गरुडपुराणम्

त्यजेदकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ १,१०९.

कुटुंबाच्या भल्यासाठी एकाला सोडावे, गावाच्या भल्यासाठी कुटुंब सोडावे, देशाच्या हितासाठी गाव सोडावे, आणि स्वतःच्या भल्यासाठी पृथ्वीही सोडावी.

वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते गृहे । नरकात्क्षीयते पाप कुगृहान्न निवर्तते ॥ १,१०९.

नरकात राहणे हे वाईट वागणाऱ्या घरात राहण्यापेक्षा बरे; कारण नरकात पाप संपते, पण वाईट घरात ते कधीच संपत नाही.

चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् । न परीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत् ॥ १,१०९.

शहाणा माणूस एक पाऊल पुढे टाकतो, पण दुसऱ्या पायाने जागेवरच उभा राहतो; पुढचे ठिकाण नीट पाहिल्याशिवाय मागचे सोडत नाही.

त्यजेद्देशमसद्वृत्तं वासं सोपद्रवं त्यजेत् । त्यजेत्कृपणराजानं मित्रं मायामयं त्यजेत् ॥ १,१०९.

वाईट वागणाऱ्या देशाचा त्याग करावा, त्रासदायक घर सोडावे, कंजूष राजाला सोडावे, आणि कपटी मित्राचा त्याग करावा.

अर्थेन किं कृपणहस्तगतेन केन ज्ञानेन किं बहुशठाग्रहसंकुलेन । रूपेण किं गुणपराक्रमवर्जितेन मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन ॥ १,१०९.

कंजूषाच्या हातात असलेले धन कशाला? खोट्या बुद्धीने भरलेले ज्ञान कशाला? गुण आणि धैर्य नसलेले रूप कशाला? आणि संकटात साथ न देणारा मित्र कशाला?

अदृष्टपूर्वा बहवः सहायाः सर्वे पदस्थस्य भवन्ति मित्राः । अर्थैर्विहीनस्य पदच्युतस्य भवत्यकाले स्वजनोऽपि शत्रुः ॥ १,१०९.

सत्तेत असताना अनेक अनोळखी लोक मित्र होतात; पण संपत्ती आणि पद गेल्यावर, योग्य वेळी आपलेच आपल्याला शत्रू होतात.

आपत्सु मित्रं जानी याद्रणे शूरं रहः शुचिम् । मार्या च विभवे क्षीणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम् ॥ १,१०९.

संकटात खरा मित्र कळतो, युद्धात शूरवीर कळतो, एकांतात शुद्ध माणूस कळतो, संपत्ती गेल्यावर सच्ची पत्नी कळते, आणि दुष्काळात प्रिय पाहुणा कळतो.

वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसानिर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः । पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपाः दर्ग्ध वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाज्जनो हि रमते कस्यास्ति को वल्लभः ॥ १,१०९.

फळ संपले की पक्षी झाड सोडतात; तळे आटले की बगळे जातात; पैसा नाहीसा झाला की वेश्या सोडतात; राजा सत्तेतून पडला की मंत्री दूर जातात; फुल गळले की मधमाशा निघून जातात; जंगल जळले की हरणे पळतात; प्रत्येक जण आपल्या फायद्याप्रमाणे वागतो—खरंच, कोण कुणाचा असतो?

लुब्धमर्थप्रदानेन श्लाध्यमञ्जलिकर्मणा । मूर्खं छन्दानुवृत्त्या च याथातथ्येन पण्डितम् ॥ १,१०९.

कंजूषाला धन दिल्यावर तो खूश होतो, लोभीला आदर दाखवल्यावर, मूर्खाला खुशामतीने, आणि विद्वानाला खरी गोष्ट सांगितल्यावर तो समाधानी होतो.

सद्भावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा द्विजाः । इतरेः खाद्यपानेन मानदानेन पण्डिताः ॥ १,१०९.

