात कुशल, गोमाता आणि ब्राह्मणांच्या हितासाठी कार्य करणारा बुद्धिमान माणूस नेमावा.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११३ सूत उवाच । गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं विवर्जयेत् । पण्डितस्य गुणाः सर्वे मूर्वे दोषाश्च केवलाः ॥ १,११३.

सूत म्हणाले: सद्गुणी माणसाला काम द्यावं, दुर्गुणी माणसाला टाळावं. विद्वानाकडे सगळे गुण असतात, अज्ञाकडे फक्त दोषच असतात.

सद्भिरासीत सततं सद्भिः कुर्वीत सङ्गतिम् । सद्भिर्विवादं मैत्रीञ्च नासद्भिः किञ्चिदाचरेत् ॥ १,११३.

सद्गुणी लोकांबरोबरच नेहमी राहावं, त्यांच्याशीच मैत्री आणि चर्चा करावी. दुर्गुणी लोकांशी काहीच संबंध ठेवू नये.

पण्डितैश्च विर्नातैश्च धर्मशैः सत्यवादिभिः । बन्ध्स्थोऽपि तिष्ठेच्च न तु राज्ये खलैः सह ॥ १,११३.

शहाणे, विद्वान, धर्मशील आणि सत्य बोलणाऱ्यांसोबतच आपलं नातं ठेवावं, पण वाईट लोक सत्तेत असले तरी त्यांच्याशी कधीच राहू नये.

सावशेषाणि कार्याणि कुवत्रर्थे युज्यते । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १,११३.

ज्या कामांत काही शिल्लक राहतं, ती कामं कमी दर्जाची असतात. म्हणून सगळ्या कामांत थोडं तरी काही उरावं असं पाहावं.

मधुहेव दुहेत्सारं कुसुमञ्च न घातयेत् । वत्सापेक्षी दुहेत्क्षीरं भूमिं गाञ्चैव पार्थिपः ॥ १,११३.

मध गोळा करताना जसं फुल नष्ट करत नाहीत, किंवा वासराचं लक्ष ठेऊन गाईचं दूध काढतात, तसंच राजा जमिनीवरून आणि गाईंकडून योग्य पद्धतीनेच घ्यावं.

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनुते मधु षट्पदः । तथा वित्तमु पादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम् ॥ १,११३.

मधमाशी जशी फुलांमधून हळूहळू मध गोळा करते, तसंच राजा आपली संपत्ती सावधपणे आणि थोड्या थोड्या प्रमाणात गोळा करावी.

वल्मीकं मधुजालञ्च शुक्लण्क्षे तु चन्द्रमाः । राजद्रव्यञ्च भैक्ष्यञ्च स्तोकंस्तोकं प्रवर्धते ॥ १,११३.

मुंगीचं वारुळ, मधाचं पोळं, वाढणारा चंद्र, राजाची संपत्ती आणि भिक्षा — या सगळ्या गोष्टी थोड्या थोड्या प्रमाणातच वाढतात.

अर्जितस्य क्षयं दृष्टा संप्रदत्तस्य सञ्चयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानध्ययनकर्मसु ॥ १,११३.

संपत्ती मिळवलेली कमी होताना दिसते, पण दिलेली वाढताना दिसते. म्हणून रोजचं आयुष्य दान, वाचन आणि कर्तव्य यात फलदायी करावं.