गरुडपुराणम्

यदि विभवविहीनः प्रच्युतो वाशु दैवान्न तु खलजनसेवां काङ्क्षयेन्नैव नीचाम् । न तृणमदनकार्ये सुक्षुधार्तोऽत्ति सिंहः पिबति रुधिरमुष्णं प्रायशः कुञ्चराणाम् ॥ १,११०.

कोणाकडे संपत्ती नसली, किंवा नशिबामुळे तो खाली पडला असला, तरीही त्याने कधीच वाईट लोकांची सेवा करावी अशी इच्छा धरू नये; जसा भुकेला सिंह कधीच गवत खात नाही, तो हत्तींचे उष्ण रक्तच प्रामुख्याने पितो.

सकृद्दुष्टञ्च यो मित्रं पुनः सन्धातुमिच्छति । स मृत्युमेव गृह्णीयाद्गर्भमश्वतरी यथा ॥ १,११०.

जो एकदा फसवणूक केलेल्या मित्राशी पुन्हा मैत्री करायचा प्रयत्न करतो, तो जणू मृत्यूला जवळ करतो, जसा एखादा माणूस खच्चराचा गर्भ स्वीकारतो.

शत्रोरपत्यानि प्रियंवदानि नोपेक्षितव्यानि बुधैर्मनुष्यैः । तान्येव कालेषु विपत्कराणि विषस्य पात्राण्यपि दारुणानि ॥ १,११०.

शहाण्या माणसांनी शत्रूच्या मुलांचे गोड बोल कधीच दुर्लक्ष करू नयेत; कारण योग्य वेळी तीच संकटांची कारणे होतात, जशी विषाची भांडी खरोखरच भयंकर असतात.

उपकारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् । पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम् ॥ १,११०.

जेव्हा एखादा शत्रू उपकारांनी जिंकला जातो, तेव्हा त्याचा उपयोग दुसऱ्या शत्रूला हरवण्यासाठी करावा, जसा पायात घुसलेला काटा हातातल्या दुसऱ्या काट्याने काढतात.

अपकारपरान्नित्यं चिन्त येन्न कदाचन । स्वयमेव पतिष्यन्ति कूलजाता इव द्रुमाः ॥ १,११०.

जे नेहमी दुसऱ्यांना त्रास देण्याच्या विचारात असतात, ते शेवटी आपोआपच पडतात, जसे नदीच्या काठावर उगवलेली झाडे पडतात.

अनर्था ह्यर्थरूषाश्च अर्थाश्चानर्थरूपिणः । भवन्ति ते विनाशाय दैवायत्तस्य वै सदा ॥ १,११०.

कधी कधी संकटे संपत्तीच्या रूपात दिसतात, आणि संपत्तीही संकटासारखी वाटते; ज्याचे नशीब दैवावर अवलंबून असते, त्याच्या विनाशासाठी हे नेहमीच कारणीभूत ठरते.

कार्यकालोचितापापा मतिः सञ्जायते हि वै । सानुकूले तु दैवे शं पुंसः सर्वत्र जायते ॥ १,११०.

वेळेच्या गरजेनुसार माणसाच्या मनात पापाची कल्पना येते; पण दैव अनुकूल असेल, तर सर्वत्र शुभच घडते.

धनप्रयोगकार्येषुः तथा विद्या गमेषु च । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सदा भवेत् ॥ १,११०.

पैसा खर्च करताना, विद्या मिळवताना, अन्न मिळवताना आणि व्यवहार करताना माणसाने लाज सोडूनच वागावे.

धनिनः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्रत्र संस्थितिम् ॥ १,११०.

जिथे श्रीमंत माणूस नाही, शहाणा नाही, राजा नाही, नदी नाही आणि वैद्य नाही, तिथे कधीच राहू नये.

लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं दानशीलता । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत् ॥ १,११०.

जिथे उपजीविका नाही, भीती नाही, लाज नाही, नम्रता नाही आणि दानशीलता नाही, तिथे एक दिवसही राहू नये.

