गरुडपुराणम्

चापलाद्वारयेद्दृष्टिं मिथ्यावाक्यञ्च वारयेत् । मानवे श्रोत्रिये चैव भृत्यवर्गे सदैव हि ॥ १,१११.

दृष्टीला चंचलपणा येऊ देऊ नये, आणि खोटी बोलणे टाळावे. माणसांशी, विद्वान ब्राह्मणांशी आणि नोकरवर्गाशी नेहमीच हे पाळावे.

लीलां करोति यो राजा भृत्यस्वजनगर्वितः । शासने सर्वदा क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते ॥ १,१११.

जो राजा आपल्या नोकरांवर आणि नातेवाईकांवर गर्व करून राज्यकारभारात हलगर्जीपणा करतो, तो शत्रूंकडून लवकरच पराभूत होतो.

हुङ्कारे भृकुटीं नैव सदा कुर्वीत पार्थिवः । विना दोषेण यो भृत्यान्राजाधमण शास्ति च । लीलासुखानि भोग्यानि त्यजेदिह महीपतिः ॥ १,१११.

राजाने फक्त शब्दाने राग किंवा भुवई वाकवू नये. ज्याने चूक केली नाही अशा नोकरांना शिक्षा करणारा राजा नीच असतो. राजाने उगाचच मिळणाऱ्या सुखांचा त्याग करावा.

सुखप्रवृत्तैः साध्यन्तै शत्रवो विग्रहे स्थितैः ॥ १,१११.

सुखात आणि यशात रममाण असणाऱ्यांनी संघर्षात असलेल्या शत्रूंना जिंकावे.

उद्योगः साहसंधैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । षड्विधो यस्य उत्साहस्तस्य देवोऽपि शङ्कते ॥ १,१११.

परिश्रम, धाडस, धैर्य, बुद्धी, ताकद आणि शौर्य—ज्याच्याकडे ही सहा उत्साहाची रूपे आहेत, त्याला देवही घाबरतात.

उद्योगेन कृते कार्ये सिद्धर्यस्य न विद्यते । दैवं तस्य प्रमाणं हि कर्तव्यं पौरुषं सदा ॥ १,१११.

परिश्रम करूनही कार्य साध्य होत नसेल, तर ते नशीबावर आहे. पण नेहमी माणसाने स्वतःचे प्रयत्न करावेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११२ सूत उवाच । भृत्या बहुविधा ज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः । नियोक्तव्या यथार्हेषु त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥ १,११२.

सूतम्हणाले: नोकर अनेक प्रकारचे असतात—उत्तम, मध्यम आणि नीच. त्यांना त्यांच्या पात्रतेनुसार योग्य कामात नेमावे.

भृत्ये परिक्षणं वक्ष्ये यस्ययस्य हि यो गुणः । तमिमं संप्रवक्ष्यामि ये यथाकथितं किल ॥ १,११२.

नोकरांची परीक्षा कशी घ्यावी आणि त्यांचे गुण कोणते, हे मी सांगतो. हे गुण पूर्वीपासून सांगितले आहेत, तसेच मी सांगणार आहे.

यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः । तथा चतुर्भिर्भृतकं परीक्षयेद्वतेन शीलेन कलेन कर्मणा ॥ १,११२.

जसा सोन्याची चाचणी घासून, कापून, तापवून आणि ठोकून घेतात, तसा नोकराचा स्वभाव, वर्तन, वेळ आणि काम यावरून त्याची परीक्षा घ्यावी.

कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः । रूपवान्सुप्रसन्नश्च कोशाध्यक्षो विधीयते ॥ १,११२.

चांगल्या घराण्यात जन्मलेला, उत्तम स्वभावाचा, सद्गुणी, सत्य आणि धर्माला वाहिलेला, देखणा आणि हसतमुख—असा माणूस कोषाध्यक्ष म्हणून नेमावा.

मूल्यरूपपरीक्षाकृद्भवे द्रत्नपरीक्षकः । बलाबलपरिज्ञाता सेनाध्यक्षो विधीयते ॥ १,११२.

मूल्य आणि रूप ओळखणारा रत्नांची परीक्षा करणारा असतो. ताकद आणि कमजोरी ओळखणारा सेनापती म्हणून नेमावा.

इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान् प्रियदर्शनः । अप्रमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते ॥ १,११२.

हावभाव आणि चेहऱ्यावरील अर्थ ओळखणारा, बलवान, प्रसन्न, सतर्क आणि कष्टाळू—असा माणूस दारपाल म्हणून ओळखला जातो.

मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः । सर्वशास्त्रसमालोकी ह्येष साधुः स लेखकः ॥ १,११२.

बुद्धिमान, बोलण्यात पटाईत, ज्ञानी, सत्य बोलणारा, इंद्रियांवर ताबा असलेला, सर्व शास्त्रांचा अभ्यास केलेला—असा सद्गुणी माणूस लेखनिक असतो.

बुद्धिमान्मतिमांश्चैव परचित्तोपलक्षकः । क्रूरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते ॥ १,११२.

जो बुद्धिमान, समजूतदार, दुसऱ्याच्या मनाचा अंदाज घेणारा, कडक आणि सांगितल्याप्रमाणेच बोलणारा असतो, असा माणूस दूत म्हणून नेमला जातो.

समस्तस्मृतिशास्त्रज्ञः पण्डितोऽथ जितेन्द्रियः । शौर्यवीर्यगुणोपेतो धर्माध्यक्षो विधीयते ॥ १,११२.

