गरुडपुराणम्

ततः प्रभृत्येव च शर्वरीषु कूलानि रत्नैर्निचितानि तस्याः 70.

आणि त्या वेळेपासून, रात्रीच्या वेळी, त्या नदीच्या काठावर रत्ने साठू लागली.

तस्यास्तटेपूज्ज्वचारुरागा भवन्ति तोयेषु च पद्मरागाः 70.

त्या काठी सुंदर माणिके दिसतात आणि पाण्यात पद्मराग रत्ने आढळतात.

बन्धू कगुंजासकलेन्द्रगोपजवासमासृक्समवर्णशोभाः 70.

ती रत्ने बंदूक, गुंजा, इंद्रगोप आणि जवा फुलांच्या रंगासारखी शोभिवंत दिसतात आणि त्यांचा रंग एकसारखा सुंदर असतो.

सिन्दुरपद्मोत्पलकुंकुमानां लाक्षारसस्यापि समानवर्णः 70.

त्यांचा रंग सिंदूर, कमळ, निळकमळ, केशर आणि लाक्षारसासारखा असतो.

भानोश्च भासामनुवेधयोगामासाद्य रशमि प्रकरेण दूरम् 70.

सूर्याच्या किरणांचा स्पर्श झाल्यावर, त्या रत्नांना त्याच्या प्रकाशामुळे दूरवर पसरणारे तेज प्राप्त होते.

कुसुम्भनीलव्यतिमिश्ररागप्रत्युग्ररक्ताबुजतुल्यभासः 70.

त्याचा रंग केशराच्या फुलासारखा लाल आणि गडद निळ्या रंगाचा मिसळलेला असतो, अगदी तिखट लाल कमळासारखा दिसतो.

चकोरपुंस्कोकिलसारसानां नेत्रावभासश्च भवन्ति केचित् 70.

काहींच्या डोळ्यांत चकोर पक्षी आणि कोकिळेच्या सारखा तेज असतो.

प्रभावकाठिन्यगुरुत्वयोगैः प्रायः समानाः स्फटिकोद्भवानाम् 70.

ते तेज, कणखरपणा आणि वजन यामध्ये बहुतेक स्फटिकापासून तयार होणाऱ्यांसारखेच असतात.

कामं तु रागः कुरुविन्दजेषु स नैव यादृक् स्फटिकोद्भवेषु 70.

खरं तर कुरुविंदामध्ये लालपणा असतो, पण तो स्फटिकातून तयार झालेल्यांसारखा नसतो.

ये तु रावणगङ्गायां जायन्ते कुरुविन्दकाः 70.

रावणगंगा या नदीत जे कुरुविंद रत्न जन्मतात—

वर्णानुयायिनस्तेषा मान्ध्रदेशे तथा परे 70.

त्यांचा रंग मंध्र देशात आणि इतर ठिकाणी तसाच राहतो.

तथैव स्फाटिकोत्थानां देशे तुम्बुरुसंज्ञके 70.

तसेच, स्फटिकातून तयार होणारे रत्न तुंबुरु नावाच्या प्रदेशात आढळतात.

वर्णाधिक्यं गुरुत्वं च स्निग्धता समताच्छता 70.

रंगाची अधिकता, जडपणा, गुळगुळीतपणा आणि पूर्णपणे स्वच्छपणा—

ये कर्करच्छिद्रमलोपदिग्धाः प्रभाविमुक्ताः परुषा विवर्णाः 70.

जे रत्न तडे, भोक, मळ, तेजाचा अभाव, खरखरीतपणा किंवा फिकटपणा यांनी भरलेली असतात—

दोषोपसृष्टं मणिमप्रबोधाद्विभर्त्ति यः कश्चन कञ्चिदेव 70.

ज्या रत्नात दोषांमुळे फार थोडं नैसर्गिक तेज दिसतं—

कामं चारुतराः पंच जातीना प्रतिरूपकाः 70.

कधी कधी ती फार सुंदर दिसली तरी, ती पाच जातींच्या नक्कल असतात.

कलशपुरोद्भवसिंहलतुम्बुरुदेशोत्थमुक्तपाणीयाः 70.

कलश, पुरोद्भव, सिंहल, तुंबुरु आणि मुक्तपाणी या प्रदेशात तयार होणारी रत्नं—

तुषोपसर्गात्कलशाभिधानमाताम्रभावादपि तुम्बुरूत्थम् 70.

त्यात तुस असल्यानं त्याला कलश म्हणतात; तुंबुरुचं नाव तांबूसपणामुळे पडलं आहे.

श्रीपूर्णकं दीप्तिविनाकृतत्वाद्विजातिलिङ्गाश्रय एव भेदः 70.

श्रीपूर्णक असं नाव त्याच्या तेजाच्या अभावामुळे पडलं; वेगळेपण फक्त जातीच्या चिन्हावर असतं.

स्नेहप्रदिग्धः प्रतिभाति यश्च यो वा प्रघृष्टः प्रजहाति दीप्तिम् 70.

तेल लावलेलं रत्न तसं दिसतं, आणि जास्त घासलं तर त्याचं तेज कमी होतं.

संप्राप्य चोत्क्षिप्य यथानुवृत्तिं विभर्तियः सर्वगुणानतीव प्राप्यापि रत्नाकरजा स्वजातिं लक्षेद्गुरुत्वेन गुणेन विद्वान् ॥ 70.

रत्न मिळाल्यावर आणि नीट पाहिल्यावर, त्याचं वजन आणि गुण यावरून त्याची जात ओळखावी, जरी ते समुद्रातून मिळालेलं असलं तरी.

अप्रणश्यति सन्देहे शाणे तु परिलेखयेत् 70.

शंका आल्यास ते नष्ट होत नाही; ते शाणेवर घासून पाहावं.

वज्रं वा कुरुविन्दं वा विमुच्यानेन केनचित् 70.

वज्र असो किंवा कुरुविंद असो, या प्रकारे ते ओळखता येतं.

जात्यस्य सर्वेऽपि मणेर्न जातु विजातयः सन्ति समानवर्णाः 70.

एका जातीचे सर्व रत्न कधीच वेगळ्या प्रकारचे नसतात; ती सर्व एकसारख्या रंगाचीच असतात.

गुणोपपन्नेन सहावबद्धोमेणिर्न धार्यो विगुणो हि जात्या 70.

गुण नसलेले रत्न फक्त त्याच्या जातीमुळे घालू नये; जे रत्न गुणांनी युक्त आहे तेच स्वीकारावे.

चाण्डाल एकोऽपि यथा द्विजातीन्समेत्य भूरीनपि हन्त्ययत्नात् 70.

जसा एक चांडाळ सहजपणे अनेक द्विजांना नष्ट करू शकतो, तसेच —

सपत्नमध्येऽपि कृताधिवासं प्रमादवृत्तावपि वर्त्तमानम् 70.

प्रतिस्पर्ध्यांच्या मध्ये असताना किंवा निष्काळजीपणे वागत असतानाही,

दोषोपसर्गप्रभवाश्च ये ते नोपद्रवास्तं समभिद्रवन्ति 70.

दोषांपासून निर्माण होणारे त्रास त्याच्यावर हल्ला करत नाहीत.

वज्रस्य यत्तण्डुलसंख्ययोक्तं मूल्यं समुत्पादितगौरवस्य 70.

वज्राचे मूल्य त्याच्या वजनावर, म्हणजे तांदळाच्या दाण्यांप्रमाणे मोजलेल्या वजनावर ठरते.