गरुडपुराणम्

विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् । नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ १,११०.

विषातून अमृत मिळत असेल तर ते घ्यावे, अपवित्र ठिकाणाहून सोने घ्यावे, नीचाकडून उत्तम विद्या शिकावी, आणि वाईट घरातील स्त्रीरत्न स्वीकारावे.

न राज्ञा सह मित्रत्वं न सर्पो निर्विषः क्रचित् । न कुलं निर्मलं तत्र स्त्रीजनो यत्र जायते ॥ १,११०.

राजाशी कधीच मैत्री करू नये, विष नसलेल्या सापावरही कधीच विश्वास ठेवू नये; ज्या घरात स्त्रिया जन्मतात, ते घर पूर्णपणे शुद्ध असतेच असे नाही.

कुले नियोजयेद्भक्तं पुत्रं विद्यासु योजयेत् । व्यसने योजयेच्छत्रुमिष्टं धर्मे नियोज्येत् ॥ १,११०.

घरात भक्तिपूर्ण पुत्राला जबाबदारी द्यावी; विद्येत शहाण्याला, संकटात शत्रूला, आणि धर्मात प्रिय व्यक्तीला काम द्यावे.

स्थानेष्वेव प्रयोक्ताव्या भृत्याश्चाभरणानि च । न हि चूडामणिः पादे शोभते वै कदाचन ॥ १,११०.

नोकर आणि दागिने यांचा उपयोग नेहमी योग्य ठिकाणीच करावा; कारण शिरमणी कधीच पायावर शोभत नाही.

चूडामणिः समुद्रोऽग्निर्घण्टा चाखण्डमम्बरम् । अथवा पृथिवीपालो मूर्ध्नि पादे प्रमादतः ॥ १,११०.

शिरमणी, समुद्र, अग्नी, अखंड आकाश किंवा पृथ्वीचा राजा — हे सर्व जर शिरावर न ठेवता पायावर ठेवले, तर ते अज्ञानामुळेच होते.

कुसुमस्तबकस्येव द्वे गती तु मनस्विनः । मूर्ध्नि वा सर्वलोकानां शीर्षतः पतितो वने ॥ १,११०.

फुलांच्या गजऱ्याला जशी दोनच गतिशीळता असतात, तसंच मोठ्या मनाच्या माणसालाही — तो सर्व लोकांच्या शिरावर शोभतो किंवा जंगलात जमिनीवर पडतो.

कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते । न च विरौति न चापि स शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता ॥ १,११०.

सोन्याच्या दागिन्यात बसवायला योग्य असलेला मणी जर शिसात बसवला, तर तो ना ओरडतो ना चमकतो; तो जसा कुणी बसवतो तसा राहतो.

वाजिवारणलौहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥ १,११०.

घोडे, हत्ती आणि लोखंड; लाकूड, दगड आणि कापड; तसेच स्त्रिया, पुरुष आणि पाणी — यांच्यात मोठा फरक असतो.

कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते सर्वगुणप्रमाथः । अधः खलेनापि कृतस्य वह्नेर्नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥ १,११०.

कोणी कितीही त्रास दिला तरी धैर्यवान माणसाचा स्वभाव कोणत्याही दोषांनी नष्ट होत नाही; जसा अग्नीची ज्वाळा वाईट माणसांनी खाली दाबली तरी ती कधीच खाली जात नाही.

न सदश्वः कशाघातं सिंहो न गजगर्जितम् । वीरो वा परनिर्दिष्टं न सहेद्भीमनिः स्वनम् ॥ १,११०.

उत्तम घोडा कधीच चाबकाचा मार सहन करत नाही, सिंह कधीच हत्तीच्या गर्जनेला घाबरत नाही, आणि वीर पुरुष दुसऱ्यांनी घाबरवून दिलेला आवाज कधीच सहन करत नाही.

यदि विभवविहीनः प्रच्युतो वाशु दैवान्न तु खलजनसेवां काङ्क्षयेन्नैव नीचाम् । न तृणमदनकार्ये सुक्षुधार्तोऽत्ति सिंहः पिबति रुधिरमुष्णं प्रायशः कुञ्चराणाम् ॥ १,११०.

कोणाकडे संपत्ती नसली, किंवा नशिबामुळे तो खाली पडला असला, तरीही त्याने कधीच वाईट लोकांची सेवा करावी अशी इच्छा धरू नये; जसा भुकेला सिंह कधीच गवत खात नाही, तो हत्तींचे उष्ण रक्तच प्रामुख्याने पितो.

सकृद्दुष्टञ्च यो मित्रं पुनः सन्धातुमिच्छति । स मृत्युमेव गृह्णीयाद्गर्भमश्वतरी यथा ॥ १,११०.

जो एकदा फसवणूक केलेल्या मित्राशी पुन्हा मैत्री करायचा प्रयत्न करतो, तो जणू मृत्यूला जवळ करतो, जसा एखादा माणूस खच्चराचा गर्भ स्वीकारतो.

शत्रोरपत्यानि प्रियंवदानि नोपेक्षितव्यानि बुधैर्मनुष्यैः । तान्येव कालेषु विपत्कराणि विषस्य पात्राण्यपि दारुणानि ॥ १,११०.

शहाण्या माणसांनी शत्रूच्या मुलांचे गोड बोल कधीच दुर्लक्ष करू नयेत; कारण योग्य वेळी तीच संकटांची कारणे होतात, जशी विषाची भांडी खरोखरच भयंकर असतात.

उपकारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् । पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम् ॥ १,११०.

