गरुडपुराणम्

त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च । ते चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ १,१११.

ज्याच्याकडे धन नाही, त्याला मित्र, मुले, पत्नी आणि स्नेही सोडून जातात; पण ज्याच्याकडे धन आहे, त्याच्याकडे हे सर्व परत येतात—कारण या जगात धन हेच माणसाचं खरं नातं आहे.

अन्धा हि राजा भवति यस्तु सास्त्रविवर्जितः । अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति ॥ १,१११.

जो राजा शास्त्रज्ञानाशिवाय असतो, तो खरा आंधळा असतो; आंधळ्याला मार्गदर्शकाने वाट दाखवता येते, पण शास्त्राशिवाय माणसाला काहीच कळत नाही.

यस्य पुत्राश्च भृत्याश्च मन्त्रिणश्च पुरोहिताः । इन्द्रियाणि प्रसुप्तानि तस्य राज्यं चिरं न हि ॥ १,१११.

ज्याचे पुत्र, नोकर, मंत्री, पुरोहित आणि इंद्रिये झोपलेली असतात, त्याचं राज्य फार काळ टिकत नाही.

येनार्जितास्त्रयोऽप्योऽप्येते पुत्रा भृत्याश्च बान्धवाः । जिता तेन समं भूपैश्चतुरब्धिर्वसुन्धरा ॥ १,१११.

ज्याने पुत्र, नोकर आणि नातेवाईक मिळवले, तो इतर राजांसोबत चार युगं पृथ्वीवर राज्य करतो.

लङ्घयेच्छास्त्रयुक्तानि हेतुयुक्तानि यानि च । सहि नश्यति वै राजा इह लोके परत्र च ॥ १,१११.

जो शास्त्र आणि योग्य कारण यांना दुर्लक्ष करतो, तो आणि त्याचं राज्य या जगात आणि पुढच्या जन्मातही नष्ट होतात.

मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः । समबुद्धिः प्रसन्नात्मा प्रसन्नात्मा सुखदुःखे समो भवेत् ॥ १,१११.

राजाने संकट आले तरी मनाला त्रास करून घ्यायचा नाही. सुख-दुःखात मन शांत ठेवून, प्रसन्न राहावे.

धीराः कष्टमनुप्राप्य न भवन्ति विषादिनः । प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदति पुनः शशी ॥ १,१११.

धीर असणारे लोक कठीण प्रसंगात कधीही खचत नाहीत. राहूच्या तोंडात गेलेला चंद्र पुन्हा तर उगवतोच ना!

धिग्धिक्शरीरसुखलालितमानवेषु मा खेदयेद्धनकृशं हि शरीरमेव । सद्दारका ह्यधनपाण्डुसुताः श्रुता हि दुःखं विहाय पुनरेव सुखं प्रपन्नाः ॥ १,१११.

फक्त शरीरसुखासाठी शरीराचे लाड करणाऱ्यांवर निंदा असो. धन नसल्यामुळे दुःखी व्हायचे कारण नाही, कारण शरीरच नाजूक असते. पांडवांसारखे पत्नी आणि मुले असलेलेही दुःख सोडून पुन्हा सुखात आलेले आहेत.

गन्धर्वविद्यामालोक्य वाद्यं च गणिकागणान् । धनुर्वेदार्थशास्त्राणि लोके रक्षेच्च भूपतिः ॥ १,१११.

गंधर्वांची विद्या, वाद्य, आणि नर्तिका यांच्या सभा पाहून, राजाने धनुर्विद्या आणि राज्यकारभाराच्या विद्या सांभाळाव्यात.

कारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः । स गृह्णाति विषोन्मादं कृष्णसर्पविसर्जितम् ॥ १,१११.

कारण नसताना जो राजा आपल्या नोकरावर रागावतो, तो काळ्या सर्पाच्या विषासारखा वेडाचा अनुभव घेतो.

चापलाद्वारयेद्दृष्टिं मिथ्यावाक्यञ्च वारयेत् । मानवे श्रोत्रिये चैव भृत्यवर्गे सदैव हि ॥ १,१११.

दृष्टीला चंचलपणा येऊ देऊ नये, आणि खोटी बोलणे टाळावे. माणसांशी, विद्वान ब्राह्मणांशी आणि नोकरवर्गाशी नेहमीच हे पाळावे.

लीलां करोति यो राजा भृत्यस्वजनगर्वितः । शासने सर्वदा क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते ॥ १,१११.

जो राजा आपल्या नोकरांवर आणि नातेवाईकांवर गर्व करून राज्यकारभारात हलगर्जीपणा करतो, तो शत्रूंकडून लवकरच पराभूत होतो.

हुङ्कारे भृकुटीं नैव सदा कुर्वीत पार्थिवः । विना दोषेण यो भृत्यान्राजाधमण शास्ति च । लीलासुखानि भोग्यानि त्यजेदिह महीपतिः ॥ १,१११.

राजाने फक्त शब्दाने राग किंवा भुवई वाकवू नये. ज्याने चूक केली नाही अशा नोकरांना शिक्षा करणारा राजा नीच असतो. राजाने उगाचच मिळणाऱ्या सुखांचा त्याग करावा.

सुखप्रवृत्तैः साध्यन्तै शत्रवो विग्रहे स्थितैः ॥ १,१११.

सुखात आणि यशात रममाण असणाऱ्यांनी संघर्षात असलेल्या शत्रूंना जिंकावे.

उद्योगः साहसंधैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । षड्विधो यस्य उत्साहस्तस्य देवोऽपि शङ्कते ॥ १,१११.

