गरुडपुराणम्

गुर्वन्तेवास्यनूचानमातुलश्रोत्रियेषु च । अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च ॥ १,१०६.

गुरु, शिष्य, मामा, वेदपाठी ब्राह्मण, पत्नीपासून जन्मलेले नसलेले पुत्र आणि दुसरीकडे गेलेल्या पत्नी यांच्यासाठीही हे लागू होते.

निवासराजनि तथा तदहः शुद्धिकार(ण)म् । हतानां नृपगोविप्रैरन्वक्षं चात्मघातिनाम् ॥ १,१०६.

निवास किंवा राजसत्ता मिळालेल्या दिवशी शुद्धी होते. राजाने, गायीने किंवा ब्राह्मणाने मारलेल्यांसाठी आणि आत्महत्या केलेल्यांसाठी लगेच शुद्धी होते.

विषाद्यैश्च हतानां च नाशौचं पृथिवीपतेः । सत्रिव्रतिब्रह्मचारिदातृब्रह्मविदां तथा ॥ १,१०६.

विष वगैरेने मारलेल्यांसाठी अशौच नसते, हे राजन. यज्ञ करणारे, व्रत पाळणारे, ब्रह्मचारी, दान करणारे आणि ब्रह्मज्ञान असलेल्यांसाठीही अशौच नाही.

दाने विवाहे यज्ञे च संग्रामे देशविप्लवे । आपद्यपि च कष्टायां सद्यः शौचं विधीयते ॥ १,१०६.

दान, विवाह, यज्ञ, युद्ध किंवा देशात गोंधळ असताना, तसेच मोठ्या संकटातही लगेच शुद्धी होते.

कालोऽग्निः कर्ममृद्वायुर्मनो ज्ञानं तपो जपः (लम्) । पश्चात्ताषो निराहारः सर्वेषां शुद्धिहेतवः ॥ १,१०६.

काळ, अग्नी, विधी, पृथ्वी, वारा, मन, ज्ञान, तप, जप, पश्चात्ताप आणि उपवास — हे सर्वांसाठी शुद्धीचे कारण आहेत.

अकार्यकारिणां दानं वेगो नद्यास्तु शुद्धिकृत् । क्षात्त्रेण कर्मणा जीवेद्विशां वाप्यापदि द्विजः ॥ १,१०६.

अयोग्य वागणाऱ्याचं दान, नदीचं प्रवाह — हे दोन्ही शुद्ध करतात. संकटात ब्राह्मणाने क्षत्रिय किंवा वैश्याचं काम करून आपली उपजीविका चालवावी.

फलसोमक्षौमवीरुद्दधि क्षीरं घृतं जलम् । तिलोदनरसक्षारमधु लाक्षा शृतं हविः ॥ १,१०६.

फळं, सोमरस, कापड, भाज्या, दही, दूध, तूप, पाणी, तिळाचा भात, रस, मीठ, मध, लाख, शिजवलेलं जेवण आणि हवनाचं अन्न —

वस्त्रोपलासवं पुष्पं शाकमृच्चर्मपादुकम् । एणत्वचं च कौशेयं लवणं मासमेव च ॥ १,१०६.

कापड, दगड, मद्य, फुलं, भाज्या, माती, चामड्याची पादत्राणं, काळवीटाची कातडी, रेशीम, मीठ आणि मटार —

पिण्याकमूलगन्धांश्च वैश्यवृत्तो न विक्रयेत् । धर्मार्थं विक्रयं नेयास्तिला धान्येन तत्समाः ॥ १,१०६.

वैश्याने पेंड, मूळं आणि सुवासिक पदार्थ विकू नयेत. तिळं आणि धान्यही केवळ धर्म किंवा उपजीविकेसाठीच विकावं.

लवणादि न विक्रीयात्तथा चापद्गतो द्विजः । हीनाद्विप्रो विगृह्णंश्च लिप्यते नार्कवद्द्विजः ॥ १,१०६.

मीठ आणि अशा वस्तू विकू नयेत. तसेच, संकटात असलेला द्विज कमी दर्जाच्या माणसाकडून काही घेतल्यास, तो सूर्याप्रमाणे दोषी ठरत नाही.