जेव्हा एखादा शत्रू उपकारांनी जिंकला जातो, तेव्हा त्याचा उपयोग दुसऱ्या शत्रूला हरवण्यासाठी करावा, जसा पायात घुसलेला काटा हातातल्या दुसऱ्या काट्याने काढतात.

अपकारपरान्नित्यं चिन्त येन्न कदाचन । स्वयमेव पतिष्यन्ति कूलजाता इव द्रुमाः ॥ १,११०.

जे नेहमी दुसऱ्यांना त्रास देण्याच्या विचारात असतात, ते शेवटी आपोआपच पडतात, जसे नदीच्या काठावर उगवलेली झाडे पडतात.

अनर्था ह्यर्थरूषाश्च अर्थाश्चानर्थरूपिणः । भवन्ति ते विनाशाय दैवायत्तस्य वै सदा ॥ १,११०.

कधी कधी संकटे संपत्तीच्या रूपात दिसतात, आणि संपत्तीही संकटासारखी वाटते; ज्याचे नशीब दैवावर अवलंबून असते, त्याच्या विनाशासाठी हे नेहमीच कारणीभूत ठरते.

कार्यकालोचितापापा मतिः सञ्जायते हि वै । सानुकूले तु दैवे शं पुंसः सर्वत्र जायते ॥ १,११०.

वेळेच्या गरजेनुसार माणसाच्या मनात पापाची कल्पना येते; पण दैव अनुकूल असेल, तर सर्वत्र शुभच घडते.

धनप्रयोगकार्येषुः तथा विद्या गमेषु च । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सदा भवेत् ॥ १,११०.

पैसा खर्च करताना, विद्या मिळवताना, अन्न मिळवताना आणि व्यवहार करताना माणसाने लाज सोडूनच वागावे.

धनिनः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्रत्र संस्थितिम् ॥ १,११०.

जिथे श्रीमंत माणूस नाही, शहाणा नाही, राजा नाही, नदी नाही आणि वैद्य नाही, तिथे कधीच राहू नये.

लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं दानशीलता । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत् ॥ १,११०.

जिथे उपजीविका नाही, भीती नाही, लाज नाही, नम्रता नाही आणि दानशीलता नाही, तिथे एक दिवसही राहू नये.

कालविच्छोत्रियो राजा नदी साधुश्च पञ्चमः । एते यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥ १,११०.

जिथे शहाणा नाही, राजा नाही, नदी नाही, सज्जन माणूस नाही आणि पाचवा (अनिर्दिष्ट) नाही, तिथे कधीच वास्तव्य करू नये.

नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य किल शौनक । सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कुत्रचित् ॥ १,११०.

शौनक, ज्ञान कुठेही पूर्ण होत नाही; कोणीच सर्व काही जाणत नाही, आणि कुठेही सर्वज्ञ माणूस नसतो.

न सर्ववित्कश्चिदिहास्ति लोके नात्यन्तमूर्खो भुवि चापि कश्चित् । ज्ञानेन नीचोत्तममध्यमेन योऽयं विजानाति स तेन विद्वान् ॥ १,११०.

या जगात कोणीच सर्वकाही जाणणारा नाही, आणि कोणीच अगदी मूर्खही नाही; जो श्रेष्ठ, मध्यम किंवा कनिष्ठ ज्ञानाने समजून घेतो, तोच खरा विद्वान आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १११ सूत उवाच । पार्थिवस्य तु वक्ष्यामि भृत्यानाञ्चैव लक्षणम् । सर्वाणि हि महीपालः सम्यङ्नित्यं परीक्षयेत् ॥ १,१११.

सूतमुनी म्हणाले: आता मी राजाचे आणि त्याच्या सेवकांचे गुण सांगतो; राजा नेहमी हे सर्व नीट तपासावे.

राज्यं पालयते नित्यं सत्यधर्मपरायणः । निर्जित्य परसैन्यानि क्षितं धर्मेण पालयेत् ॥ १,१११.

जो राजा सत्य आणि धर्माला वाहिलेला असतो, तो नेहमी राज्य सांभाळतो, शत्रूंच्या सैन्याचा पराभव करून, धर्माने भूमीचे पालन करतो.

पुष्पात्पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारण्ये न यथाङ्गारकारकः ॥ १,१११.

राजाने फुलं एकेक करून वेचावीत, मुळं कधीच कापू नयेत; जसा माळा करणारा जंगलात फुलं वेचतो, तसा नाही जसा कोळसा करणारा सगळं जाळतो.

दोग्धारः क्षीरभुञ्जाना विकृतं तन्न भुञ्जते । परराष्ट्रं महीपालैर्भोक्तव्यं न च दूषयेत् ॥ १,१११.

गायीचे दूध काढणारे फक्त दूध घेतात, खराब झालेले काही खात नाहीत; त्याचप्रमाणे, राजांनी दुसऱ्या देशाचे साधनांचा उपभोग घ्यावा, पण त्याचा नाश करू नये.

नोधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षारार्थो लभते पयः । एवं राष्ट्रं प्रयोगेण पीड्यमानं न वर्धते ॥ १,१११.

जसा एखाद्याला गायीच्या दुधाऐवजी मिठ मिळवायचं म्हणून तिचं थण कापलं, तर त्याला दूध मिळत नाही; तसंच, चुकीच्या मार्गाने लोकांना त्रास दिलं, तर राज्य वाढत नाही.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथिवीमनुपालयेन् । पालकस्य भवेद्भूमिः कीर्तिरायुर्यशो बलम् ॥ १,१११.

म्हणून सर्वतोपरी प्रयत्न करून पृथ्वीचं रक्षण करावं; कारण राजाला जमीन मिळाली की त्याला कीर्ती, आयुष्य, मान आणि बळ मिळतं.