परिश्रम, धाडस, धैर्य, बुद्धी, ताकद आणि शौर्य—ज्याच्याकडे ही सहा उत्साहाची रूपे आहेत, त्याला देवही घाबरतात.

उद्योगेन कृते कार्ये सिद्धर्यस्य न विद्यते । दैवं तस्य प्रमाणं हि कर्तव्यं पौरुषं सदा ॥ १,१११.

परिश्रम करूनही कार्य साध्य होत नसेल, तर ते नशीबावर आहे. पण नेहमी माणसाने स्वतःचे प्रयत्न करावेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११२ सूत उवाच । भृत्या बहुविधा ज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः । नियोक्तव्या यथार्हेषु त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥ १,११२.

सूतम्हणाले: नोकर अनेक प्रकारचे असतात—उत्तम, मध्यम आणि नीच. त्यांना त्यांच्या पात्रतेनुसार योग्य कामात नेमावे.

भृत्ये परिक्षणं वक्ष्ये यस्ययस्य हि यो गुणः । तमिमं संप्रवक्ष्यामि ये यथाकथितं किल ॥ १,११२.

नोकरांची परीक्षा कशी घ्यावी आणि त्यांचे गुण कोणते, हे मी सांगतो. हे गुण पूर्वीपासून सांगितले आहेत, तसेच मी सांगणार आहे.

यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः । तथा चतुर्भिर्भृतकं परीक्षयेद्वतेन शीलेन कलेन कर्मणा ॥ १,११२.

जसा सोन्याची चाचणी घासून, कापून, तापवून आणि ठोकून घेतात, तसा नोकराचा स्वभाव, वर्तन, वेळ आणि काम यावरून त्याची परीक्षा घ्यावी.

कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः । रूपवान्सुप्रसन्नश्च कोशाध्यक्षो विधीयते ॥ १,११२.

चांगल्या घराण्यात जन्मलेला, उत्तम स्वभावाचा, सद्गुणी, सत्य आणि धर्माला वाहिलेला, देखणा आणि हसतमुख—असा माणूस कोषाध्यक्ष म्हणून नेमावा.

मूल्यरूपपरीक्षाकृद्भवे द्रत्नपरीक्षकः । बलाबलपरिज्ञाता सेनाध्यक्षो विधीयते ॥ १,११२.

मूल्य आणि रूप ओळखणारा रत्नांची परीक्षा करणारा असतो. ताकद आणि कमजोरी ओळखणारा सेनापती म्हणून नेमावा.

इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान् प्रियदर्शनः । अप्रमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते ॥ १,११२.

हावभाव आणि चेहऱ्यावरील अर्थ ओळखणारा, बलवान, प्रसन्न, सतर्क आणि कष्टाळू—असा माणूस दारपाल म्हणून ओळखला जातो.

मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः । सर्वशास्त्रसमालोकी ह्येष साधुः स लेखकः ॥ १,११२.

बुद्धिमान, बोलण्यात पटाईत, ज्ञानी, सत्य बोलणारा, इंद्रियांवर ताबा असलेला, सर्व शास्त्रांचा अभ्यास केलेला—असा सद्गुणी माणूस लेखनिक असतो.

बुद्धिमान्मतिमांश्चैव परचित्तोपलक्षकः । क्रूरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते ॥ १,११२.

जो बुद्धिमान, समजूतदार, दुसऱ्याच्या मनाचा अंदाज घेणारा, कडक आणि सांगितल्याप्रमाणेच बोलणारा असतो, असा माणूस दूत म्हणून नेमला जातो.

समस्तस्मृतिशास्त्रज्ञः पण्डितोऽथ जितेन्द्रियः । शौर्यवीर्यगुणोपेतो धर्माध्यक्षो विधीयते ॥ १,११२.

जो सर्व स्मृती आणि शास्त्रांचा जाणकार, विद्वान, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, शौर्य, पराक्रम आणि चांगुलपणाने युक्त असतो, तो धर्माधिकारी म्हणून नेमला जातो.

पितृपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञः सत्यवाचकः । शुचिश्च कठिनश्चैव सूपकारः स उच्यते ॥ १,११२.

ज्याला वडील आणि आजोबांकडून कौशल्य मिळाले आहे, जो शास्त्रज्ञ, सत्य बोलणारा, स्वच्छ आणि कठोर आहे, असा माणूस स्वयंपाकी म्हणून ओळखला जातो.

आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वेषां प्रियदर्शनः । आयुः शीलगुणोपेतो वैद्य एव विधीयते ॥ १,११२.

जो आयुर्वेदाचा सराव केलेला, सर्वांना आवडणारा, दीर्घायुष्य, चांगला स्वभाव आणि गुणांनी युक्त आहे, तोच वैद्य म्हणून नेमला जातो.

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहमपरायणः । आशीर्वादपरो नित्यमेष राजपुरोहित ॥ १,११२.

जो वेद आणि त्याच्या शाखांचा तत्त्वज्ञ, जप आणि यज्ञाला नेहमी समर्पित, आशीर्वाद देण्यास नेहमी तत्पर असतो, तोच राजपुरोहित आहे.

लेखकः पाठकश्चैव गणकः प्रतिरोधकः । आलस्ययुक्तश्चैद्राजा कर्म संवर्जयेत्सदा ॥ १,११२.

लेखक, वाचक, गणक, विरोध करणारा आणि आळशी असा नोकर राजाने नेहमी टाळावा.