गरुडपुराणम्

कुर्यात्कृष्यादिकं तद्वदविक्रेया हयास्तथा । बुभुक्षितस्त्र्यं स्थित्वा दृष्ट्वा वृत्तिविवर्जितम् । राजा धर्म्यां प्रकुर्वीत वृत्तिं विप्रादिकस्य च ॥ १,१०६.

तो शेतीसारखं काम करू शकतो, पण घोडे विकू नयेत. जर ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य उपजीविकेपासून वंचित असेल, तर राजाने त्याला योग्य मार्गाने उपजीविका द्यावी.

श्रीगरुडमहापुराणम् १०७ सूत उवाच । पराशरोऽब्रवीद्व्यासं धर्मं वर्णाश्रमादिकम् । कल्पेकल्पे क्षयोत्पत्त्या क्षीयन्ते नु प्रजादयः ॥ १,१०७.

सूतमुनी म्हणाले: पराशरांनी व्यासांना वर्ण आणि आश्रमधर्माबद्दल विचारले — प्रत्येक युगाच्या शेवटी आणि सुरुवातीला, प्रजांची संख्या कमी होते की वाढते?

श्रुतिः स्मृतिः सदाचरो यः कश्चिद्वे दकर्तृकः । वेदाः स्मृता ब्राह्मणादौ धर्मा मन्वादिभिः सदा ॥ १,१०७.

वेद, स्मृती आणि चांगला आचार — वेदाने सांगितलेलं सर्व — हे ब्राह्मणांसह सर्वांसाठी धर्म मानले जातात, मनु आणि इतरांनी नेहमी शिकवले आहेत.

दानं कलियुगे धर्मः कर्तारं च कलौ त्यजेत् । पापकृत्यं तु तत्रैव शापं फलति वर्षतः ॥ १,१०७.

कलियुगात दान हेच धर्म आहे, पण तेथे दान करणाऱ्याला सोडून दिलं जातं. तिथे पापाची फळं वर्षानुवर्षं शापासारखी भोगावी लागतात.

आचारात्प्राप्नुयात्सर्वं षट्कर्माणि दिनेदिने । सन्ध्या स्नानं जपो होमो देवातिथ्यादिपूजनम् ॥ १,१०७.

योग्य आचाराने सर्व सहा नित्यकर्म साधता येतात: संध्यावंदन, स्नान, जप, होम, देव, अतिथी आणि इतरांची पूजा.

अपूर्वः सुव्रती विप्रो ह्यपूर्वा यतयस्तदा । क्षत्त्रियः परसैन्यानि जित्वा पृथ्वीं प्रपालयेत् ॥ १,१०७.

संकल्प पाळणारा ब्राह्मण आणि त्याचप्रमाणे योगी दुर्मिळ असतात. क्षत्रियाने शत्रूंच्या सैन्याचा पराभव करून पृथ्वीचे राज्य करावे.

वणिक्कृष्यादि वैश्ये स्याद्द्विजभक्तिश्च शूद्रके । अभक्ष्यभक्षणाच्चौर्यादगम्या गमनात्पतेत् ॥ १,१०७.

वैश्याने व्यापार आणि शेती करावी; शूद्राने द्विजांची भक्ती करावी. जे निषिद्ध खाणे, चोरी किंवा वर्ज्य गोष्टींकडे जाणे — यामुळे पतन होते.

कृषिं कुर्वन्द्विजः श्रान्तं बलीवर्दं न वाहयेत् । दिनार्धं स्नानयोगादिकारी विप्रांश्च भोजयेत् ॥ १,१०७.

शेती करताना द्विजाने थकलेल्या बैलाला ओढू नये. दिवसाचा अर्धा भाग स्नान वगैरे कर्तव्यांत घालवावा आणि ब्राह्मणांना जेवू घालावं.

निर्वपेत्पञ्च यज्ञानि क्रूरे निन्दां च कारयेत् । तिलाज्यं न विक्रीणित सूनायज्ञमघान्वितः ॥ १,१०७.

पाच यज्ञ करावेत, कठोर निंदा टाळावी आणि तिळाचं तेल विकू नये. कत्तलखान्यात केलेला यज्ञ पाप देतो.

राज्ञो दत्त्वा तु षड्भागं देवतानां च विंशतिम् । त्रयस्त्रिंशच्च विप्राणां कृषिकर्ता न लिप्यते ॥ १,१०७.

