गरुडपुराणम्

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवक्रविकाराभ्यां लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ १,१०९.

रूप, हावभाव, चाल, कृती, बोलणे आणि डोळे व चेहऱ्यावरील बदल यावरून माणसाच्या मनातील भावना ओळखता येतात.

अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः । उदीरितोर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति दर्शितम् ॥ १,१०९.

काहीही न बोलता, शहाणा माणूस दुसऱ्याच्या हावभावावरून अर्थ ओळखतो; कारण समजूतदारपणाचा खरा उपयोग हावभाव समजण्यात असतो. जे बोलून दाखवले जाते, ते तर जनावरांनाही कळते; घोडे आणि हत्ती देखील दाखवलेले समजून वागत असतात.

अर्थाद्भ्रष्टस्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सत्याद्भ्रष्टो रौरवं वै व्रजेच्च । योगाद्भ्रष्टः सत्यधृतिञ्च गच्छेद्राज्याद्भ्रष्टो मृगयायां व्रजेच्च ॥ १,१०९.

धनाचा त्याग करणाऱ्याने तीर्थयात्रेला जावे; सत्याचा त्याग करणाऱ्याने रौरव नरकात जावे. योगाचा त्याग करणाऱ्याने सत्य आणि धैर्य मिळवावे; राज्य गमावणाऱ्याने शिकारीला जावे.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११० सूत उवाच । योध्रुवाणि परित्यज्य ह्यधुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति ह्यध्रुवं नष्टमेव च ॥ १,११०.

सूतमुनी म्हणाले: जो माणूस टिकणाऱ्या गोष्टी सोडून क्षणिक गोष्टींचा पाठलाग करतो, त्याला टिकणाऱ्या गोष्टीही मिळत नाहीत आणि क्षणिक गोष्टी तर आधीच हातातून निघून जातात.

वाग्यन्त्रहीनस्य नरस्य विद्या शस्त्रं यथा कापुरुषस्य हस्ते । न तुष्टिमुत्पादयते शरीरे ह्यन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः ॥ १,११०.

ज्याच्याकडे बोलण्याची आणि व्यक्त होण्याची शक्ती नाही, त्याच्या ज्ञानाचा उपयोग भित्र्या माणसाच्या हातातल्या शस्त्रासारखा असतो; त्याने शरीराला समाधान मिळत नाही, जसे आंधळ्या माणसाला सुंदर पत्नी असूनही आनंद मिळत नाही.

भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः । विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम् ॥ १,११०.

खाण्याची शक्ती अन्नात असते, आनंद घेण्याची शक्ती चांगल्या स्त्रीमध्ये असते, दान देण्याची शक्ती संपत्तीत असते; क्षुद्र माणसाच्या तपाचे काहीच फळ मिळत नाही.

अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तिफलं शुभम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ १,११०.

अग्निहोत्रामुळे वेदांचे फळ मिळते; चांगल्या वागणुकीमुळे शुभ फळ मिळते; पत्नीमुळे आनंद आणि पुत्र मिळतात; संपत्तीमुळे दान आणि उपभोगाचे फळ मिळते.

वरयेत्कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् । सुरूपां सुनितम्बाञ्च नाकुलीनां कदाचन ॥ १,११०.

शहाण्या माणसाने चांगल्या घरातील मुलगी निवडावी, ती कुरूप असली तरी चालेल; पण वाईट घरातील सुंदर आणि सडपातळ मुलगी कधीच निवडू नये.

अर्थेनापि हि किं तेन यस्यानर्थे तु संगतिः । को हि नाम शिखाजातं पन्नगस्य मणिं हरेत् ॥ १,११०.

ज्या संपत्तीमुळे दुःखच मिळते, त्या संपत्तीचा काय उपयोग? कोण कधी सापाच्या फणावरचा मणी काढायला जाईल?

हविर्दुष्टकुलद्वाह्यं बालादपि सुभाषितम् । अमेध्यात्काञ्चनं ग्राह्यं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ १,११०.

