गरुडपुराणम्

कृत्वा त्रिषवणं स्नानं पिण्डं चान्द्रायणं चरेत् 105.

दिवसातून तीन वेळा स्नान करून, पिंडांसह चांद्रायण व्रत करावे.

अनादिष्टेषु पापेषु शुद्धिश्चान्द्रायणेन तु 105.

विशेष सांगितलेल्या पापांसाठी नसल्यास, चांद्रायण व्रत केल्याने शुद्धी मिळते.

कृच्छ्रकृद्धर्मकामस्तु महतीं श्रियमश्नुते ॥ 105.

जो धर्मासाठी कृच्छ्र व्रत करतो, त्याला मोठी संपत्ती मिळते.

इति श्रागारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे याज्ञवल्क्योक्तप्रायश्चित्तविवेको नाम पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः

श्री गरुड महापुराणाच्या पूर्वखंडातील आचारकांडात, याज्ञवल्क्यांनी सांगितलेल्या प्रायश्चित्त विवेक नावाच्या एकशेपाचव्या अध्यायाचा येथे समारोप झाला.

याज्ञवल्क्य उवाच । प्रेता (त) शौचं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुध्वं यतव्रताः । ऊनद्विवर्षं निखनेन्न कुर्यादु दकं ततः ॥ १,१०६.

याज्ञवल्क्य म्हणाले: मी मृत व्यक्तीच्या शुद्धीच्या विधी सांगतो, हे व्रत पाळणाऱ्यांनो, ऐका. दोन वर्षांखालील मुलासाठी न दफन करावे, ना पिंड किंवा जल द्यावे.

आ श्मशानादनुव्रज्य इतरैर्ज्ञातिभिर्युतः । यमसूक्तं तथा जप्यं जपद्भिर्लौकिकाग्निना ॥ १,१०६.

इतर नातेवाईकांसह स्मशानातून परत येताना, यमसूक्त जप करणाऱ्यांनी सामान्य अग्नीने जप करावा.

स दग्धव्य उपेतश्चैदाहिताग्न्यावृतार्थवत् । सप्तमाद्दशमाद्वापि ज्ञातयोऽभ्युपयान्त्यपः ॥ १,१०६.

त्याचे दहन करावे, आणि जर तो उपनयन किंवा अग्निहोत्र करणारा असेल तर योग्य विधीने करावे; सातव्या किंवा दहाव्या दिवशी नातेवाईकांनी जलविधी करावा.

अपनः शोशुचदघमनेन पितृदिङ्मुखाः । एवं मातामहाचार्यपत्नीनां चोदकक्रियाः ॥ १,१०६.

पितरांच्या दिशेला तोंड करून पूर्वज या पापामुळे दुःखी होतात. अशाच प्रकारे आजोबा, गुरु आणि त्यांच्या पत्नींसाठीही पाण्याचे विधी करावेत.

कामोदकाः पुत्रसखिस्वस्त्रीयश्वशुरर्त्विजः । नामगोत्रेण ह्युदकं सकृत्सिञ्चन्ति वाग्यताः ॥ १,१०६.

पुत्र, मित्र, पत्नी, सासरे आणि यज्ञ करणारे पुरोहित, पाणी अर्पण करण्याची इच्छा बाळगून, त्यांचे नाव आणि गोत्र उच्चारून, एकदाच शांतपणे पाणी सोडतात.

पाषण्डपतितानां तु न कुर्युरुदकक्रियाः । नब्रह्मचारिणो व्रात्या योषितः कामगास्तथा ॥ १,१०६.

परंतु नास्तिक, पतित, ब्रह्मचर्य न पाळणारे, समाजाबाहेरचे, स्त्रिया किंवा वासनेच्या मागे जाणारे यांच्यासाठी पाण्याचे विधी करू नयेत.

सुराप्यस्त्वात्मघातिन्यो नाशौचोदकभाजनाः । ततो न रोदितव्यं हि त्वनित्या जीवसं स्थितिः ॥ १,१०६.

दारू पिणारे आणि स्वतःचा जीव घेणारे हे शुद्धी किंवा पाण्याच्या विधीस पात्र नाहीत. म्हणून दुःख करू नये, कारण जीवित असणे हे कायमचे नाही.

क्रिया कार्या यथाशक्ति ततो गच्छेद्गृहान्प्रति । विदश्य निम्बपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः ॥ १,१०६.

आपल्या ताकदीप्रमाणे विधी करावेत आणि मग घरी परत जावे. घराच्या दाराशी नीमाची पाने ठेवावीत, जसे सांगितले आहे.

आचम्याथाग्निमुदकं गोमयं गौरसर्षपान् । प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः ॥ १,१०६.

तोंड धुवून, नंतर अग्नी, पाणी, गायीचे शेण, गायीचे मूत्र आणि मोहरीचे दाणे यांना स्पर्श करून, दगडाला हात लावून, हळूहळू घरात प्रवेश करावा.

प्रवेशनादिकं कर्म प्रेतसंस्पर्शनादपि । ईक्षतां तत्क्षणाच्छुद्धिः परेषां स्नानसंयमात् ॥ १,१०६.

मृताला स्पर्श केल्यानंतर घरात प्रवेश वगैरे क्रिया केल्या की, इतरांसाठी स्नान व संयम यामुळे लगेचच शुद्धी होते.

क्रीतलब्धाशना भूमौ स्वपेयुस्ते पृथक्पृथक् । पिण्डयज्ञकृता देयं प्रेतायान्नं दिनत्रयम् ॥ १,१०६.

खरेदी केलेले अन्न खाणारे जमिनीवर वेगळे झोपावेत. पिंडदानासाठी केलेले अन्न तीन दिवस मृत व्यक्तीस अर्पण करावे.

