गरुडपुराणम्

ऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य राजा धर्मे मतिञ्चरेत् । क्षणेन विभवो नश्येन्नात्मायत्तं धनादिकम् ॥ १,१११.

राजाला मिळालेलं ऐश्वर्य आणि संपत्ती कायमचं नसतं, म्हणून त्यानं मन धर्माकडे लावावं; कारण संपत्ती क्षणात नष्ट होते आणि धन वगैरे आपल्याच हातात नसतं.

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु वै वनितापाङ्गभङ्गिलोलं हि जीवितम् ॥ १,१११.

खरं तर इच्छा मनाला आनंद देतात, संपत्तीही सुंदर वाटते; पण माणसाचं जीवन स्त्रीच्या कटाक्षासारखं चंचल असतं.

व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रभवन्ति गात्रे । आयुः परिस्त्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतीह कश्चित् ॥ १,१११.

वृद्धत्व वाघिणीसारखं भीती दाखवत उभं राहतं, आजार शत्रूसारखे अंगात निर्माण होतात; आयुष्य फुटलेल्या मडक्यातल्या पाण्यासारखं वाहून जातं, आणि या जगात कुणीही खरं तर आपल्या भल्यासाठी वागत नाही.

निः शङ्कं किं मनुष्याः कुरुत परहितं युक्तमग्रे हितं यन्मोदध्वं कामिनीभिर्मदनशरहता मन्दमन्दातिदृष्ट्या । मा पापं संकुरुध्वं द्विजहरिपरमाः संभजध्वं सदैव आयुर्निः शेषमेति स्खलति जलघटीभूतमृत्युच्छलेन ॥ १,१११.

माणसं निर्धास्तपणे दुसऱ्याचं भलं का करत नाहीत, किंवा स्वतःच्या हिताचं योग्य ते का करत नाहीत? तुम्ही कामात गुंतून, स्त्रियांच्या मंद कटाक्षात रमता. पाप करू नका; नेहमी ब्राह्मण आणि विष्णू यांची सेवा करा; कारण आयुष्य शेवटी संपतं, मृत्यूच्या लाटेत ते पाण्याच्या घड्याप्रमाणे घसरून जातं.

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥ १,१११.

जो दुसऱ्याच्या पत्नीला आईसारखं, दुसऱ्याचं धन मातीसारखं आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखं पाहतो, तोच खरा ज्ञानी आहे.

एतदर्थं हि विप्रेन्द्रा राज्यमिच्छन्ति भूभृतः । यदेषां सर्वकार्येषु वचो न प्रतिहन्यते ॥ १,१११.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, याच कारणासाठी राजे राज्य मिळवायला इच्छितात—जेणेकरून त्यांच्या प्रत्येक आज्ञेला कुणीही विरोध करणार नाही.

एतदर्थं हि कुर्वन्ति राजानो धनसञ्चयम् । रक्षयित्वा तु चात्मानं यद्धनं तद्द्विजातये ॥ १,१११.

याच कारणासाठी राजे धन साठवतात; पण स्वतःचं रक्षण केल्यावर ते धन ब्राह्मणांना द्यावं.

ओङ्कारशब्दो विप्राणां येन राष्ट्रं प्रवर्धते । स राजा वर्धते योगाद्व्याधिभिश्च न बध्यते ॥ १,१११.

ब्राह्मणांच्या 'ॐ' या शब्दामुळे राज्य वाढतं; असा राजा योग्य आचरणामुळे फुलतो आणि त्याला आजार जमत नाहीत.

असमर्थाश्च कुर्वन्ति मुनयो द्रव्यसञ्चयम् । किं पुनस्तु महीपालः पुत्रवत्पालयन्प्रजाः ॥ १,१११.

जे ऋषी स्वतः काही करू शकत नाहीत, तेही धन साठवतात; मग जो राजा प्रजेला मुलांसारखं जपतो, त्यानं तर नक्कीच धन साठवावं.

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स मुमांल्लाके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ १,१११.

ज्याच्याकडे धन आहे त्याला मित्र मिळतात; ज्याच्याकडे धन आहे त्याला नातेवाईक मिळतात; ज्याच्याकडे धन आहे त्याला जगात मान मिळतो; आणि ज्याच्याकडे धन आहे तोच ज्ञानी समजला जातो.

त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च । ते चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ १,१११.

ज्याच्याकडे धन नाही, त्याला मित्र, मुले, पत्नी आणि स्नेही सोडून जातात; पण ज्याच्याकडे धन आहे, त्याच्याकडे हे सर्व परत येतात—कारण या जगात धन हेच माणसाचं खरं नातं आहे.

अन्धा हि राजा भवति यस्तु सास्त्रविवर्जितः । अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति ॥ १,१११.

जो राजा शास्त्रज्ञानाशिवाय असतो, तो खरा आंधळा असतो; आंधळ्याला मार्गदर्शकाने वाट दाखवता येते, पण शास्त्राशिवाय माणसाला काहीच कळत नाही.

यस्य पुत्राश्च भृत्याश्च मन्त्रिणश्च पुरोहिताः । इन्द्रियाणि प्रसुप्तानि तस्य राज्यं चिरं न हि ॥ १,१११.

ज्याचे पुत्र, नोकर, मंत्री, पुरोहित आणि इंद्रिये झोपलेली असतात, त्याचं राज्य फार काळ टिकत नाही.

येनार्जितास्त्रयोऽप्योऽप्येते पुत्रा भृत्याश्च बान्धवाः । जिता तेन समं भूपैश्चतुरब्धिर्वसुन्धरा ॥ १,१११.

ज्याने पुत्र, नोकर आणि नातेवाईक मिळवले, तो इतर राजांसोबत चार युगं पृथ्वीवर राज्य करतो.