यज्ञासाठी हविर्द्रव्य, चांगल्या घरातील वधू, लहान मुलाकडूनही चांगली गोष्ट, अपवित्र ठिकाणाहूनही सोने, आणि वाईट घरातील स्त्रीरत्न — हे सर्व स्वीकारावे.

विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् । नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ १,११०.

विषातून अमृत मिळत असेल तर ते घ्यावे, अपवित्र ठिकाणाहून सोने घ्यावे, नीचाकडून उत्तम विद्या शिकावी, आणि वाईट घरातील स्त्रीरत्न स्वीकारावे.

न राज्ञा सह मित्रत्वं न सर्पो निर्विषः क्रचित् । न कुलं निर्मलं तत्र स्त्रीजनो यत्र जायते ॥ १,११०.

राजाशी कधीच मैत्री करू नये, विष नसलेल्या सापावरही कधीच विश्वास ठेवू नये; ज्या घरात स्त्रिया जन्मतात, ते घर पूर्णपणे शुद्ध असतेच असे नाही.

कुले नियोजयेद्भक्तं पुत्रं विद्यासु योजयेत् । व्यसने योजयेच्छत्रुमिष्टं धर्मे नियोज्येत् ॥ १,११०.

घरात भक्तिपूर्ण पुत्राला जबाबदारी द्यावी; विद्येत शहाण्याला, संकटात शत्रूला, आणि धर्मात प्रिय व्यक्तीला काम द्यावे.

स्थानेष्वेव प्रयोक्ताव्या भृत्याश्चाभरणानि च । न हि चूडामणिः पादे शोभते वै कदाचन ॥ १,११०.

नोकर आणि दागिने यांचा उपयोग नेहमी योग्य ठिकाणीच करावा; कारण शिरमणी कधीच पायावर शोभत नाही.

चूडामणिः समुद्रोऽग्निर्घण्टा चाखण्डमम्बरम् । अथवा पृथिवीपालो मूर्ध्नि पादे प्रमादतः ॥ १,११०.

शिरमणी, समुद्र, अग्नी, अखंड आकाश किंवा पृथ्वीचा राजा — हे सर्व जर शिरावर न ठेवता पायावर ठेवले, तर ते अज्ञानामुळेच होते.

कुसुमस्तबकस्येव द्वे गती तु मनस्विनः । मूर्ध्नि वा सर्वलोकानां शीर्षतः पतितो वने ॥ १,११०.

फुलांच्या गजऱ्याला जशी दोनच गतिशीळता असतात, तसंच मोठ्या मनाच्या माणसालाही — तो सर्व लोकांच्या शिरावर शोभतो किंवा जंगलात जमिनीवर पडतो.

कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते । न च विरौति न चापि स शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता ॥ १,११०.

सोन्याच्या दागिन्यात बसवायला योग्य असलेला मणी जर शिसात बसवला, तर तो ना ओरडतो ना चमकतो; तो जसा कुणी बसवतो तसा राहतो.

वाजिवारणलौहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥ १,११०.

घोडे, हत्ती आणि लोखंड; लाकूड, दगड आणि कापड; तसेच स्त्रिया, पुरुष आणि पाणी — यांच्यात मोठा फरक असतो.

कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते सर्वगुणप्रमाथः । अधः खलेनापि कृतस्य वह्नेर्नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥ १,११०.

कोणी कितीही त्रास दिला तरी धैर्यवान माणसाचा स्वभाव कोणत्याही दोषांनी नष्ट होत नाही; जसा अग्नीची ज्वाळा वाईट माणसांनी खाली दाबली तरी ती कधीच खाली जात नाही.

न सदश्वः कशाघातं सिंहो न गजगर्जितम् । वीरो वा परनिर्दिष्टं न सहेद्भीमनिः स्वनम् ॥ १,११०.