कुर्यात्कृष्यादिकं तद्वदविक्रेया हयास्तथा । बुभुक्षितस्त्र्यं स्थित्वा दृष्ट्वा वृत्तिविवर्जितम् । राजा धर्म्यां प्रकुर्वीत वृत्तिं विप्रादिकस्य च ॥ १,१०६.

तो शेतीसारखं काम करू शकतो, पण घोडे विकू नयेत. जर ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य उपजीविकेपासून वंचित असेल, तर राजाने त्याला योग्य मार्गाने उपजीविका द्यावी.

श्रीगरुडमहापुराणम् १०७ सूत उवाच । पराशरोऽब्रवीद्व्यासं धर्मं वर्णाश्रमादिकम् । कल्पेकल्पे क्षयोत्पत्त्या क्षीयन्ते नु प्रजादयः ॥ १,१०७.

सूतमुनी म्हणाले: पराशरांनी व्यासांना वर्ण आणि आश्रमधर्माबद्दल विचारले — प्रत्येक युगाच्या शेवटी आणि सुरुवातीला, प्रजांची संख्या कमी होते की वाढते?

श्रुतिः स्मृतिः सदाचरो यः कश्चिद्वे दकर्तृकः । वेदाः स्मृता ब्राह्मणादौ धर्मा मन्वादिभिः सदा ॥ १,१०७.

वेद, स्मृती आणि चांगला आचार — वेदाने सांगितलेलं सर्व — हे ब्राह्मणांसह सर्वांसाठी धर्म मानले जातात, मनु आणि इतरांनी नेहमी शिकवले आहेत.

दानं कलियुगे धर्मः कर्तारं च कलौ त्यजेत् । पापकृत्यं तु तत्रैव शापं फलति वर्षतः ॥ १,१०७.

कलियुगात दान हेच धर्म आहे, पण तेथे दान करणाऱ्याला सोडून दिलं जातं. तिथे पापाची फळं वर्षानुवर्षं शापासारखी भोगावी लागतात.

आचारात्प्राप्नुयात्सर्वं षट्कर्माणि दिनेदिने । सन्ध्या स्नानं जपो होमो देवातिथ्यादिपूजनम् ॥ १,१०७.

योग्य आचाराने सर्व सहा नित्यकर्म साधता येतात: संध्यावंदन, स्नान, जप, होम, देव, अतिथी आणि इतरांची पूजा.

अपूर्वः सुव्रती विप्रो ह्यपूर्वा यतयस्तदा । क्षत्त्रियः परसैन्यानि जित्वा पृथ्वीं प्रपालयेत् ॥ १,१०७.

संकल्प पाळणारा ब्राह्मण आणि त्याचप्रमाणे योगी दुर्मिळ असतात. क्षत्रियाने शत्रूंच्या सैन्याचा पराभव करून पृथ्वीचे राज्य करावे.

वणिक्कृष्यादि वैश्ये स्याद्द्विजभक्तिश्च शूद्रके । अभक्ष्यभक्षणाच्चौर्यादगम्या गमनात्पतेत् ॥ १,१०७.

वैश्याने व्यापार आणि शेती करावी; शूद्राने द्विजांची भक्ती करावी. जे निषिद्ध खाणे, चोरी किंवा वर्ज्य गोष्टींकडे जाणे — यामुळे पतन होते.

कृषिं कुर्वन्द्विजः श्रान्तं बलीवर्दं न वाहयेत् । दिनार्धं स्नानयोगादिकारी विप्रांश्च भोजयेत् ॥ १,१०७.

शेती करताना द्विजाने थकलेल्या बैलाला ओढू नये. दिवसाचा अर्धा भाग स्नान वगैरे कर्तव्यांत घालवावा आणि ब्राह्मणांना जेवू घालावं.

निर्वपेत्पञ्च यज्ञानि क्रूरे निन्दां च कारयेत् । तिलाज्यं न विक्रीणित सूनायज्ञमघान्वितः ॥ १,१०७.

पाच यज्ञ करावेत, कठोर निंदा टाळावी आणि तिळाचं तेल विकू नये. कत्तलखान्यात केलेला यज्ञ पाप देतो.

राज्ञो दत्त्वा तु षड्भागं देवतानां च विंशतिम् । त्रयस्त्रिंशच्च विप्राणां कृषिकर्ता न लिप्यते ॥ १,१०७.

