गरुडपुराणम्

राजर्षिब्राह्मणैः कार्यं देवविप्रादिपूजनम् । अश्वमेधेन यष्टब्यं महापातकनाशनम् ॥ १,१०८.

राजे, ऋषी आणि ब्राह्मणांनी देव आणि विद्वान यांची पूजा करावी; तसेच अश्वमेध यज्ञ करून मोठ्या पापांचा नाश करावा.

उत्तमैः सह साङ्गत्यं पण्डितैः सह सत्कथाम् । अलुब्धैः सह मित्रत्वं कुर्वाणो नावसीदति ॥ १,१०८.

जो उत्तम लोकांशी मैत्री करतो, विद्वानांशी चांगली गोष्ट बोलतो, आणि लोभ नसलेल्या लोकांशी मैत्री करतो, तो कधीही संकटात पडत नाही.

परीवादं परार्थं च परिहासं परस्त्रियम् । परवेश्मनि वासं च न कुर्वीत कदाचन ॥ १,१०८.

कधीही दुसऱ्याची निंदा करू नये, दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी वागू नये, उपहास करू नये, परस्त्रीची इच्छा धरू नये, आणि दुसऱ्याच्या घरी राहू नये.

परोऽपि हितवाबन्धुर्बन्धुरप्यहितः परः । अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमौषधम् ॥ १,१०८.

जो परका असूनही मदतीला येतो तो खरा मित्र आहे, आणि आपला असूनही त्रास देणारा नातेवाईक परका आहे; शरीरातली आजारपण शत्रू आहे, तर जंगलातलं औषध मित्र आहे.

स बन्धुर्यो हिते युक्तः स पिता यस्तु पोषकः । तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते ॥ १,१०८.

जो आपल्या हितासाठी वागतो तोच खरा मित्र; जो पालनपोषण करतो तोच खरा वडील; ज्याच्यावर विश्वास ठेवता येतो तोच खरा मित्र; आणि जिथे जगता येतं तीच खरी भूमी.

स भृत्यो यो विधेयस्तु तद्बीजं यत्प्ररोहति । सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यस्तु जीवति ॥ १,१०८.

जो आज्ञाधारक असतो तोच खरा नोकर; जे बी अंकुरतं तेच खरं बी; जी बायको गोड बोलते तीच खरी पत्नी; आणि जो मुलगा जिवंत आहे तोच खरा मुलगा.

स जीवति गुणा यस्य धर्मो यस्य स जीवति । गुणधर्मविहीनो यो निष्फल तस्य जीवनम् ॥ १,१०८.

ज्याच्याकडे गुण आहेत तोच खरा जगतो; ज्याच्याकडे धर्म आहे तोच खरा जगतो; ज्याच्याकडे गुण आणि धर्म नाहीत त्याचं जीवन व्यर्थ आहे.

सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्याया प्रियंवदा । सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता ॥ १,१०८.

तीच खरी पत्नी जी घरकामात कुशल आहे, गोड बोलते, नवऱ्याला प्राण मानते आणि नवऱ्याशी निष्ठावान असते.

नित्य स्नाता सुगन्धा च नित्यं च प्रियवादिनी । अल्पभुक्ताल्पभाषी च सततं मङ्गलैर्युता ॥ १,१०८.

ती नेहमी स्नान केलेली, सुगंधित, नेहमी गोड बोलणारी, कमी खाणारी, कमी बोलणारी आणि नेहमी शुभ चिन्हांनी सजलेली असते.

सततं धर्मबहुला सततं च पतिप्रिया । सततं प्रियवक्री च सततं त्वृतुकामिनी ॥ १,१०८.

ती नेहमी धर्मशील असते, नेहमी नवऱ्याला प्रिय असते, नेहमी गोड बोलते आणि योग्य वेळी संगाची इच्छा धरते.

एतदादिक्रियायुक्ता सर्वसौ भाग्यवर्धिनी । यस्येदृशी भवेद्भाय्या स देवेन्द्रोन मानुषः ॥ १,१०८.

