गरुडपुराणम्

कालविच्छोत्रियो राजा नदी साधुश्च पञ्चमः । एते यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥ १,११०.

जिथे शहाणा नाही, राजा नाही, नदी नाही, सज्जन माणूस नाही आणि पाचवा (अनिर्दिष्ट) नाही, तिथे कधीच वास्तव्य करू नये.

नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य किल शौनक । सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कुत्रचित् ॥ १,११०.

शौनक, ज्ञान कुठेही पूर्ण होत नाही; कोणीच सर्व काही जाणत नाही, आणि कुठेही सर्वज्ञ माणूस नसतो.

न सर्ववित्कश्चिदिहास्ति लोके नात्यन्तमूर्खो भुवि चापि कश्चित् । ज्ञानेन नीचोत्तममध्यमेन योऽयं विजानाति स तेन विद्वान् ॥ १,११०.

या जगात कोणीच सर्वकाही जाणणारा नाही, आणि कोणीच अगदी मूर्खही नाही; जो श्रेष्ठ, मध्यम किंवा कनिष्ठ ज्ञानाने समजून घेतो, तोच खरा विद्वान आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १११ सूत उवाच । पार्थिवस्य तु वक्ष्यामि भृत्यानाञ्चैव लक्षणम् । सर्वाणि हि महीपालः सम्यङ्नित्यं परीक्षयेत् ॥ १,१११.

सूतमुनी म्हणाले: आता मी राजाचे आणि त्याच्या सेवकांचे गुण सांगतो; राजा नेहमी हे सर्व नीट तपासावे.

राज्यं पालयते नित्यं सत्यधर्मपरायणः । निर्जित्य परसैन्यानि क्षितं धर्मेण पालयेत् ॥ १,१११.

जो राजा सत्य आणि धर्माला वाहिलेला असतो, तो नेहमी राज्य सांभाळतो, शत्रूंच्या सैन्याचा पराभव करून, धर्माने भूमीचे पालन करतो.

पुष्पात्पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारण्ये न यथाङ्गारकारकः ॥ १,१११.

राजाने फुलं एकेक करून वेचावीत, मुळं कधीच कापू नयेत; जसा माळा करणारा जंगलात फुलं वेचतो, तसा नाही जसा कोळसा करणारा सगळं जाळतो.

दोग्धारः क्षीरभुञ्जाना विकृतं तन्न भुञ्जते । परराष्ट्रं महीपालैर्भोक्तव्यं न च दूषयेत् ॥ १,१११.

गायीचे दूध काढणारे फक्त दूध घेतात, खराब झालेले काही खात नाहीत; त्याचप्रमाणे, राजांनी दुसऱ्या देशाचे साधनांचा उपभोग घ्यावा, पण त्याचा नाश करू नये.

नोधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षारार्थो लभते पयः । एवं राष्ट्रं प्रयोगेण पीड्यमानं न वर्धते ॥ १,१११.

जसा एखाद्याला गायीच्या दुधाऐवजी मिठ मिळवायचं म्हणून तिचं थण कापलं, तर त्याला दूध मिळत नाही; तसंच, चुकीच्या मार्गाने लोकांना त्रास दिलं, तर राज्य वाढत नाही.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथिवीमनुपालयेन् । पालकस्य भवेद्भूमिः कीर्तिरायुर्यशो बलम् ॥ १,१११.

म्हणून सर्वतोपरी प्रयत्न करून पृथ्वीचं रक्षण करावं; कारण राजाला जमीन मिळाली की त्याला कीर्ती, आयुष्य, मान आणि बळ मिळतं.

आभ्यर्च्य विष्णुं धर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः । प्रजाः पालयितुं शक्तः पार्थिवो विजितेन्द्रियः ॥ १,१११.

जो धर्मशील आहे, गायी आणि ब्राह्मण यांच्या कल्याणात रमतो, विष्णूची पूजा करतो आणि आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवतो, असा राजा प्रजेला नीट सांभाळू शकतो.

ऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य राजा धर्मे मतिञ्चरेत् । क्षणेन विभवो नश्येन्नात्मायत्तं धनादिकम् ॥ १,१११.

राजाला मिळालेलं ऐश्वर्य आणि संपत्ती कायमचं नसतं, म्हणून त्यानं मन धर्माकडे लावावं; कारण संपत्ती क्षणात नष्ट होते आणि धन वगैरे आपल्याच हातात नसतं.

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु वै वनितापाङ्गभङ्गिलोलं हि जीवितम् ॥ १,१११.

खरं तर इच्छा मनाला आनंद देतात, संपत्तीही सुंदर वाटते; पण माणसाचं जीवन स्त्रीच्या कटाक्षासारखं चंचल असतं.

व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रभवन्ति गात्रे । आयुः परिस्त्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतीह कश्चित् ॥ १,१११.

वृद्धत्व वाघिणीसारखं भीती दाखवत उभं राहतं, आजार शत्रूसारखे अंगात निर्माण होतात; आयुष्य फुटलेल्या मडक्यातल्या पाण्यासारखं वाहून जातं, आणि या जगात कुणीही खरं तर आपल्या भल्यासाठी वागत नाही.

निः शङ्कं किं मनुष्याः कुरुत परहितं युक्तमग्रे हितं यन्मोदध्वं कामिनीभिर्मदनशरहता मन्दमन्दातिदृष्ट्या । मा पापं संकुरुध्वं द्विजहरिपरमाः संभजध्वं सदैव आयुर्निः शेषमेति स्खलति जलघटीभूतमृत्युच्छलेन ॥ १,१११.

माणसं निर्धास्तपणे दुसऱ्याचं भलं का करत नाहीत, किंवा स्वतःच्या हिताचं योग्य ते का करत नाहीत? तुम्ही कामात गुंतून, स्त्रियांच्या मंद कटाक्षात रमता. पाप करू नका; नेहमी ब्राह्मण आणि विष्णू यांची सेवा करा; कारण आयुष्य शेवटी संपतं, मृत्यूच्या लाटेत ते पाण्याच्या घड्याप्रमाणे घसरून जातं.

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥ १,१११.

जो दुसऱ्याच्या पत्नीला आईसारखं, दुसऱ्याचं धन मातीसारखं आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखं पाहतो, तोच खरा ज्ञानी आहे.

एतदर्थं हि विप्रेन्द्रा राज्यमिच्छन्ति भूभृतः । यदेषां सर्वकार्येषु वचो न प्रतिहन्यते ॥ १,१११.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, याच कारणासाठी राजे राज्य मिळवायला इच्छितात—जेणेकरून त्यांच्या प्रत्येक आज्ञेला कुणीही विरोध करणार नाही.

एतदर्थं हि कुर्वन्ति राजानो धनसञ्चयम् । रक्षयित्वा तु चात्मानं यद्धनं तद्द्विजातये ॥ १,१११.

याच कारणासाठी राजे धन साठवतात; पण स्वतःचं रक्षण केल्यावर ते धन ब्राह्मणांना द्यावं.

ओङ्कारशब्दो विप्राणां येन राष्ट्रं प्रवर्धते । स राजा वर्धते योगाद्व्याधिभिश्च न बध्यते ॥ १,१११.

ब्राह्मणांच्या 'ॐ' या शब्दामुळे राज्य वाढतं; असा राजा योग्य आचरणामुळे फुलतो आणि त्याला आजार जमत नाहीत.

असमर्थाश्च कुर्वन्ति मुनयो द्रव्यसञ्चयम् । किं पुनस्तु महीपालः पुत्रवत्पालयन्प्रजाः ॥ १,१११.

जे ऋषी स्वतः काही करू शकत नाहीत, तेही धन साठवतात; मग जो राजा प्रजेला मुलांसारखं जपतो, त्यानं तर नक्कीच धन साठवावं.

