गरुडपुराणम्

राजा न तप्तो धनसंचयेन न सागरस्तृप्तिमगाज्जलेन । न पण्डितस्तृप्यति भाषितेन तृप्तं न चक्षुर्नृपदर्शनेन ॥ १,१०९.

राजा धन साठवून कधीच तृप्त होत नाही, महासागर नद्यांच्या पाण्याने तृप्त होत नाही, पंडित बोलून तृप्त होत नाही, आणि डोळे राजाला पाहून कधीच तृप्त होत नाहीत.

स्वकर्म धर्मार्जितजीवितानां शास्त्रेषु दारेषु सदा रतानाम् । जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहेऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम् ॥ १,१०९.

स्वधर्माने जीवन जगणाऱ्यांना, शास्त्र आणि पत्नीमध्ये नेहमी रमणाऱ्यांना, इंद्रियांवर विजय मिळवणाऱ्यांना आणि पाहुण्यांचे स्वागत करणाऱ्यांना, हे उत्तम पुरुषा, घरातसुद्धा मोक्ष मिळतो.

मनोऽनुकूलाः प्रमदारूपवत्यः स्वलङ्कृताः । वसः प्रासादपृष्ठेषु स्वर्गः स्याच्छुभकर्मणः ॥ १,१०९.

ज्याचे मन सुंदर, सजलेली स्त्रिया आणि राजवाड्याच्या गच्चीवर राहणे यात रमते, त्याला चांगल्या कर्माने स्वर्ग मिळतो.

न दानेन न मानेन नार्जवेन न सवया । न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा स्त्रियः ॥ १,१०९.

दानाने, मानाने, प्रामाणिकपणाने, वयाने, शस्त्राने किंवा शास्त्राने—कशानेही स्त्रिया पूर्णपणे वश होत नाहीत.

शनैर्विद्या शनैर्थाः शनैः पर्वतमारुहेत् । शनैः कामं च धर्मं च पञ्चैतानि शनैः शनैः ॥ १,१०९.

विद्या हळूहळू मिळते, धन हळूहळू साठते, डोंगर हळूहळू चढता येतो; तसेच इच्छा आणि धर्म—ही पाचही गोष्टी हळूहळू साध्य होतात.

शाश्वतं देवपूजादि विप्रदानं च शाश्वतम् । शाश्वतं सगुणा विद्या सुहृन्मित्रं च शाश्वतम् ॥ १,१०९.

देवांची पूजा कायमची आहे, ब्राह्मणांना दान देणे कायमचे आहे, गुणांसह असलेली विद्या कायमची आहे, आणि खरा मित्र कायमचा असतो.

ये बालभावान्न पठन्ति विद्यां ये यौवनस्था ह्यधनात्मदाराः । ते शोचनीया इह जीवलोके मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ १,१०९.

जे लहानपणी विद्या शिकत नाहीत आणि तारुण्यात धन, पत्नी यांचा अभाव असतो, असे लोक या जगात दयनीय आहेत; ते माणसाच्या रूपात जनावरांसारखे भटकतात.

पठने भोजने चित्तं न कुर्याच्छास्त्रसेवकः । सुदूरमपि विद्यार्थो व्रजेद्गरुडवेगवान् ॥ १,१०९.

शास्त्र शिकणाऱ्याने मन केवळ वाचन किंवा जेवण यावर लावू नये; विद्या मिळवण्यासाठी गरुडासारख्या वेगाने दूरवर जावे.

ये बालभावे न पठन्ति विद्यां कामातुरा यौवननष्टवित्ताः । ते वृद्धबावे परिभूयमानाः संदह्यमानाः शिशिरे यथाब्जम् ॥ १,१०९.

जे लहानपणी विद्या शिकत नाहीत आणि तारुण्यात वासनांमध्ये गुंतून आपले धन गमावतात, ते वृद्धपणी उपेक्षित होतात आणि त्रास सहन करतात, जसे हिवाळ्यातील कमळ.