देव, सज्जन आणि ब्राह्मण हे चांगल्या मनाने संतुष्ट होतात; इतरांना खाण्यापिण्याने, आणि विद्वानांना सन्मानाने आनंद मिळतो.

उत्तमं प्रणिपातेन शठं भेदेन योजयेत् । नीचं स्वल्पप्रदानेन समं तुल्यपराक्रमैः ॥ १,१०९.

श्रेष्ठ व्यक्तीला नम्रतेने जावे, कपटीला फूट पाडून वागावे, नीचाला थोडेसे देऊन वश करावे, आणि समकक्षाशी बरोबरीने वागावे.

यस्ययस्य हि यो भावस्तस्यतस्य हितं वदन् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥ १,१०९.

शहाण्या माणसाने प्रत्येकाच्या स्वभावानुसार त्याच्या हिताचे बोलावे आणि त्याला लवकर आपल्या वशात घ्यावे.

नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नैव गन्तव्यः स्त्रिषु राजकुलेषु च ॥ १,१०९.

नदी, नख असलेली जनावरे, शिंग असलेली जनावरे, शस्त्रधारी, स्त्रिया आणि राजदरबार यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.

अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चनं चाप मानं च मतिमान्न प्रिकाशयेत् ॥ १,१०९.

शहाण्या माणसाने आपले धन गेले, मनाची वेदना, घरातील वाईट कृत्ये, फसवणूक, अपमान किंवा निंदा या गोष्टी कधीच उघड करू नयेत.

हीनदुर्जनसंसर्ग अत्यन्तविरहादरः । स्नेहोऽन्यगेहवासश्च नारीसच्छीलनाशनम् ॥ १,१०९.

वाईट किंवा नीच लोकांची संगत, खूप दिवस दूर राहणे, दुसऱ्याच्या घराचा मोह, आणि वाईट स्वभावाच्या स्त्रीसोबत राहणे—या सगळ्यामुळे चांगुलपणा नष्ट होतो.

कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को पीडितः । केन न व्यसनं प्राप्तं श्रियः कस्य निरन्तराः ॥ १,१०९.

कुठल्या घराण्यात दोष नाहीत? कोण आजाराने त्रस्त नाही? कोणावर संकट आलेले नाही? कोणाचे सुख सदैव टिकते?

कोर्ऽथं प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः कस्यापदोनागताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः । कः कालस्य न गोचरान्तरगतः कोर्ऽथो गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण यातः पुमान् ॥ १,१०९.

या जगात धन मिळवून कोण गर्विष्ठ होत नाही? कोणावर कधीच आपत्ती आलेली नाही? कोणाचे मन स्त्रियांनी कधीच विचलित झाले नाही? राजा नेहमी कोणाला प्रिय असतो? काळाच्या पकडीतून कोण सुटले आहे? कोणते धन कायम सन्मानित राहते? वाईट लोकांच्या जाळ्यात अडकून कोण सुखरूप निघून गेले आहे?

सुहृत्स्वजनबन्धुर्न बुद्धिर्यस्य न चात्मनि । यस्मिन्कर्मणि सिद्धेऽपि न दृश्येत फलोदयः । विपत्तौ च महद्दुःखं तद्वुधः कथमाचरेत् ॥ १,१०९.

ज्याला ना मित्र आहेत, ना आप्त, ना स्वतःमध्ये शहाणपण आहे, ज्याच्या कष्टानेही फळ मिळत नाही, आणि संकटात मोठे दुःख भोगावे लागते, अशा माणसाने काय करावे?

यस्मिन्देशे न संमानं न प्रीतिर्न च बान्धवाः । न च विद्यागमः कश्चित्तं देशं परिवर्जयेत् ॥ १,१०९.

जिथे सन्मान नाही, प्रेम नाही, आप्त नाहीत, आणि शिक्षण घेण्याची संधीही नाही, असा देश टाळावा.

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः । मृतं च यन्न मुच्यते समर्जयस्व तद्धनम् ॥ १,१०९.