जिच्यात अशा गुणांचा संग्रह आहे ती सर्व प्रकारच्या भाग्याची वाढ करणारी असते; ज्याची बायको अशी आहे तो माणसांत इंद्रासारखा असतो.

यस्य भार्या विरूपाक्षी कश्मला कलहप्रिया । उत्तरोत्तरवादा स्या सा जरा न जरा जरा ॥ १,१०८.

ज्याची बायको कुरूप डोळ्यांची, अपवित्र, भांडकुदळ आणि नेहमी वाद घालणारी आहे, तीच खरी वार्धक्य आहे, दुसरं काही नाही.

यस्य भार्या श्रितान्यञ्च परवेश्माभिकाङ्क्षिणी । कुक्रिया त्यक्तलज्जा च सा जरा न जरा जरा ॥ १,१०८.

ज्याची बायको दुसऱ्याच्या मागे लागते, दुसऱ्याच्या घराची इच्छा धरते, वाईट वागते आणि लाज सोडते, तीच खरी वार्धक्य आहे, दुसरं काही नाही.

यस्य भार्या गुणज्ञा च भर्तारमनुगामिनी । अल्पाल्पेन तु सन्तुष्टा सा प्रिया न प्रिया प्रिया ॥ १,१०८.

ज्याची बायको गुण ओळखते, नवऱ्यामागे चालते आणि थोड्याने समाधानी राहते, तीच खरी प्रिय आहे.

दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायकः । ससर्पे च गृहे वासोमृत्युरेव न संशयः ॥ १,१०८.

वाईट बायको, कपटी मित्र, उलट उत्तर देणारा नोकर आणि घरात साप असणे — हे सगळं मृत्यूच आहे, यात शंका नाही.

त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्र स्मर नित्यमनित्यताम् ॥ १,१०८.

वाईट लोकांचा संग सोड, चांगल्या लोकांचा संग धर, दिवस-रात्र पुण्याचे काम कर आणि नेहमी या जगातले क्षणभंगुरपण लक्षात ठेव.

व्यालीकण्ठप्रदेशाह्यपि च फणभृद्भाषणा या च रौद्री या कृष्णा व्याकुलागी रुधिरनयनसंव्याकुला व्याघ्रकल्पा । क्रोधे यैवोग्रवक्त्रा स्फुरदनलशिखा काकजिह्वा कराला सेव्या न स्त्री विदग्धा परपुरगमना भ्रान्तचित्ता विराक्त ॥ १,१०८.

जी बायको सापासारखी क्रूर, काळी, अस्वस्थ, रक्ताळलेल्या डोळ्यांची, वाघासारखी, रागात भयंकर चेहऱ्याची, कावळ्याच्या जिभेसारखी धारदार बोलणारी आणि निर्दयी असते, अशी बायको, कपटात हुशार, दुसऱ्याच्या घरी जाणारी, चंचल मनाची आणि नवऱ्याप्रती उदासीन असते, तिची सेवा करू नये.

सक्तिः सुतोके सुकृतं कृतघ्ने शतिं च वह्नौ (सीतापहौ ह्यतपयैव)?हैमे । उत्पद्यते दैववशात्कदाचिद्वेश्यासु रागो न भवेत्कदाचित् ॥ १,१०८.

कधी एखाद्या लहान मुलात शक्ती येते, कधी कृतघ्न माणसातही पुण्य दिसते, सोन्यात शंभरपट ज्वाला उठतात, आणि कधी नशीबाने वेश्यांवर प्रेम जडते, तर कधी ते होत नाही.

भुजङ्गमे वेश्मनि दृष्टिदृष्टे व्याधौ चिकित्साविनिवर्तिते च । देहे च बाल्यादिवयोऽन्विते च काला वृतोऽसौ लभते धृतिं कः ॥ १,१०८.

घरात साप दिसला, रोग काहीही औषधाने बरा होत नाही, किंवा शरीर बाल्यावस्था किंवा वृद्धत्वाने त्रस्त झाले, अशा वेळी कोणाचा धीर टिकेल?

