गरुडपुराणम्

यदर्जितं प्राणहरैः परिश्रमैर्मृतस्य तं वै विभजन्तिरिक्थिनः । कृतं च यद्दुष्कृतमर्थलिप्सया तदेव दोषोपहतस्य यौतुकम् ॥ १,१०९.

जी संपत्ती जीव गिळणाऱ्या कष्टांनी मिळवली जाते, ती मरणानंतर वारसदार वाटून घेतात; आणि धनाच्या लोभाने केलेले पाप, तेच दोषी माणसाचे खरे दागिने ठरते.

सञ्चितं निहितं द्रव्यं परामृश्यं मुहुर्मुहुः । आखोरिव कदर्यस्य धनं दुः खाय केवलम् ॥ १,१०९.

कंजूष माणूस वारंवार हात लावून ठेवलेले आणि लपवलेले धन, उंदराने साठवलेल्या धान्यासारखे, शेवटी फक्त दुःख देणारेच असते.

नग्ना व्यसनिनो रूक्षाः कपालाङ्कितपाणयः । दर्शयन्तीह लोकस्य अदातुः फलमीदृशम् ॥ १,१०९.

नग्न, संकटांनी त्रस्त, कठोर, आणि कवटीच्या खुणा असलेल्या हातांनी, हे लोक इथे जगाला न देणाऱ्याचे फळ दाखवतात.

शिक्षयन्ति च याचन्ते देहीति कृपणा जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि ॥ १,१०९.

दीन लोक शिकवतात आणि भीक मागतात, 'दे, दे' असे म्हणतात; दान न करणाऱ्याची अवस्था तुझी कधीच होऊ नये.

सञ्चितं क्रतुशतैर्न युज्यते याचितं गुणवते न दीयते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहे प्रयुज्यते ॥ १,१०९.

जे धन शेकडो यज्ञात वापरले जात नाही, गुणी माणसाला मागितल्यावर दिले जात नाही, ते कंजूषाने जपलेले धन शेवटी चोर किंवा राजाच्या घरी खर्च होते.

न देवेभ्यो न विप्रोभ्यो बन्धुभ्यो नैव चात्मने । कदर्यस्य धनं याति त्वग्नितस्करराजसु ॥ १,१०९.

कंजूषाचे धन ना देवांना मिळते, ना ब्राह्मणांना, ना नातेवाईकांना, ना स्वतःलाही; ते शेवटी अग्नी, चोर किंवा राजाकडे जाते.

अतिक्लेशेन येऽप्यर्था धर्मस्यातिक्रमेण च । अरेर्वा प्रणिपातेन मा भूतस्ते कदाचन ॥ १,१०९.

अती कष्टाने, धर्माचा भंग करून, किंवा शत्रूला वाकून मिळवलेले धन तुझ्या वाट्याला कधीच येऊ नये.

विद्याघातो ह्यनभ्यासः स्त्रीणां घातः कुचैलता । व्याधीनां भोजनं जीर्णं शत्रोर्घातः प्रपञ्चता ॥ १,१०९.

विद्येचा नाश अभ्यास न केल्याने होतो; स्त्रियांसाठी, घाणेरडे कपडे घातल्याने; आजारांसाठी, शिळे अन्न खाल्ल्याने; आणि शत्रूसाठी, उघडपणे वावरल्याने.

तस्करस्य वधो दण्डः कुमित्रस्याल्पभाषणम् । पृथक्शय्या तु नारीणां ब्राह्मणस्यानिमन्त्रणम् ॥ १,१०९.

चोराचा शिक्षा म्हणजे मृत्यू; खोट्या मित्राला थोडेच बोलणे; स्त्रियांसाठी वेगळे झोपणे; आणि ब्राह्मणासाठी निमंत्रण न देणे.

दुर्जनाः शिल्पिनो दासा दुष्टाश्च पटहाः स्त्रियः । ताडिता मार्दवं यान्ति न ते सत्कारभाजनम् ॥ १,१०९.