जे धन राजाचा किंवा चोरांचा धोका नाही, आणि मृत्यूनंतरही नष्ट होत नाही, असेच धन मिळवावे.

यदर्जितं प्राणहरैः परिश्रमैर्मृतस्य तं वै विभजन्तिरिक्थिनः । कृतं च यद्दुष्कृतमर्थलिप्सया तदेव दोषोपहतस्य यौतुकम् ॥ १,१०९.

जी संपत्ती जीव गिळणाऱ्या कष्टांनी मिळवली जाते, ती मरणानंतर वारसदार वाटून घेतात; आणि धनाच्या लोभाने केलेले पाप, तेच दोषी माणसाचे खरे दागिने ठरते.

सञ्चितं निहितं द्रव्यं परामृश्यं मुहुर्मुहुः । आखोरिव कदर्यस्य धनं दुः खाय केवलम् ॥ १,१०९.

कंजूष माणूस वारंवार हात लावून ठेवलेले आणि लपवलेले धन, उंदराने साठवलेल्या धान्यासारखे, शेवटी फक्त दुःख देणारेच असते.

नग्ना व्यसनिनो रूक्षाः कपालाङ्कितपाणयः । दर्शयन्तीह लोकस्य अदातुः फलमीदृशम् ॥ १,१०९.

नग्न, संकटांनी त्रस्त, कठोर, आणि कवटीच्या खुणा असलेल्या हातांनी, हे लोक इथे जगाला न देणाऱ्याचे फळ दाखवतात.

शिक्षयन्ति च याचन्ते देहीति कृपणा जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि ॥ १,१०९.

दीन लोक शिकवतात आणि भीक मागतात, 'दे, दे' असे म्हणतात; दान न करणाऱ्याची अवस्था तुझी कधीच होऊ नये.

सञ्चितं क्रतुशतैर्न युज्यते याचितं गुणवते न दीयते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहे प्रयुज्यते ॥ १,१०९.

जे धन शेकडो यज्ञात वापरले जात नाही, गुणी माणसाला मागितल्यावर दिले जात नाही, ते कंजूषाने जपलेले धन शेवटी चोर किंवा राजाच्या घरी खर्च होते.

न देवेभ्यो न विप्रोभ्यो बन्धुभ्यो नैव चात्मने । कदर्यस्य धनं याति त्वग्नितस्करराजसु ॥ १,१०९.

कंजूषाचे धन ना देवांना मिळते, ना ब्राह्मणांना, ना नातेवाईकांना, ना स्वतःलाही; ते शेवटी अग्नी, चोर किंवा राजाकडे जाते.

अतिक्लेशेन येऽप्यर्था धर्मस्यातिक्रमेण च । अरेर्वा प्रणिपातेन मा भूतस्ते कदाचन ॥ १,१०९.

अती कष्टाने, धर्माचा भंग करून, किंवा शत्रूला वाकून मिळवलेले धन तुझ्या वाट्याला कधीच येऊ नये.

विद्याघातो ह्यनभ्यासः स्त्रीणां घातः कुचैलता । व्याधीनां भोजनं जीर्णं शत्रोर्घातः प्रपञ्चता ॥ १,१०९.

विद्येचा नाश अभ्यास न केल्याने होतो; स्त्रियांसाठी, घाणेरडे कपडे घातल्याने; आजारांसाठी, शिळे अन्न खाल्ल्याने; आणि शत्रूसाठी, उघडपणे वावरल्याने.

तस्करस्य वधो दण्डः कुमित्रस्याल्पभाषणम् । पृथक्शय्या तु नारीणां ब्राह्मणस्यानिमन्त्रणम् ॥ १,१०९.

चोराचा शिक्षा म्हणजे मृत्यू; खोट्या मित्राला थोडेच बोलणे; स्त्रियांसाठी वेगळे झोपणे; आणि ब्राह्मणासाठी निमंत्रण न देणे.