श्रीगरुडमहापुराणम् १०९ सूत उवाच । आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ १,१०९.

सूत म्हणाले: संकटाच्या वेळी धन जपावे, धन देऊन पत्नीचे रक्षण करावे, आणि गरज पडली तर पत्नी किंवा धन यांच्यापेक्षा स्वतःचे रक्षण नेहमी करावे.

त्यजेदकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ १,१०९.

कुटुंबाच्या भल्यासाठी एकाला सोडावे, गावाच्या भल्यासाठी कुटुंब सोडावे, देशाच्या हितासाठी गाव सोडावे, आणि स्वतःच्या भल्यासाठी पृथ्वीही सोडावी.

वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते गृहे । नरकात्क्षीयते पाप कुगृहान्न निवर्तते ॥ १,१०९.

नरकात राहणे हे वाईट वागणाऱ्या घरात राहण्यापेक्षा बरे; कारण नरकात पाप संपते, पण वाईट घरात ते कधीच संपत नाही.

चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् । न परीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत् ॥ १,१०९.

शहाणा माणूस एक पाऊल पुढे टाकतो, पण दुसऱ्या पायाने जागेवरच उभा राहतो; पुढचे ठिकाण नीट पाहिल्याशिवाय मागचे सोडत नाही.

त्यजेद्देशमसद्वृत्तं वासं सोपद्रवं त्यजेत् । त्यजेत्कृपणराजानं मित्रं मायामयं त्यजेत् ॥ १,१०९.

वाईट वागणाऱ्या देशाचा त्याग करावा, त्रासदायक घर सोडावे, कंजूष राजाला सोडावे, आणि कपटी मित्राचा त्याग करावा.

अर्थेन किं कृपणहस्तगतेन केन ज्ञानेन किं बहुशठाग्रहसंकुलेन । रूपेण किं गुणपराक्रमवर्जितेन मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन ॥ १,१०९.

कंजूषाच्या हातात असलेले धन कशाला? खोट्या बुद्धीने भरलेले ज्ञान कशाला? गुण आणि धैर्य नसलेले रूप कशाला? आणि संकटात साथ न देणारा मित्र कशाला?

अदृष्टपूर्वा बहवः सहायाः सर्वे पदस्थस्य भवन्ति मित्राः । अर्थैर्विहीनस्य पदच्युतस्य भवत्यकाले स्वजनोऽपि शत्रुः ॥ १,१०९.

सत्तेत असताना अनेक अनोळखी लोक मित्र होतात; पण संपत्ती आणि पद गेल्यावर, योग्य वेळी आपलेच आपल्याला शत्रू होतात.

आपत्सु मित्रं जानी याद्रणे शूरं रहः शुचिम् । मार्या च विभवे क्षीणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम् ॥ १,१०९.

संकटात खरा मित्र कळतो, युद्धात शूरवीर कळतो, एकांतात शुद्ध माणूस कळतो, संपत्ती गेल्यावर सच्ची पत्नी कळते, आणि दुष्काळात प्रिय पाहुणा कळतो.

वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसानिर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः । पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपाः दर्ग्ध वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाज्जनो हि रमते कस्यास्ति को वल्लभः ॥ १,१०९.

फळ संपले की पक्षी झाड सोडतात; तळे आटले की बगळे जातात; पैसा नाहीसा झाला की वेश्या सोडतात; राजा सत्तेतून पडला की मंत्री दूर जातात; फुल गळले की मधमाशा निघून जातात; जंगल जळले की हरणे पळतात; प्रत्येक जण आपल्या फायद्याप्रमाणे वागतो—खरंच, कोण कुणाचा असतो?

लुब्धमर्थप्रदानेन श्लाध्यमञ्जलिकर्मणा । मूर्खं छन्दानुवृत्त्या च याथातथ्येन पण्डितम् ॥ १,१०९.

कंजूषाला धन दिल्यावर तो खूश होतो, लोभीला आदर दाखवल्यावर, मूर्खाला खुशामतीने, आणि विद्वानाला खरी गोष्ट सांगितल्यावर तो समाधानी होतो.