उत्तम घोडा कधीच चाबकाचा मार सहन करत नाही, सिंह कधीच हत्तीच्या गर्जनेला घाबरत नाही, आणि वीर पुरुष दुसऱ्यांनी घाबरवून दिलेला आवाज कधीच सहन करत नाही.

यदि विभवविहीनः प्रच्युतो वाशु दैवान्न तु खलजनसेवां काङ्क्षयेन्नैव नीचाम् । न तृणमदनकार्ये सुक्षुधार्तोऽत्ति सिंहः पिबति रुधिरमुष्णं प्रायशः कुञ्चराणाम् ॥ १,११०.

कोणाकडे संपत्ती नसली, किंवा नशिबामुळे तो खाली पडला असला, तरीही त्याने कधीच वाईट लोकांची सेवा करावी अशी इच्छा धरू नये; जसा भुकेला सिंह कधीच गवत खात नाही, तो हत्तींचे उष्ण रक्तच प्रामुख्याने पितो.

सकृद्दुष्टञ्च यो मित्रं पुनः सन्धातुमिच्छति । स मृत्युमेव गृह्णीयाद्गर्भमश्वतरी यथा ॥ १,११०.

जो एकदा फसवणूक केलेल्या मित्राशी पुन्हा मैत्री करायचा प्रयत्न करतो, तो जणू मृत्यूला जवळ करतो, जसा एखादा माणूस खच्चराचा गर्भ स्वीकारतो.

शत्रोरपत्यानि प्रियंवदानि नोपेक्षितव्यानि बुधैर्मनुष्यैः । तान्येव कालेषु विपत्कराणि विषस्य पात्राण्यपि दारुणानि ॥ १,११०.

शहाण्या माणसांनी शत्रूच्या मुलांचे गोड बोल कधीच दुर्लक्ष करू नयेत; कारण योग्य वेळी तीच संकटांची कारणे होतात, जशी विषाची भांडी खरोखरच भयंकर असतात.

उपकारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् । पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम् ॥ १,११०.

जेव्हा एखादा शत्रू उपकारांनी जिंकला जातो, तेव्हा त्याचा उपयोग दुसऱ्या शत्रूला हरवण्यासाठी करावा, जसा पायात घुसलेला काटा हातातल्या दुसऱ्या काट्याने काढतात.

अपकारपरान्नित्यं चिन्त येन्न कदाचन । स्वयमेव पतिष्यन्ति कूलजाता इव द्रुमाः ॥ १,११०.

जे नेहमी दुसऱ्यांना त्रास देण्याच्या विचारात असतात, ते शेवटी आपोआपच पडतात, जसे नदीच्या काठावर उगवलेली झाडे पडतात.

अनर्था ह्यर्थरूषाश्च अर्थाश्चानर्थरूपिणः । भवन्ति ते विनाशाय दैवायत्तस्य वै सदा ॥ १,११०.

कधी कधी संकटे संपत्तीच्या रूपात दिसतात, आणि संपत्तीही संकटासारखी वाटते; ज्याचे नशीब दैवावर अवलंबून असते, त्याच्या विनाशासाठी हे नेहमीच कारणीभूत ठरते.

कार्यकालोचितापापा मतिः सञ्जायते हि वै । सानुकूले तु दैवे शं पुंसः सर्वत्र जायते ॥ १,११०.

वेळेच्या गरजेनुसार माणसाच्या मनात पापाची कल्पना येते; पण दैव अनुकूल असेल, तर सर्वत्र शुभच घडते.

धनप्रयोगकार्येषुः तथा विद्या गमेषु च । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सदा भवेत् ॥ १,११०.

पैसा खर्च करताना, विद्या मिळवताना, अन्न मिळवताना आणि व्यवहार करताना माणसाने लाज सोडूनच वागावे.

धनिनः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्रत्र संस्थितिम् ॥ १,११०.

जिथे श्रीमंत माणूस नाही, शहाणा नाही, राजा नाही, नदी नाही आणि वैद्य नाही, तिथे कधीच राहू नये.