गरुडपुराणम्

जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान्व्यसनागमे । मित्रमापदि काले च भार्याञ्च विभवक्षये ॥ १,१०९.

नोकरांना त्यांच्या कामात, नातेवाईकांना संकटात, मित्रांना अडचणीत, आणि पत्नीला संपत्ती गेल्यावर ओळखावे.

स्त्रीणां द्विगुण आहारः प्रज्ञा चैव चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ १,१०९.

स्त्रियांचा आहार दुहेरी असतो, बुद्धी चारपट, मेहनत सहापट, आणि इच्छा आठपट असते, असे म्हणतात.

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् । न चेन्धनैर्जयेद्वह्निं न मद्येन तृषां जयेत् ॥ १,१०९.

झोप स्वप्नांनी जिंकता येत नाही, स्त्रीला इच्छेने जिंकता येत नाही; अग्नीला इंधनाने आणि तहेला मद्याने कधीच तृप्त करता येत नाही.

समांसैर्भोजनैः स्निग्धैर्मद्यैर्गन्धविलेपनैः । वस्त्रैर्मनोरमैर्माल्यैः कामः स्त्रीषु विजृम्भते ॥ १,१०९.

मांसयुक्त पौष्टिक अन्न, स्निग्ध पेये, सुगंधी उटणे आणि सुवासिक फुले, मनोहर वस्त्रे आणि आकर्षक हार यांनी स्त्रियांमध्ये इच्छा जागृत होते.

ब्रह्मचर्येऽपि वक्तव्यं प्राप्तं मन्मथचेष्टितम् । हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः ॥ १,१०९.

ब्राह्मचर्य पाळतानाही मनात वासना उत्पन्न होतेच; कारण एखादा मनोहर पुरुष दिसला, की स्त्रीचे मन आणि शरीर हलते.

सुवेषं पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् । योनिः क्लिद्यति नारीणां सत्यंसत्यं हि शौनक ! ॥ १,१०९.

सुंदर पोशाखातील पुरुष दिसला, तो भाऊ असो वा मुलगा, तरीही स्त्रियांचे मन हलते—हे खरेच आहे, हे अगदी खरे आहे, शौनक!

नद्यश्च नार्यश्च समस्वभावाः स्वतन्त्रभावे गमनादिकेच । तोयैश्च दोषैश्च निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुला नि नार्यः ॥ १,१०९.

नद्या आणि स्त्रिया दोघीही स्वभावाने सारख्या आहेत, स्वतःच्या इच्छेने वागतात; पाण्याने किंवा दोषाने नद्या काठ तोडतात, तसेच स्त्रिया कुटुंबाचा नाश करतात.

नदी पातयते कूलं नारी पातयते कुलम् । नारीणाञ्च नदीनां च स्वच्छन्दा ललिता गतिः ॥ १,१०९.

नदी काठ तोडते, स्त्री घराचा नाश करते; स्त्रिया आणि नद्या दोघींची चाल स्वच्छंद आणि खेळकर असते.

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः ॥ १,१०९.

जसा अग्नी काठ्यांनी कधीच तृप्त होत नाही, महासागर नद्यांच्या पाण्याने कधीच भरत नाही, मृत्यू सर्व प्राण्यांनी कधीच तृप्त होत नाही, तसाच पुरुषांनी स्त्रिया कधीच तृप्त होत नाहीत.

न तृप्तिरस्ति शिष्टानामिष्टानां प्रियवादिनाम् । सुखानाञ्च सुतानाञ्च जीवितस्य वरस्य च ॥ १,१०९.

शहाण्या माणसांना, मान मिळवणाऱ्यांना, गोड बोलणाऱ्यांना, सुखाची इच्छा असणाऱ्यांना, मुलांना, आयुष्याला आणि इच्छा असणाऱ्यांना कधीच समाधान मिळत नाही.

राजा न तप्तो धनसंचयेन न सागरस्तृप्तिमगाज्जलेन । न पण्डितस्तृप्यति भाषितेन तृप्तं न चक्षुर्नृपदर्शनेन ॥ १,१०९.