तर्केऽप्रतिष्ठा श्रुतयो विभिन्नाः नासावृषिर्यस्य मतं न भिन्नम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ १,१०९.

तर्काला ठाम पाया नाही, शास्त्रे वेगवेगळी आहेत, आणि कोणत्याही ऋषीचे मत विरोधात नाही असे होत नाही; धर्माचे खरे तत्त्व गुहेत लपले आहे—म्हणून थोरांनी चाललेला मार्ग घ्यावा.

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवक्रविकाराभ्यां लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ १,१०९.

रूप, हावभाव, चाल, कृती, बोलणे आणि डोळे व चेहऱ्यावरील बदल यावरून माणसाच्या मनातील भावना ओळखता येतात.

अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः । उदीरितोर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति दर्शितम् ॥ १,१०९.

काहीही न बोलता, शहाणा माणूस दुसऱ्याच्या हावभावावरून अर्थ ओळखतो; कारण समजूतदारपणाचा खरा उपयोग हावभाव समजण्यात असतो. जे बोलून दाखवले जाते, ते तर जनावरांनाही कळते; घोडे आणि हत्ती देखील दाखवलेले समजून वागत असतात.

अर्थाद्भ्रष्टस्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सत्याद्भ्रष्टो रौरवं वै व्रजेच्च । योगाद्भ्रष्टः सत्यधृतिञ्च गच्छेद्राज्याद्भ्रष्टो मृगयायां व्रजेच्च ॥ १,१०९.

धनाचा त्याग करणाऱ्याने तीर्थयात्रेला जावे; सत्याचा त्याग करणाऱ्याने रौरव नरकात जावे. योगाचा त्याग करणाऱ्याने सत्य आणि धैर्य मिळवावे; राज्य गमावणाऱ्याने शिकारीला जावे.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११० सूत उवाच । योध्रुवाणि परित्यज्य ह्यधुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति ह्यध्रुवं नष्टमेव च ॥ १,११०.

सूतमुनी म्हणाले: जो माणूस टिकणाऱ्या गोष्टी सोडून क्षणिक गोष्टींचा पाठलाग करतो, त्याला टिकणाऱ्या गोष्टीही मिळत नाहीत आणि क्षणिक गोष्टी तर आधीच हातातून निघून जातात.

वाग्यन्त्रहीनस्य नरस्य विद्या शस्त्रं यथा कापुरुषस्य हस्ते । न तुष्टिमुत्पादयते शरीरे ह्यन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः ॥ १,११०.

ज्याच्याकडे बोलण्याची आणि व्यक्त होण्याची शक्ती नाही, त्याच्या ज्ञानाचा उपयोग भित्र्या माणसाच्या हातातल्या शस्त्रासारखा असतो; त्याने शरीराला समाधान मिळत नाही, जसे आंधळ्या माणसाला सुंदर पत्नी असूनही आनंद मिळत नाही.

भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः । विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम् ॥ १,११०.

खाण्याची शक्ती अन्नात असते, आनंद घेण्याची शक्ती चांगल्या स्त्रीमध्ये असते, दान देण्याची शक्ती संपत्तीत असते; क्षुद्र माणसाच्या तपाचे काहीच फळ मिळत नाही.

अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तिफलं शुभम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ १,११०.

अग्निहोत्रामुळे वेदांचे फळ मिळते; चांगल्या वागणुकीमुळे शुभ फळ मिळते; पत्नीमुळे आनंद आणि पुत्र मिळतात; संपत्तीमुळे दान आणि उपभोगाचे फळ मिळते.

वरयेत्कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् । सुरूपां सुनितम्बाञ्च नाकुलीनां कदाचन ॥ १,११०.

शहाण्या माणसाने चांगल्या घरातील मुलगी निवडावी, ती कुरूप असली तरी चालेल; पण वाईट घरातील सुंदर आणि सडपातळ मुलगी कधीच निवडू नये.

अर्थेनापि हि किं तेन यस्यानर्थे तु संगतिः । को हि नाम शिखाजातं पन्नगस्य मणिं हरेत् ॥ १,११०.