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स मुमांल्लाके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ १,१११.

ज्याच्याकडे धन आहे त्याला मित्र मिळतात; ज्याच्याकडे धन आहे त्याला नातेवाईक मिळतात; ज्याच्याकडे धन आहे त्याला जगात मान मिळतो; आणि ज्याच्याकडे धन आहे तोच ज्ञानी समजला जातो.

त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च । ते चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ १,१११.

ज्याच्याकडे धन नाही, त्याला मित्र, मुले, पत्नी आणि स्नेही सोडून जातात; पण ज्याच्याकडे धन आहे, त्याच्याकडे हे सर्व परत येतात—कारण या जगात धन हेच माणसाचं खरं नातं आहे.

अन्धा हि राजा भवति यस्तु सास्त्रविवर्जितः । अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति ॥ १,१११.

जो राजा शास्त्रज्ञानाशिवाय असतो, तो खरा आंधळा असतो; आंधळ्याला मार्गदर्शकाने वाट दाखवता येते, पण शास्त्राशिवाय माणसाला काहीच कळत नाही.

यस्य पुत्राश्च भृत्याश्च मन्त्रिणश्च पुरोहिताः । इन्द्रियाणि प्रसुप्तानि तस्य राज्यं चिरं न हि ॥ १,१११.

ज्याचे पुत्र, नोकर, मंत्री, पुरोहित आणि इंद्रिये झोपलेली असतात, त्याचं राज्य फार काळ टिकत नाही.

येनार्जितास्त्रयोऽप्योऽप्येते पुत्रा भृत्याश्च बान्धवाः । जिता तेन समं भूपैश्चतुरब्धिर्वसुन्धरा ॥ १,१११.

ज्याने पुत्र, नोकर आणि नातेवाईक मिळवले, तो इतर राजांसोबत चार युगं पृथ्वीवर राज्य करतो.

लङ्घयेच्छास्त्रयुक्तानि हेतुयुक्तानि यानि च । सहि नश्यति वै राजा इह लोके परत्र च ॥ १,१११.

जो शास्त्र आणि योग्य कारण यांना दुर्लक्ष करतो, तो आणि त्याचं राज्य या जगात आणि पुढच्या जन्मातही नष्ट होतात.

मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः । समबुद्धिः प्रसन्नात्मा प्रसन्नात्मा सुखदुःखे समो भवेत् ॥ १,१११.

राजाने संकट आले तरी मनाला त्रास करून घ्यायचा नाही. सुख-दुःखात मन शांत ठेवून, प्रसन्न राहावे.

धीराः कष्टमनुप्राप्य न भवन्ति विषादिनः । प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदति पुनः शशी ॥ १,१११.

धीर असणारे लोक कठीण प्रसंगात कधीही खचत नाहीत. राहूच्या तोंडात गेलेला चंद्र पुन्हा तर उगवतोच ना!

धिग्धिक्शरीरसुखलालितमानवेषु मा खेदयेद्धनकृशं हि शरीरमेव । सद्दारका ह्यधनपाण्डुसुताः श्रुता हि दुःखं विहाय पुनरेव सुखं प्रपन्नाः ॥ १,१११.

फक्त शरीरसुखासाठी शरीराचे लाड करणाऱ्यांवर निंदा असो. धन नसल्यामुळे दुःखी व्हायचे कारण नाही, कारण शरीरच नाजूक असते. पांडवांसारखे पत्नी आणि मुले असलेलेही दुःख सोडून पुन्हा सुखात आलेले आहेत.

गन्धर्वविद्यामालोक्य वाद्यं च गणिकागणान् । धनुर्वेदार्थशास्त्राणि लोके रक्षेच्च भूपतिः ॥ १,१११.

गंधर्वांची विद्या, वाद्य, आणि नर्तिका यांच्या सभा पाहून, राजाने धनुर्विद्या आणि राज्यकारभाराच्या विद्या सांभाळाव्यात.