जो सर्व स्मृती आणि शास्त्रांचा जाणकार, विद्वान, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, शौर्य, पराक्रम आणि चांगुलपणाने युक्त असतो, तो धर्माधिकारी म्हणून नेमला जातो.

पितृपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञः सत्यवाचकः । शुचिश्च कठिनश्चैव सूपकारः स उच्यते ॥ १,११२.

ज्याला वडील आणि आजोबांकडून कौशल्य मिळाले आहे, जो शास्त्रज्ञ, सत्य बोलणारा, स्वच्छ आणि कठोर आहे, असा माणूस स्वयंपाकी म्हणून ओळखला जातो.

आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वेषां प्रियदर्शनः । आयुः शीलगुणोपेतो वैद्य एव विधीयते ॥ १,११२.

जो आयुर्वेदाचा सराव केलेला, सर्वांना आवडणारा, दीर्घायुष्य, चांगला स्वभाव आणि गुणांनी युक्त आहे, तोच वैद्य म्हणून नेमला जातो.

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहमपरायणः । आशीर्वादपरो नित्यमेष राजपुरोहित ॥ १,११२.

जो वेद आणि त्याच्या शाखांचा तत्त्वज्ञ, जप आणि यज्ञाला नेहमी समर्पित, आशीर्वाद देण्यास नेहमी तत्पर असतो, तोच राजपुरोहित आहे.

लेखकः पाठकश्चैव गणकः प्रतिरोधकः । आलस्ययुक्तश्चैद्राजा कर्म संवर्जयेत्सदा ॥ १,११२.

लेखक, वाचक, गणक, विरोध करणारा आणि आळशी असा नोकर राजाने नेहमी टाळावा.

द्विजिह्वमुद्वेगकरं क्रूरमेकान्तदारुणम् । खलस्याहेश्च वदनमपकाराय केवलम् ॥ १,११२.

दुहेरी बोलणारा, अस्वस्थ करणारा, अत्यंत क्रूर आणि कठोर असा माणूस निष्पापांवर नेहमीच वाईट परिणाम घडवतो.

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपिसन् । मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः ॥ १,११२.

वाईट माणसाला, तो विद्वान असला तरी, टाळावाच; कारण मणी घातलेला सापही भयंकरच असतो, नाही का?

अकारणविष्कृतकोपधारिणः खलाद्भयं कस्य न नाम जायते । विषं महाहेर्विषमस्य दुर्वचः सदुः सहं सन्निपतेत्सदा मुखे ॥ १,११२.

कारण नसताना रागावणाऱ्या वाईट माणसाला कोण घाबरत नाही? मोठ्या सापाचे विष आणि अशा माणसाची कठोर वाणी नेहमीच एकत्र येते.

तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं मर्मज्ञं व्यवसायिनम् । अर्धराज्यहरं भृत्यं यो हन्यात्स न हन्यते ॥ १,११२.

जो नोकर संपत्ती, सामर्थ्य, गुपित समजण्याची क्षमता आणि निर्धार यामध्ये समान आहे, आणि जो अर्धे राज्य हिसकावतो, त्याला मारणारा स्वतः मारला जात नाही.

शूरत्वयुक्ता मृदुमन्दवाक्या जितेन्द्रियाः सत्यपराक्रमाश्च । प्रागेव पश्चाद्विपरी तरुपा ये ते तु भृत्या न हिता भवन्ति ॥ १,११२.

जे धाडसी असूनही मृदू आणि मंद बोलतात, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला आणि खरा पराक्रमी आहेत, पण सुरुवातीला एक आणि नंतर विरुद्ध वागतात, असे नोकर हितकारक ठरत नाहीत.

निरालस्याः सुसन्तुष्टाः प्रतिबोधकाः । सुखदुः खसमा धीरा भृत्या लोकेषु दुर्लभाः ॥ १,११२.

जे आळशी नाहीत, समाधानाने राहतात, सतर्क असतात, सुखदुःखात समता राखतात आणि स्थिर असतात, असे नोकर जगात फारच दुर्मिळ असतात.

क्षान्तिस्तयविहीनश्च क्रूरबुद्धिश्च निन्दकः । दाम्भिकः कपटी चैव शठश्च स्पृहयान्वितः । अशक्तो भयभीतश्च राज्ञा त्यक्तव्य एव सः ॥ १,११२.

ज्याच्यात संयम आणि लाज नाही, क्रूर बुद्धी आहे, निंदा करणारा, दांभिक, कपटी, चलाख, लोभी, अशक्त आणि भित्रा आहे, असा माणूस राजाने नक्कीच सोडून द्यावा.

सुसन्धानानि चास्त्राणि शस्त्राणि विविधानि च । दुर्गे प्रवेशितव्यानि ततः शत्रुं निपातयेत् ॥ १,११२.

जे शस्त्र आणि अस्त्र नीट तयार केलेली आहेत, ती किल्ल्यात ठेवावीत आणि मग शत्रूचा नाश करावा.

षण्मासमथ वर्षं वा सन्धिं कुर्यान्नराधिपः । पश्यन्सञ्चितमात्मानं पुनः शत्रुं निपातयेत् ॥ १,११२.

राजाने सहा महिने किंवा एक वर्ष तह करावा, स्वतःची काळजी घेत, आणि मग पुन्हा शत्रूवर आघात करावा.

मूर्खान्नियोजयेद्यस्तु त्रयोऽप्येते महीपतेः । अयशश्चार्थनाशश्च नरके चैव पातनम् ॥ १,११२.

जो मूर्खांना, या तिघांपैकी कोणालाही, राजाच्या सेवेत ठेवतो, त्याला अपकीर्ती, धनहानी आणि नरकात पडणे हेच मिळते.