राजा धन साठवून कधीच तृप्त होत नाही, महासागर नद्यांच्या पाण्याने तृप्त होत नाही, पंडित बोलून तृप्त होत नाही, आणि डोळे राजाला पाहून कधीच तृप्त होत नाहीत.

स्वकर्म धर्मार्जितजीवितानां शास्त्रेषु दारेषु सदा रतानाम् । जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहेऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम् ॥ १,१०९.

स्वधर्माने जीवन जगणाऱ्यांना, शास्त्र आणि पत्नीमध्ये नेहमी रमणाऱ्यांना, इंद्रियांवर विजय मिळवणाऱ्यांना आणि पाहुण्यांचे स्वागत करणाऱ्यांना, हे उत्तम पुरुषा, घरातसुद्धा मोक्ष मिळतो.

मनोऽनुकूलाः प्रमदारूपवत्यः स्वलङ्कृताः । वसः प्रासादपृष्ठेषु स्वर्गः स्याच्छुभकर्मणः ॥ १,१०९.

ज्याचे मन सुंदर, सजलेली स्त्रिया आणि राजवाड्याच्या गच्चीवर राहणे यात रमते, त्याला चांगल्या कर्माने स्वर्ग मिळतो.

न दानेन न मानेन नार्जवेन न सवया । न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा स्त्रियः ॥ १,१०९.

दानाने, मानाने, प्रामाणिकपणाने, वयाने, शस्त्राने किंवा शास्त्राने—कशानेही स्त्रिया पूर्णपणे वश होत नाहीत.

शनैर्विद्या शनैर्थाः शनैः पर्वतमारुहेत् । शनैः कामं च धर्मं च पञ्चैतानि शनैः शनैः ॥ १,१०९.

विद्या हळूहळू मिळते, धन हळूहळू साठते, डोंगर हळूहळू चढता येतो; तसेच इच्छा आणि धर्म—ही पाचही गोष्टी हळूहळू साध्य होतात.

शाश्वतं देवपूजादि विप्रदानं च शाश्वतम् । शाश्वतं सगुणा विद्या सुहृन्मित्रं च शाश्वतम् ॥ १,१०९.

देवांची पूजा कायमची आहे, ब्राह्मणांना दान देणे कायमचे आहे, गुणांसह असलेली विद्या कायमची आहे, आणि खरा मित्र कायमचा असतो.

ये बालभावान्न पठन्ति विद्यां ये यौवनस्था ह्यधनात्मदाराः । ते शोचनीया इह जीवलोके मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ १,१०९.

जे लहानपणी विद्या शिकत नाहीत आणि तारुण्यात धन, पत्नी यांचा अभाव असतो, असे लोक या जगात दयनीय आहेत; ते माणसाच्या रूपात जनावरांसारखे भटकतात.

पठने भोजने चित्तं न कुर्याच्छास्त्रसेवकः । सुदूरमपि विद्यार्थो व्रजेद्गरुडवेगवान् ॥ १,१०९.

शास्त्र शिकणाऱ्याने मन केवळ वाचन किंवा जेवण यावर लावू नये; विद्या मिळवण्यासाठी गरुडासारख्या वेगाने दूरवर जावे.

ये बालभावे न पठन्ति विद्यां कामातुरा यौवननष्टवित्ताः । ते वृद्धबावे परिभूयमानाः संदह्यमानाः शिशिरे यथाब्जम् ॥ १,१०९.

जे लहानपणी विद्या शिकत नाहीत आणि तारुण्यात वासनांमध्ये गुंतून आपले धन गमावतात, ते वृद्धपणी उपेक्षित होतात आणि त्रास सहन करतात, जसे हिवाळ्यातील कमळ.

तर्केऽप्रतिष्ठा श्रुतयो विभिन्नाः नासावृषिर्यस्य मतं न भिन्नम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ १,१०९.