वाईट लोक, कारागीर, दास, वाईट वादक, आणि स्त्रिया—यांना मारले तर ते मऊ होतात, पण ते सन्मानास पात्र नाहीत.

जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान्व्यसनागमे । मित्रमापदि काले च भार्याञ्च विभवक्षये ॥ १,१०९.

नोकरांना त्यांच्या कामात, नातेवाईकांना संकटात, मित्रांना अडचणीत, आणि पत्नीला संपत्ती गेल्यावर ओळखावे.

स्त्रीणां द्विगुण आहारः प्रज्ञा चैव चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ १,१०९.

स्त्रियांचा आहार दुहेरी असतो, बुद्धी चारपट, मेहनत सहापट, आणि इच्छा आठपट असते, असे म्हणतात.

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् । न चेन्धनैर्जयेद्वह्निं न मद्येन तृषां जयेत् ॥ १,१०९.

झोप स्वप्नांनी जिंकता येत नाही, स्त्रीला इच्छेने जिंकता येत नाही; अग्नीला इंधनाने आणि तहेला मद्याने कधीच तृप्त करता येत नाही.

समांसैर्भोजनैः स्निग्धैर्मद्यैर्गन्धविलेपनैः । वस्त्रैर्मनोरमैर्माल्यैः कामः स्त्रीषु विजृम्भते ॥ १,१०९.

मांसयुक्त पौष्टिक अन्न, स्निग्ध पेये, सुगंधी उटणे आणि सुवासिक फुले, मनोहर वस्त्रे आणि आकर्षक हार यांनी स्त्रियांमध्ये इच्छा जागृत होते.

ब्रह्मचर्येऽपि वक्तव्यं प्राप्तं मन्मथचेष्टितम् । हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः ॥ १,१०९.

ब्राह्मचर्य पाळतानाही मनात वासना उत्पन्न होतेच; कारण एखादा मनोहर पुरुष दिसला, की स्त्रीचे मन आणि शरीर हलते.

सुवेषं पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् । योनिः क्लिद्यति नारीणां सत्यंसत्यं हि शौनक ! ॥ १,१०९.

सुंदर पोशाखातील पुरुष दिसला, तो भाऊ असो वा मुलगा, तरीही स्त्रियांचे मन हलते—हे खरेच आहे, हे अगदी खरे आहे, शौनक!

नद्यश्च नार्यश्च समस्वभावाः स्वतन्त्रभावे गमनादिकेच । तोयैश्च दोषैश्च निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुला नि नार्यः ॥ १,१०९.

नद्या आणि स्त्रिया दोघीही स्वभावाने सारख्या आहेत, स्वतःच्या इच्छेने वागतात; पाण्याने किंवा दोषाने नद्या काठ तोडतात, तसेच स्त्रिया कुटुंबाचा नाश करतात.

नदी पातयते कूलं नारी पातयते कुलम् । नारीणाञ्च नदीनां च स्वच्छन्दा ललिता गतिः ॥ १,१०९.

नदी काठ तोडते, स्त्री घराचा नाश करते; स्त्रिया आणि नद्या दोघींची चाल स्वच्छंद आणि खेळकर असते.

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः ॥ १,१०९.

जसा अग्नी काठ्यांनी कधीच तृप्त होत नाही, महासागर नद्यांच्या पाण्याने कधीच भरत नाही, मृत्यू सर्व प्राण्यांनी कधीच तृप्त होत नाही, तसाच पुरुषांनी स्त्रिया कधीच तृप्त होत नाहीत.

न तृप्तिरस्ति शिष्टानामिष्टानां प्रियवादिनाम् । सुखानाञ्च सुतानाञ्च जीवितस्य वरस्य च ॥ १,१०९.

शहाण्या माणसांना, मान मिळवणाऱ्यांना, गोड बोलणाऱ्यांना, सुखाची इच्छा असणाऱ्यांना, मुलांना, आयुष्याला आणि इच्छा असणाऱ्यांना कधीच समाधान मिळत नाही.