राजाला सहावा भाग, देवांना विसावा भाग आणि ब्राह्मणांना त्र्याहत्तेरी भाग दिल्यावर, शेतकरी दोषी राहत नाही.

कर्षकाः क्षत्त्रविट्छूद्राः खलेऽदत्त्वा तु चौरकः । दिनत्रयेण शुध्येत ब्राह्मणः प्रेतसूतके ॥ १,१०७.

शेतकरी — क्षत्रिय, ब्राह्मण, शूद्र — जर योग्य हिस्सा दिला नाही, तर ते चोर ठरतात. मृत्यू किंवा जन्मामुळे आलेली अशौचता ब्राह्मणाला तीन दिवसांत दूर होते.

क्षत्त्रो दशाहाद्वैश्यास्तु द्वादशाहान्मासि शूद्रकः । याति विप्रो दशाहात्तु क्षत्त्रो द्वादशकाद्दिनात् ॥ १,१०७.

क्षत्रिय दहा दिवसांत, वैश्य बारा दिवसांत आणि शूद्र महिन्याभरात शुद्ध होतो. ब्राह्मण दहा दिवसांनी, क्षत्रिय बारा दिवसांनी शुद्ध होतो.

पञ्चदशाहाद्वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति । एकपिण्डास्तु दायादाः पृथग्द्वारनिकेतनाः ॥ १,१०७.

वैश्य पंधरा दिवसांनी, शूद्र महिन्याभरात शुद्ध होतो. वेगळ्या घरात, वेगळ्या दाराने राहणारे वारस प्रत्येकी एक पिंड देतात.

जन्मना च विपत्तौ च भवेत्तेषां च सूतकम् । चतुर्थे दशरात्रं स्यात्षण्णिशाः पुंसि पञ्चमे ॥ १,१०७.

जन्माच्या वेळी आणि अपघाताच्या वेळी अशुद्धता येते. स्त्रीसाठी चार दिवस आणि दहा रात्री, पुरुषासाठी सहा रात्री, आणि पाचव्या दिवशी पाच रात्री अशुद्धता राहते.

षष्ठे चतुर हाच्छुद्धिः सप्तमे च दिनत्रयम् । देशान्तरे मृते बाले सद्यः शुद्धिर्यतो मृते ॥ १,१०७.

सहाव्या दिवशी चार रात्रींनंतर शुद्धता येते, सातव्या दिवशी तीन दिवसांनी शुद्धता होते. लांब देशात बालक मरण पावल्यास, कारण तो बालक आहे म्हणून लगेच शुद्धता मिळते.

अजातदन्ता ये बाला ये च गर्भाद्विनिः सृताः । न तेषामग्निसंस्कारो न पिण्डं नोदकक्रिया ॥ १,१०७.

ज्यांना अजून दात आलेले नाहीत असे बालक आणि गर्भातून लवकर बाहेर पडलेली मुले, यांच्यासाठी अग्निसंस्कार, पिंड किंवा पाणी यांचा विधी करायचा नसतो.

यदि गर्भो विपद्यत स्त्रवते वापि योषितः । यावन्मासं स्थितो गर्भस्तावद्दिनानि सूतकम् ॥ १,१०७.

जर गर्भ नष्ट झाला किंवा स्त्रीच्या पोटीचा गर्भ बाहेर पडला, तर गर्भ ज्या महिन्यांपर्यंत राहिला तितके दिवस अशुद्धता राहते.

आनामकरणात्सद्य आचूडान्तादहर्निशम् । आव्रतात्तु त्रिरात्रेण तदूर्ध्वन्दशभिर्दिनैः ॥ १,१०७.

नामकरणानंतर लगेच शुद्धता मिळते; मुंडनानंतर एक दिवस-रात्र, व्रतानंतर तीन रात्री, आणि त्यानंतर दहा दिवस अशुद्धता राहते.

आचतुर्थाद्भवेत्स्त्रवः पातः पञ्चमषष्ठयोः । ब्रह्मचर्या दग्निहोत्रान्नाशुद्धिः सङ्गवर्जनात् ॥ १,१०७.

चौथ्या दिवसापासून स्त्रीला स्त्राव होतो; पाचव्या आणि सहाव्या दिवशी अपघात होतो. ब्रह्मचारी आणि अग्निहोत्र करणाऱ्यांना संग सोडल्यावर शुद्धता मिळते.

शिल्पिनः कारवो वैद्या दासीदासाश्च भृत्यकाः । अग्निमाञ्छ्रोत्रियो राजा सद्यः शौचाः प्रकीर्तिताः ॥ १,१०७.