राजाला सहावा भाग, देवांना विसावा भाग आणि ब्राह्मणांना त्र्याहत्तेरी भाग दिल्यावर, शेतकरी दोषी राहत नाही.

कर्षकाः क्षत्त्रविट्छूद्राः खलेऽदत्त्वा तु चौरकः । दिनत्रयेण शुध्येत ब्राह्मणः प्रेतसूतके ॥ १,१०७.

शेतकरी — क्षत्रिय, ब्राह्मण, शूद्र — जर योग्य हिस्सा दिला नाही, तर ते चोर ठरतात. मृत्यू किंवा जन्मामुळे आलेली अशौचता ब्राह्मणाला तीन दिवसांत दूर होते.

क्षत्त्रो दशाहाद्वैश्यास्तु द्वादशाहान्मासि शूद्रकः । याति विप्रो दशाहात्तु क्षत्त्रो द्वादशकाद्दिनात् ॥ १,१०७.

क्षत्रिय दहा दिवसांत, वैश्य बारा दिवसांत आणि शूद्र महिन्याभरात शुद्ध होतो. ब्राह्मण दहा दिवसांनी, क्षत्रिय बारा दिवसांनी शुद्ध होतो.

पञ्चदशाहाद्वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति । एकपिण्डास्तु दायादाः पृथग्द्वारनिकेतनाः ॥ १,१०७.

वैश्य पंधरा दिवसांनी, शूद्र महिन्याभरात शुद्ध होतो. वेगळ्या घरात, वेगळ्या दाराने राहणारे वारस प्रत्येकी एक पिंड देतात.

जन्मना च विपत्तौ च भवेत्तेषां च सूतकम् । चतुर्थे दशरात्रं स्यात्षण्णिशाः पुंसि पञ्चमे ॥ १,१०७.

जन्माच्या वेळी आणि अपघाताच्या वेळी अशुद्धता येते. स्त्रीसाठी चार दिवस आणि दहा रात्री, पुरुषासाठी सहा रात्री, आणि पाचव्या दिवशी पाच रात्री अशुद्धता राहते.

षष्ठे चतुर हाच्छुद्धिः सप्तमे च दिनत्रयम् । देशान्तरे मृते बाले सद्यः शुद्धिर्यतो मृते ॥ १,१०७.

सहाव्या दिवशी चार रात्रींनंतर शुद्धता येते, सातव्या दिवशी तीन दिवसांनी शुद्धता होते. लांब देशात बालक मरण पावल्यास, कारण तो बालक आहे म्हणून लगेच शुद्धता मिळते.

अजातदन्ता ये बाला ये च गर्भाद्विनिः सृताः । न तेषामग्निसंस्कारो न पिण्डं नोदकक्रिया ॥ १,१०७.

ज्यांना अजून दात आलेले नाहीत असे बालक आणि गर्भातून लवकर बाहेर पडलेली मुले, यांच्यासाठी अग्निसंस्कार, पिंड किंवा पाणी यांचा विधी करायचा नसतो.

यदि गर्भो विपद्यत स्त्रवते वापि योषितः । यावन्मासं स्थितो गर्भस्तावद्दिनानि सूतकम् ॥ १,१०७.

जर गर्भ नष्ट झाला किंवा स्त्रीच्या पोटीचा गर्भ बाहेर पडला, तर गर्भ ज्या महिन्यांपर्यंत राहिला तितके दिवस अशुद्धता राहते.

आनामकरणात्सद्य आचूडान्तादहर्निशम् । आव्रतात्तु त्रिरात्रेण तदूर्ध्वन्दशभिर्दिनैः ॥ १,१०७.

नामकरणानंतर लगेच शुद्धता मिळते; मुंडनानंतर एक दिवस-रात्र, व्रतानंतर तीन रात्री, आणि त्यानंतर दहा दिवस अशुद्धता राहते.

आचतुर्थाद्भवेत्स्त्रवः पातः पञ्चमषष्ठयोः । ब्रह्मचर्या दग्निहोत्रान्नाशुद्धिः सङ्गवर्जनात् ॥ १,१०७.

चौथ्या दिवसापासून स्त्रीला स्त्राव होतो; पाचव्या आणि सहाव्या दिवशी अपघात होतो. ब्रह्मचारी आणि अग्निहोत्र करणाऱ्यांना संग सोडल्यावर शुद्धता मिळते.