जलमेकाहमाकाशे स्थाप्यं क्षीरं तु मृन्मये । वैतानोपासनाः कार्याः क्रियाश्च श्रुतिचोदिताः ॥ १,१०६.

पाणी एक दिवस आकाशाखाली ठेवावे आणि दूध मातीच्या भांड्यात ठेवावे. वैतान पूजा आणि शास्त्रानुसार सांगितलेल्या विधी करावेत.

आदन्तजन्मनः सद्यः आचूडं नैशिकी स्मृता । त्रिरात्रमा व्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम् ॥ १,१०६.

दात घेऊन जन्मलेल्या मुलासाठी लगेच शुद्धी होते. चूडाकर्मासाठी रात्रीचे अशौच मानतात. नियमाप्रमाणे तीन रात्र, त्यानंतर दहा रात्र अशा शुद्धीच्या वेळा आहेत.

त्रिरात्रं दशरात्रं वा शावमाशौचमुच्यते । ऊनद्विवर्ष उभयोः सूतकं मातुरेव हि ॥ १,१०६.

तीन किंवा दहा रात्र हे मृत्यूमुळे येणारे अशौच मानले जाते. दोन वर्षांखालील मुलांसाठी जन्म आणि मृत्यूचे अशौच फक्त आईलाच लागते.

अन्तरा जन्ममरणे शेषाहोभिर्विशुध्यति । दश द्वादश वर्णानां तथा पञ्चदशैव च ॥ १,१०६.

जन्म आणि मृत्यू यांच्या मध्ये उरलेल्या दिवसांनी शुद्धी होते. वेगवेगळ्या वर्णांसाठी दहा, बारा आणि पंधरा दिवस असे नियम आहेत.

त्रिंशद्दिनानि च तथा भवति प्रेतसूतकम् । अहस्त्वदत्तकन्यासु बालेषु च विशोधनम् ॥ १,१०६.

लहान मुलांच्या मृत्यूसाठी तीस दिवस अशौच असते. विधी न करता दिलेल्या मुलींसाठी आणि लहान मुलांसाठी शुद्धी सांगितली आहे.

गुर्वन्तेवास्यनूचानमातुलश्रोत्रियेषु च । अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च ॥ १,१०६.

गुरु, शिष्य, मामा, वेदपाठी ब्राह्मण, पत्नीपासून जन्मलेले नसलेले पुत्र आणि दुसरीकडे गेलेल्या पत्नी यांच्यासाठीही हे लागू होते.

निवासराजनि तथा तदहः शुद्धिकार(ण)म् । हतानां नृपगोविप्रैरन्वक्षं चात्मघातिनाम् ॥ १,१०६.

निवास किंवा राजसत्ता मिळालेल्या दिवशी शुद्धी होते. राजाने, गायीने किंवा ब्राह्मणाने मारलेल्यांसाठी आणि आत्महत्या केलेल्यांसाठी लगेच शुद्धी होते.

विषाद्यैश्च हतानां च नाशौचं पृथिवीपतेः । सत्रिव्रतिब्रह्मचारिदातृब्रह्मविदां तथा ॥ १,१०६.

विष वगैरेने मारलेल्यांसाठी अशौच नसते, हे राजन. यज्ञ करणारे, व्रत पाळणारे, ब्रह्मचारी, दान करणारे आणि ब्रह्मज्ञान असलेल्यांसाठीही अशौच नाही.

दाने विवाहे यज्ञे च संग्रामे देशविप्लवे । आपद्यपि च कष्टायां सद्यः शौचं विधीयते ॥ १,१०६.

दान, विवाह, यज्ञ, युद्ध किंवा देशात गोंधळ असताना, तसेच मोठ्या संकटातही लगेच शुद्धी होते.

कालोऽग्निः कर्ममृद्वायुर्मनो ज्ञानं तपो जपः (लम्) । पश्चात्ताषो निराहारः सर्वेषां शुद्धिहेतवः ॥ १,१०६.

काळ, अग्नी, विधी, पृथ्वी, वारा, मन, ज्ञान, तप, जप, पश्चात्ताप आणि उपवास — हे सर्वांसाठी शुद्धीचे कारण आहेत.

अकार्यकारिणां दानं वेगो नद्यास्तु शुद्धिकृत् । क्षात्त्रेण कर्मणा जीवेद्विशां वाप्यापदि द्विजः ॥ १,१०६.

अयोग्य वागणाऱ्याचं दान, नदीचं प्रवाह — हे दोन्ही शुद्ध करतात. संकटात ब्राह्मणाने क्षत्रिय किंवा वैश्याचं काम करून आपली उपजीविका चालवावी.

फलसोमक्षौमवीरुद्दधि क्षीरं घृतं जलम् । तिलोदनरसक्षारमधु लाक्षा शृतं हविः ॥ १,१०६.

फळं, सोमरस, कापड, भाज्या, दही, दूध, तूप, पाणी, तिळाचा भात, रस, मीठ, मध, लाख, शिजवलेलं जेवण आणि हवनाचं अन्न —

वस्त्रोपलासवं पुष्पं शाकमृच्चर्मपादुकम् । एणत्वचं च कौशेयं लवणं मासमेव च ॥ १,१०६.

कापड, दगड, मद्य, फुलं, भाज्या, माती, चामड्याची पादत्राणं, काळवीटाची कातडी, रेशीम, मीठ आणि मटार —

पिण्याकमूलगन्धांश्च वैश्यवृत्तो न विक्रयेत् । धर्मार्थं विक्रयं नेयास्तिला धान्येन तत्समाः ॥ १,१०६.

वैश्याने पेंड, मूळं आणि सुवासिक पदार्थ विकू नयेत. तिळं आणि धान्यही केवळ धर्म किंवा उपजीविकेसाठीच विकावं.