कारागीर, शिल्पकार, वैद्य, दासी, नोकर, अग्निहोत्री, वेदपाठी आणि राजा हे सर्व लगेच शुद्ध मानले जातात.

दशाहाच्छुध्यते माता स्नानात्सूते पिता शुचिः । सङ्गात्सूतौ सूतकं स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः ॥ १,१०७.

माता दहा दिवसांनी शुद्ध होते, वडील जन्मानंतर स्नान केल्यावर शुद्ध होतात; स्पर्शाने अशुद्धता येते, पण पाणी शिंपडल्यावर वडील शुद्ध होतात.

विवाहोत्सवयज्ञेषु अन्तरा मृतसूतके । पूर्वसंकल्पितादन्यवर्जनं च विधीयते ॥ १,१०७.

लग्न, उत्सव किंवा यज्ञाच्या वेळी मृत्यू किंवा अशुद्धता आली, तर आधी ठरवलेल्याशिवाय दुसरे काही टाळावे असे सांगितले आहे.

मृतेन शुध्यते सूतिः मृतवज्जातकं जनौ । गोग्रहादौ विपन्नानामेकरात्रं तु सूतकम् ॥ १,१०७.

मृत्यूमुळे अशुद्धता दूर होते; जन्म झाल्यावरही मृत्यूसारखीच शुद्धता होते. गायीच्या चोऱ्या किंवा अशा प्रसंगी मरण पावल्यास एकच रात्र अशुद्धता राहते.

अनाथप्रेतवहनात्प्राणायामेन शुध्यति । प्रेतशूद्रस्य वहनान्त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ १,१०७.

अनाथ मरण पावलेल्या मृतदेह वाहिल्यावर प्राणायाम केल्यावर शुद्धता येते; शूद्राच्या मृतदेह वाहिल्यावर तीन रात्री अशुद्धता राहते.

आत्मघातिविषोद्वन्धकृमिदष्टे न संस्कृतिः । गोहतं कृमिदष्टं च स्पृष्ट्वा कृच्छ्रेण शुध्यति ॥ १,१०७.

स्वतःहून मृत्यू, विष, अंधार किंवा सर्पदंशाने मृत्यू झालेल्यांसाठी संस्कार होत नाही. सर्पदंशाने किंवा किड्यांनी मारलेल्या गायीला स्पर्श केल्यास मोठ्या तपाने शुद्धता मिळते.

अदुष्टापतितं भार्या यौवने या परित्यजेत् । सप्तजन्म भवेत्स्त्रीत्वं वैधव्यं च पुनः पुनः ॥ १,१०७.

निर्दोष आणि पतित नसलेल्या पतीला तरुण वयात सोडणाऱ्या स्त्रीला सात जन्म स्त्रीत्व मिळते आणि वारंवार वैधव्य येते.

बालहत्या त्वगमनादृतौ च स्त्री तु सूकरि । अगम्या व्रतकारिण्यो भ्रष्टपानोदकक्रियाः ॥ १,१०७.

बालहत्ये करणारी, परपुरुषाशी संबंध ठेवणारी किंवा चुकीचे वर्तन करणारी स्त्री 'सूकरि' म्हणून ओळखली जाते. परपुरुषाशी संबंध ठेवणाऱ्या, व्रत करणाऱ्या किंवा मोठा पाप करणाऱ्या स्त्रियांना पाणी विधी मिळत नाही.

औरसः क्षेत्रजः पुत्रः पितृजौ पिण्डदौ पितुः । परिवित्तेस्तु कृच्छ्रं स्यात्कन्यायाः कृच्छ्रमेव च ॥ १,१०७.

ज्या पुत्राचा जन्म गर्भातून किंवा क्षेत्रातून किंवा वडिलांकडून झाला, ते वडिलांना पिंड देतात; दत्तक पुत्र आणि कन्येसाठी शुद्धता मिळवणे कठीण असते.

अतिकृच्छ्रं चरेद्दाता होता चान्द्रायणञ्चरेत् । कुब्जवामनषण्डेषु गद्गदेषु जडेषु च ॥ १,१०७.

दाते आणि होताऱ्यांनी अतिशय कठीण तप करावे, तसेच चंद्रायण व्रत करावे, हे कुबड, बुटके, नपुंसक, तोतले किंवा मंदबुद्धी यांच्यासाठी लागू आहे.