राजा न तप्तो धनसंचयेन न सागरस्तृप्तिमगाज्जलेन । न पण्डितस्तृप्यति भाषितेन तृप्तं न चक्षुर्नृपदर्शनेन ॥ १,१०९.

राजा धन साठवून कधीच तृप्त होत नाही, महासागर नद्यांच्या पाण्याने तृप्त होत नाही, पंडित बोलून तृप्त होत नाही, आणि डोळे राजाला पाहून कधीच तृप्त होत नाहीत.

स्वकर्म धर्मार्जितजीवितानां शास्त्रेषु दारेषु सदा रतानाम् । जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहेऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम् ॥ १,१०९.

स्वधर्माने जीवन जगणाऱ्यांना, शास्त्र आणि पत्नीमध्ये नेहमी रमणाऱ्यांना, इंद्रियांवर विजय मिळवणाऱ्यांना आणि पाहुण्यांचे स्वागत करणाऱ्यांना, हे उत्तम पुरुषा, घरातसुद्धा मोक्ष मिळतो.

मनोऽनुकूलाः प्रमदारूपवत्यः स्वलङ्कृताः । वसः प्रासादपृष्ठेषु स्वर्गः स्याच्छुभकर्मणः ॥ १,१०९.

ज्याचे मन सुंदर, सजलेली स्त्रिया आणि राजवाड्याच्या गच्चीवर राहणे यात रमते, त्याला चांगल्या कर्माने स्वर्ग मिळतो.

न दानेन न मानेन नार्जवेन न सवया । न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा स्त्रियः ॥ १,१०९.

दानाने, मानाने, प्रामाणिकपणाने, वयाने, शस्त्राने किंवा शास्त्राने—कशानेही स्त्रिया पूर्णपणे वश होत नाहीत.

शनैर्विद्या शनैर्थाः शनैः पर्वतमारुहेत् । शनैः कामं च धर्मं च पञ्चैतानि शनैः शनैः ॥ १,१०९.

विद्या हळूहळू मिळते, धन हळूहळू साठते, डोंगर हळूहळू चढता येतो; तसेच इच्छा आणि धर्म—ही पाचही गोष्टी हळूहळू साध्य होतात.

शाश्वतं देवपूजादि विप्रदानं च शाश्वतम् । शाश्वतं सगुणा विद्या सुहृन्मित्रं च शाश्वतम् ॥ १,१०९.

देवांची पूजा कायमची आहे, ब्राह्मणांना दान देणे कायमचे आहे, गुणांसह असलेली विद्या कायमची आहे, आणि खरा मित्र कायमचा असतो.

ये बालभावान्न पठन्ति विद्यां ये यौवनस्था ह्यधनात्मदाराः । ते शोचनीया इह जीवलोके मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ १,१०९.

जे लहानपणी विद्या शिकत नाहीत आणि तारुण्यात धन, पत्नी यांचा अभाव असतो, असे लोक या जगात दयनीय आहेत; ते माणसाच्या रूपात जनावरांसारखे भटकतात.

पठने भोजने चित्तं न कुर्याच्छास्त्रसेवकः । सुदूरमपि विद्यार्थो व्रजेद्गरुडवेगवान् ॥ १,१०९.

शास्त्र शिकणाऱ्याने मन केवळ वाचन किंवा जेवण यावर लावू नये; विद्या मिळवण्यासाठी गरुडासारख्या वेगाने दूरवर जावे.

ये बालभावे न पठन्ति विद्यां कामातुरा यौवननष्टवित्ताः । ते वृद्धबावे परिभूयमानाः संदह्यमानाः शिशिरे यथाब्जम् ॥ १,१०९.

जे लहानपणी विद्या शिकत नाहीत आणि तारुण्यात वासनांमध्ये गुंतून आपले धन गमावतात, ते वृद्धपणी उपेक्षित होतात आणि त्रास सहन करतात, जसे हिवाळ्यातील कमळ.