लङ्घयेच्छास्त्रयुक्तानि हेतुयुक्तानि यानि च । सहि नश्यति वै राजा इह लोके परत्र च ॥ १,१११.

जो शास्त्र आणि योग्य कारण यांना दुर्लक्ष करतो, तो आणि त्याचं राज्य या जगात आणि पुढच्या जन्मातही नष्ट होतात.

मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः । समबुद्धिः प्रसन्नात्मा प्रसन्नात्मा सुखदुःखे समो भवेत् ॥ १,१११.

राजाने संकट आले तरी मनाला त्रास करून घ्यायचा नाही. सुख-दुःखात मन शांत ठेवून, प्रसन्न राहावे.

धीराः कष्टमनुप्राप्य न भवन्ति विषादिनः । प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदति पुनः शशी ॥ १,१११.

धीर असणारे लोक कठीण प्रसंगात कधीही खचत नाहीत. राहूच्या तोंडात गेलेला चंद्र पुन्हा तर उगवतोच ना!

धिग्धिक्शरीरसुखलालितमानवेषु मा खेदयेद्धनकृशं हि शरीरमेव । सद्दारका ह्यधनपाण्डुसुताः श्रुता हि दुःखं विहाय पुनरेव सुखं प्रपन्नाः ॥ १,१११.

फक्त शरीरसुखासाठी शरीराचे लाड करणाऱ्यांवर निंदा असो. धन नसल्यामुळे दुःखी व्हायचे कारण नाही, कारण शरीरच नाजूक असते. पांडवांसारखे पत्नी आणि मुले असलेलेही दुःख सोडून पुन्हा सुखात आलेले आहेत.

गन्धर्वविद्यामालोक्य वाद्यं च गणिकागणान् । धनुर्वेदार्थशास्त्राणि लोके रक्षेच्च भूपतिः ॥ १,१११.

गंधर्वांची विद्या, वाद्य, आणि नर्तिका यांच्या सभा पाहून, राजाने धनुर्विद्या आणि राज्यकारभाराच्या विद्या सांभाळाव्यात.

कारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः । स गृह्णाति विषोन्मादं कृष्णसर्पविसर्जितम् ॥ १,१११.

कारण नसताना जो राजा आपल्या नोकरावर रागावतो, तो काळ्या सर्पाच्या विषासारखा वेडाचा अनुभव घेतो.

चापलाद्वारयेद्दृष्टिं मिथ्यावाक्यञ्च वारयेत् । मानवे श्रोत्रिये चैव भृत्यवर्गे सदैव हि ॥ १,१११.

दृष्टीला चंचलपणा येऊ देऊ नये, आणि खोटी बोलणे टाळावे. माणसांशी, विद्वान ब्राह्मणांशी आणि नोकरवर्गाशी नेहमीच हे पाळावे.

लीलां करोति यो राजा भृत्यस्वजनगर्वितः । शासने सर्वदा क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते ॥ १,१११.

जो राजा आपल्या नोकरांवर आणि नातेवाईकांवर गर्व करून राज्यकारभारात हलगर्जीपणा करतो, तो शत्रूंकडून लवकरच पराभूत होतो.

हुङ्कारे भृकुटीं नैव सदा कुर्वीत पार्थिवः । विना दोषेण यो भृत्यान्राजाधमण शास्ति च । लीलासुखानि भोग्यानि त्यजेदिह महीपतिः ॥ १,१११.

राजाने फक्त शब्दाने राग किंवा भुवई वाकवू नये. ज्याने चूक केली नाही अशा नोकरांना शिक्षा करणारा राजा नीच असतो. राजाने उगाचच मिळणाऱ्या सुखांचा त्याग करावा.

सुखप्रवृत्तैः साध्यन्तै शत्रवो विग्रहे स्थितैः ॥ १,१११.

सुखात आणि यशात रममाण असणाऱ्यांनी संघर्षात असलेल्या शत्रूंना जिंकावे.

उद्योगः साहसंधैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । षड्विधो यस्य उत्साहस्तस्य देवोऽपि शङ्कते ॥ १,१११.

परिश्रम, धाडस, धैर्य, बुद्धी, ताकद आणि शौर्य—ज्याच्याकडे ही सहा उत्साहाची रूपे आहेत, त्याला देवही घाबरतात.

उद्योगेन कृते कार्ये सिद्धर्यस्य न विद्यते । दैवं तस्य प्रमाणं हि कर्तव्यं पौरुषं सदा ॥ १,१११.

परिश्रम करूनही कार्य साध्य होत नसेल, तर ते नशीबावर आहे. पण नेहमी माणसाने स्वतःचे प्रयत्न करावेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११२ सूत उवाच । भृत्या बहुविधा ज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः । नियोक्तव्या यथार्हेषु त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥ १,११२.

सूतम्हणाले: नोकर अनेक प्रकारचे असतात—उत्तम, मध्यम आणि नीच. त्यांना त्यांच्या पात्रतेनुसार योग्य कामात नेमावे.

भृत्ये परिक्षणं वक्ष्ये यस्ययस्य हि यो गुणः । तमिमं संप्रवक्ष्यामि ये यथाकथितं किल ॥ १,११२.

नोकरांची परीक्षा कशी घ्यावी आणि त्यांचे गुण कोणते, हे मी सांगतो. हे गुण पूर्वीपासून सांगितले आहेत, तसेच मी सांगणार आहे.

यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः । तथा चतुर्भिर्भृतकं परीक्षयेद्वतेन शीलेन कलेन कर्मणा ॥ १,११२.

जसा सोन्याची चाचणी घासून, कापून, तापवून आणि ठोकून घेतात, तसा नोकराचा स्वभाव, वर्तन, वेळ आणि काम यावरून त्याची परीक्षा घ्यावी.