ज्या संपत्तीमुळे दुःखच मिळते, त्या संपत्तीचा काय उपयोग? कोण कधी सापाच्या फणावरचा मणी काढायला जाईल?

हविर्दुष्टकुलद्वाह्यं बालादपि सुभाषितम् । अमेध्यात्काञ्चनं ग्राह्यं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ १,११०.

यज्ञासाठी हविर्द्रव्य, चांगल्या घरातील वधू, लहान मुलाकडूनही चांगली गोष्ट, अपवित्र ठिकाणाहूनही सोने, आणि वाईट घरातील स्त्रीरत्न — हे सर्व स्वीकारावे.

विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् । नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ १,११०.

विषातून अमृत मिळत असेल तर ते घ्यावे, अपवित्र ठिकाणाहून सोने घ्यावे, नीचाकडून उत्तम विद्या शिकावी, आणि वाईट घरातील स्त्रीरत्न स्वीकारावे.

न राज्ञा सह मित्रत्वं न सर्पो निर्विषः क्रचित् । न कुलं निर्मलं तत्र स्त्रीजनो यत्र जायते ॥ १,११०.

राजाशी कधीच मैत्री करू नये, विष नसलेल्या सापावरही कधीच विश्वास ठेवू नये; ज्या घरात स्त्रिया जन्मतात, ते घर पूर्णपणे शुद्ध असतेच असे नाही.

कुले नियोजयेद्भक्तं पुत्रं विद्यासु योजयेत् । व्यसने योजयेच्छत्रुमिष्टं धर्मे नियोज्येत् ॥ १,११०.

घरात भक्तिपूर्ण पुत्राला जबाबदारी द्यावी; विद्येत शहाण्याला, संकटात शत्रूला, आणि धर्मात प्रिय व्यक्तीला काम द्यावे.

स्थानेष्वेव प्रयोक्ताव्या भृत्याश्चाभरणानि च । न हि चूडामणिः पादे शोभते वै कदाचन ॥ १,११०.

नोकर आणि दागिने यांचा उपयोग नेहमी योग्य ठिकाणीच करावा; कारण शिरमणी कधीच पायावर शोभत नाही.

चूडामणिः समुद्रोऽग्निर्घण्टा चाखण्डमम्बरम् । अथवा पृथिवीपालो मूर्ध्नि पादे प्रमादतः ॥ १,११०.

शिरमणी, समुद्र, अग्नी, अखंड आकाश किंवा पृथ्वीचा राजा — हे सर्व जर शिरावर न ठेवता पायावर ठेवले, तर ते अज्ञानामुळेच होते.

कुसुमस्तबकस्येव द्वे गती तु मनस्विनः । मूर्ध्नि वा सर्वलोकानां शीर्षतः पतितो वने ॥ १,११०.

फुलांच्या गजऱ्याला जशी दोनच गतिशीळता असतात, तसंच मोठ्या मनाच्या माणसालाही — तो सर्व लोकांच्या शिरावर शोभतो किंवा जंगलात जमिनीवर पडतो.

कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते । न च विरौति न चापि स शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता ॥ १,११०.

सोन्याच्या दागिन्यात बसवायला योग्य असलेला मणी जर शिसात बसवला, तर तो ना ओरडतो ना चमकतो; तो जसा कुणी बसवतो तसा राहतो.

वाजिवारणलौहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥ १,११०.

घोडे, हत्ती आणि लोखंड; लाकूड, दगड आणि कापड; तसेच स्त्रिया, पुरुष आणि पाणी — यांच्यात मोठा फरक असतो.

कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते सर्वगुणप्रमाथः । अधः खलेनापि कृतस्य वह्नेर्नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥ १,११०.

कोणी कितीही त्रास दिला तरी धैर्यवान माणसाचा स्वभाव कोणत्याही दोषांनी नष्ट होत नाही; जसा अग्नीची ज्वाळा वाईट माणसांनी खाली दाबली तरी ती कधीच खाली जात नाही.