कालविच्छोत्रियो राजा नदी साधुश्च पञ्चमः । एते यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥ १,११०.

जिथे शहाणा नाही, राजा नाही, नदी नाही, सज्जन माणूस नाही आणि पाचवा (अनिर्दिष्ट) नाही, तिथे कधीच वास्तव्य करू नये.

नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य किल शौनक । सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कुत्रचित् ॥ १,११०.

शौनक, ज्ञान कुठेही पूर्ण होत नाही; कोणीच सर्व काही जाणत नाही, आणि कुठेही सर्वज्ञ माणूस नसतो.

न सर्ववित्कश्चिदिहास्ति लोके नात्यन्तमूर्खो भुवि चापि कश्चित् । ज्ञानेन नीचोत्तममध्यमेन योऽयं विजानाति स तेन विद्वान् ॥ १,११०.

या जगात कोणीच सर्वकाही जाणणारा नाही, आणि कोणीच अगदी मूर्खही नाही; जो श्रेष्ठ, मध्यम किंवा कनिष्ठ ज्ञानाने समजून घेतो, तोच खरा विद्वान आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १११ सूत उवाच । पार्थिवस्य तु वक्ष्यामि भृत्यानाञ्चैव लक्षणम् । सर्वाणि हि महीपालः सम्यङ्नित्यं परीक्षयेत् ॥ १,१११.

सूतमुनी म्हणाले: आता मी राजाचे आणि त्याच्या सेवकांचे गुण सांगतो; राजा नेहमी हे सर्व नीट तपासावे.

राज्यं पालयते नित्यं सत्यधर्मपरायणः । निर्जित्य परसैन्यानि क्षितं धर्मेण पालयेत् ॥ १,१११.

जो राजा सत्य आणि धर्माला वाहिलेला असतो, तो नेहमी राज्य सांभाळतो, शत्रूंच्या सैन्याचा पराभव करून, धर्माने भूमीचे पालन करतो.

पुष्पात्पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारण्ये न यथाङ्गारकारकः ॥ १,१११.

राजाने फुलं एकेक करून वेचावीत, मुळं कधीच कापू नयेत; जसा माळा करणारा जंगलात फुलं वेचतो, तसा नाही जसा कोळसा करणारा सगळं जाळतो.

दोग्धारः क्षीरभुञ्जाना विकृतं तन्न भुञ्जते । परराष्ट्रं महीपालैर्भोक्तव्यं न च दूषयेत् ॥ १,१११.

गायीचे दूध काढणारे फक्त दूध घेतात, खराब झालेले काही खात नाहीत; त्याचप्रमाणे, राजांनी दुसऱ्या देशाचे साधनांचा उपभोग घ्यावा, पण त्याचा नाश करू नये.

नोधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षारार्थो लभते पयः । एवं राष्ट्रं प्रयोगेण पीड्यमानं न वर्धते ॥ १,१११.

जसा एखाद्याला गायीच्या दुधाऐवजी मिठ मिळवायचं म्हणून तिचं थण कापलं, तर त्याला दूध मिळत नाही; तसंच, चुकीच्या मार्गाने लोकांना त्रास दिलं, तर राज्य वाढत नाही.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथिवीमनुपालयेन् । पालकस्य भवेद्भूमिः कीर्तिरायुर्यशो बलम् ॥ १,१११.

म्हणून सर्वतोपरी प्रयत्न करून पृथ्वीचं रक्षण करावं; कारण राजाला जमीन मिळाली की त्याला कीर्ती, आयुष्य, मान आणि बळ मिळतं.

आभ्यर्च्य विष्णुं धर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः । प्रजाः पालयितुं शक्तः पार्थिवो विजितेन्द्रियः ॥ १,१११.

जो धर्मशील आहे, गायी आणि ब्राह्मण यांच्या कल्याणात रमतो, विष्णूची पूजा करतो आणि आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवतो, असा राजा प्रजेला नीट सांभाळू शकतो.

ऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य राजा धर्मे मतिञ्चरेत् । क्षणेन विभवो नश्येन्नात्मायत्तं धनादिकम् ॥ १,१११.

राजाला मिळालेलं ऐश्वर्य आणि संपत्ती कायमचं नसतं, म्हणून त्यानं मन धर्माकडे लावावं; कारण संपत्ती क्षणात नष्ट होते आणि धन वगैरे आपल्याच हातात नसतं.

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु वै वनितापाङ्गभङ्गिलोलं हि जीवितम् ॥ १,१११.

खरं तर इच्छा मनाला आनंद देतात, संपत्तीही सुंदर वाटते; पण माणसाचं जीवन स्त्रीच्या कटाक्षासारखं चंचल असतं.

व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रभवन्ति गात्रे । आयुः परिस्त्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतीह कश्चित् ॥ १,१११.

वृद्धत्व वाघिणीसारखं भीती दाखवत उभं राहतं, आजार शत्रूसारखे अंगात निर्माण होतात; आयुष्य फुटलेल्या मडक्यातल्या पाण्यासारखं वाहून जातं, आणि या जगात कुणीही खरं तर आपल्या भल्यासाठी वागत नाही.

निः शङ्कं किं मनुष्याः कुरुत परहितं युक्तमग्रे हितं यन्मोदध्वं कामिनीभिर्मदनशरहता मन्दमन्दातिदृष्ट्या । मा पापं संकुरुध्वं द्विजहरिपरमाः संभजध्वं सदैव आयुर्निः शेषमेति स्खलति जलघटीभूतमृत्युच्छलेन ॥ १,१११.

माणसं निर्धास्तपणे दुसऱ्याचं भलं का करत नाहीत, किंवा स्वतःच्या हिताचं योग्य ते का करत नाहीत? तुम्ही कामात गुंतून, स्त्रियांच्या मंद कटाक्षात रमता. पाप करू नका; नेहमी ब्राह्मण आणि विष्णू यांची सेवा करा; कारण आयुष्य शेवटी संपतं, मृत्यूच्या लाटेत ते पाण्याच्या घड्याप्रमाणे घसरून जातं.

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥ १,१११.

जो दुसऱ्याच्या पत्नीला आईसारखं, दुसऱ्याचं धन मातीसारखं आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखं पाहतो, तोच खरा ज्ञानी आहे.

एतदर्थं हि विप्रेन्द्रा राज्यमिच्छन्ति भूभृतः । यदेषां सर्वकार्येषु वचो न प्रतिहन्यते ॥ १,१११.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, याच कारणासाठी राजे राज्य मिळवायला इच्छितात—जेणेकरून त्यांच्या प्रत्येक आज्ञेला कुणीही विरोध करणार नाही.

एतदर्थं हि कुर्वन्ति राजानो धनसञ्चयम् । रक्षयित्वा तु चात्मानं यद्धनं तद्द्विजातये ॥ १,१११.

याच कारणासाठी राजे धन साठवतात; पण स्वतःचं रक्षण केल्यावर ते धन ब्राह्मणांना द्यावं.

ओङ्कारशब्दो विप्राणां येन राष्ट्रं प्रवर्धते । स राजा वर्धते योगाद्व्याधिभिश्च न बध्यते ॥ १,१११.

ब्राह्मणांच्या 'ॐ' या शब्दामुळे राज्य वाढतं; असा राजा योग्य आचरणामुळे फुलतो आणि त्याला आजार जमत नाहीत.

असमर्थाश्च कुर्वन्ति मुनयो द्रव्यसञ्चयम् । किं पुनस्तु महीपालः पुत्रवत्पालयन्प्रजाः ॥ १,१११.

जे ऋषी स्वतः काही करू शकत नाहीत, तेही धन साठवतात; मग जो राजा प्रजेला मुलांसारखं जपतो, त्यानं तर नक्कीच धन साठवावं.