तर्काला ठाम पाया नाही, शास्त्रे वेगवेगळी आहेत, आणि कोणत्याही ऋषीचे मत विरोधात नाही असे होत नाही; धर्माचे खरे तत्त्व गुहेत लपले आहे—म्हणून थोरांनी चाललेला मार्ग घ्यावा.

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवक्रविकाराभ्यां लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ १,१०९.

रूप, हावभाव, चाल, कृती, बोलणे आणि डोळे व चेहऱ्यावरील बदल यावरून माणसाच्या मनातील भावना ओळखता येतात.

अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः । उदीरितोर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति दर्शितम् ॥ १,१०९.

काहीही न बोलता, शहाणा माणूस दुसऱ्याच्या हावभावावरून अर्थ ओळखतो; कारण समजूतदारपणाचा खरा उपयोग हावभाव समजण्यात असतो. जे बोलून दाखवले जाते, ते तर जनावरांनाही कळते; घोडे आणि हत्ती देखील दाखवलेले समजून वागत असतात.

अर्थाद्भ्रष्टस्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सत्याद्भ्रष्टो रौरवं वै व्रजेच्च । योगाद्भ्रष्टः सत्यधृतिञ्च गच्छेद्राज्याद्भ्रष्टो मृगयायां व्रजेच्च ॥ १,१०९.

धनाचा त्याग करणाऱ्याने तीर्थयात्रेला जावे; सत्याचा त्याग करणाऱ्याने रौरव नरकात जावे. योगाचा त्याग करणाऱ्याने सत्य आणि धैर्य मिळवावे; राज्य गमावणाऱ्याने शिकारीला जावे.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११० सूत उवाच । योध्रुवाणि परित्यज्य ह्यधुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति ह्यध्रुवं नष्टमेव च ॥ १,११०.

सूतमुनी म्हणाले: जो माणूस टिकणाऱ्या गोष्टी सोडून क्षणिक गोष्टींचा पाठलाग करतो, त्याला टिकणाऱ्या गोष्टीही मिळत नाहीत आणि क्षणिक गोष्टी तर आधीच हातातून निघून जातात.

वाग्यन्त्रहीनस्य नरस्य विद्या शस्त्रं यथा कापुरुषस्य हस्ते । न तुष्टिमुत्पादयते शरीरे ह्यन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः ॥ १,११०.

ज्याच्याकडे बोलण्याची आणि व्यक्त होण्याची शक्ती नाही, त्याच्या ज्ञानाचा उपयोग भित्र्या माणसाच्या हातातल्या शस्त्रासारखा असतो; त्याने शरीराला समाधान मिळत नाही, जसे आंधळ्या माणसाला सुंदर पत्नी असूनही आनंद मिळत नाही.

भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः । विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम् ॥ १,११०.

खाण्याची शक्ती अन्नात असते, आनंद घेण्याची शक्ती चांगल्या स्त्रीमध्ये असते, दान देण्याची शक्ती संपत्तीत असते; क्षुद्र माणसाच्या तपाचे काहीच फळ मिळत नाही.

अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तिफलं शुभम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ १,११०.

अग्निहोत्रामुळे वेदांचे फळ मिळते; चांगल्या वागणुकीमुळे शुभ फळ मिळते; पत्नीमुळे आनंद आणि पुत्र मिळतात; संपत्तीमुळे दान आणि उपभोगाचे फळ मिळते.

वरयेत्कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् । सुरूपां सुनितम्बाञ्च नाकुलीनां कदाचन ॥ १,११०.

शहाण्या माणसाने चांगल्या घरातील मुलगी निवडावी, ती कुरूप असली तरी चालेल; पण वाईट घरातील सुंदर आणि सडपातळ मुलगी कधीच निवडू नये.

अर्थेनापि हि किं तेन यस्यानर्थे तु संगतिः । को हि नाम शिखाजातं पन्नगस्य मणिं हरेत् ॥ १,११०.

ज्या संपत्तीमुळे दुःखच मिळते, त्या संपत्तीचा काय उपयोग? कोण कधी सापाच्या फणावरचा मणी काढायला जाईल?