गरुडपुराणम्

लिख्याभावात्काचं लघुभावाच्छैसुपालकं विद्यात् 73.

लिहिलेली खूण नसणे आणि हलकेपणा यावरून नव्या काचेला ओळखावे.

यदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सुवर्णसंख्याकलितस्य मूल्यम् 73.

उत्तम इंद्रनील रत्नाचे मूल्य सोन्याच्या नाण्यांच्या संख्येप्रमाणे ठरवतात.

जात्यस्य सर्वेऽपि मणेस्तु यादृग्विजातयः सन्ति समानवर्णाः 73.

प्रत्येक रत्नाच्या जातीतील सर्व उपजाती, ज्या एकाच रंगाच्या असतात.

सुखोपलक्ष्यश्च सदा विचार्य्यो ह्ययं प्रभेदो विदुषा नरेण 73.

हा भेद विद्वान माणसाने नेहमी लक्षपूर्वक ओळखावा, कारण तो सहज ओळखता येतो.

कुशलाकुशलैः प्रपूर्य्यमाणाः प्रतिबद्धाः प्रतिसत्क्रियाप्रयोगैः 73.

कुशल आणि अक्षम अशा दोन्ही प्रकारच्या लोकांनी, योग्य-अयोग्य प्रकारे वापरल्यामुळे ती भरली जातात.

क्रमशः समतीतवर्त्तमानाः प्रतिबद्धा मणिबन्धकेन यत्नात् 73.

जे गेले, जे आहेत आणि जे येणार आहेत, ते सर्व रत्न काळजीपूर्वक मणीच्या कड्याने एकत्र बांधलेली असतात.

आकरान्समतीतानामुदधेस्तीरसन्निधौ 73.

जे रत्न पूर्वी मिळाले, त्यांची खाणी समुद्राच्या काठावर सापडतात.

सुवर्णो मनुना यस्तु प्रोक्तः षोडशमाषकः 73.

मनूने सांगितलेले सुवर्ण सोळा माषा वजनाचे असते.

शाणश्चतुर्माषमानो माषकः पंचकृष्णलः 73.

एक शंकरपाळ चार माषा वजनाचा असतो; एक माषा पाच कृष्णलांचा असतो.

इत्थं मणिविधिः प्रोक्तो रत्नानां मूल्यनिश्चये ॥ 73.

रत्नांची किंमत ठरवण्यासाठी अशी मणीची पद्धत सांगितली आहे.

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वैदूर्य्यपरीक्षणं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

श्रीगारुड महापुराणाच्या पूर्वखंडातील प्रथमांशाख्येतील आचारकांडात 'वैदूर्य परीक्षेचा' त्र्याहत्तरावा अध्याय येथे संपला.

पतिताया हिमाद्रौ तु त्वचस्तस्य सुरद्विषः 74.

हिमालयावर त्या देवद्वेष्ट्याच्या त्वचेचा तुकडा पडला.

आपीतपाण्डुरुचिरः पाषाणः पद्मरागसंज्ञस्तु 74.

फिकट, उजळ छटा असलेला जो दगड आहे, त्याला पद्मराग म्हणतात.

आलोहितस्तु पीतः स्वच्छः काषायकः स एकोक्तः 74.

जो दगड लालसर, पिवळा, पारदर्शक आणि तांबूस आहे, तो एकाच प्रकारात सांगितला आहे.

अत्यन्तलोहितो यः स एव खलु पद्मरागसंज्ञः स्यात् 74.

जो अत्यंत लाल आहे, त्यालाच खरोखर पद्मराग म्हणतात.

मूल्यं वैदूर्य्यमणेरिव गदितं ह्यस्य रत्नसारविदा 74.

या रत्नाची किंमत रत्नतज्ञ जशी वैदूर्य मणीची सांगतात, तशीच ठरवतात.

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे पुष्परागपरीक्षणं नाम चतुः सप्ततितमोऽध्यायः

श्रीगारुड महापुराणाच्या पूर्वखंडातील प्रथमांशाख्येतील आचारकांडात 'पुष्पराग परीक्षेचा' चौऱ्याहत्तरावा अध्याय येथे संपला.

वायुर्नखान्दैत्यपतेर्गृहीत्वा चिक्षेप सत्पद्मवनेषु हृष्टः 75.

वाऱ्याने त्या दैत्यराजाच्या नखांना उचलून कमळांच्या वनात आनंदाने विखुरले.

वर्णेन तद्रुधिरसोममधुप्रकाशमाताम्रपीतदहनोज्ज्वलितं विभाति 75.

त्याचा रंग रक्त, सोम, मध, तांबे, पिवळा आणि अग्नी यांसारखा तेजस्वी दिसतो.

स्निग्धा विशुद्धाः समरागिणश्च आपीतवर्णा गुरवो विचित्राः 75.

जे रत्न गुळगुळीत, स्वच्छ, किंचित लालसर, पिवळ्या रंगाचे, जड आणि विविध प्रकारचे असतात.

पात्रेण काञ्चनमयेन तु वेष्टयित्वा तप्तं यदा हुतवहे भवति प्रकाशम् 75.

सोन्याच्या पात्रात गुंडाळून अग्नीत तापवले असता ते रत्न उजळते.

एवंविधं बहुगुणं मणिमावहन्ति कर्केतनं शुभलङ्कृतये नरा ये 75.

अशा अनेक गुणांनी युक्त असलेले रत्न शुभ अलंकारासाठी लोक आणतात.

एकेऽपनह्य विकृताकुलनीलभासः प्रम्लानरागलुलिताः कलुषा विरूपाः 75.

काही रत्नं न वापरलेली, विकृत, गोंधळलेली, निळसर, फिकट, रंगहीन, अशुद्ध आणि विद्रूप दिसतात.

कर्केतनं यदि परीक्षितवर्णरूपं प्रत्यग्रभास्वरदिवाकरसुप्रकाशम् 75.

जर कर्केतन रत्न तपासले आणि त्याचा रंग व रूप वर्णनाप्रमाणेच असेल, तसेच ते ताज्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आणि उजळ भासत असेल,

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे कर्केतनपरीक्षणं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीगारुड महापुराणाच्या पूर्वखंडातील प्रथमांशाखेतील आचारकांडात 'कर्केतन परीक्षे'चे पंच्याहत्तरावे अध्याय संपले.

सूत उवाच संप्राप्तमुत्तमानामाकरतां भीष्मरत्नानाम् ॥ 76.

सूतमुनी म्हणाले: उत्तम रत्नांमध्ये भीष्मरत्नांचे वर्णन आता सांगितले गेले आहे.

शुक्लाः शङ्खाब्जनिभाः स्योनाकसन्निभाः प्रभावन्तः 76.

ही रत्नं शुभ्र, शंख किंवा कमळासारखी, किंवा स्योनाक फुलासारखी दिसतात आणि त्यांना मोठे तेज असते.

हेमादिप्रतिबद्धाः शुद्धमपि श्रद्धया विधत्ते यः 76.

सोने किंवा इतर धातूंत बांधलेली ही रत्नं शुद्ध असली तरी श्रद्धेने धारण केल्यास लाभ देतात.

निरीक्ष्य पलायन्ते यं तमरण्यनिवासिनः समीपेऽपि 76.

ज्याच्याकडे हे रत्न असते, त्याला पाहिल्यावर अगदी जवळ असलेले वनातील जंगली प्राणीही पळून जातात.