गरुडपुराणम्

उष्णे सलवणे स्नेहे निशां तद्वासयेज्जले 69.

रात्री उबदार, खारट आणि तेलकट पाण्यात ते ठेवावे.

यत्तु नायाति वैवर्ण्यं विज्ञेयं तदकृत्रिमम् 69.

जो मोती रंग बदलत नाही, तो खरा आहे असे समजावे.

तेजोऽधिकं सुवृत्तं च मौक्तिकं गुणवत्स्मृतम् ॥ 69.

जो मोती फार तेजस्वी आणि गोल आहे, तो उत्तम समजला जातो.

प्रमाणवद्गौरवरश्मियुक्तं सितं सुवृत्तं समसूक्ष्मवेधम् 69.

जो मोती योग्य आकाराचा, जड, चमकदार, पांढरा, गोल आणि बारीक, सम छिद्र असलेला आहे—

एवं समस्तेन गुणोदयेन यन्मौक्तिकं योगमुपागतं स्यात् 69.

अशा सर्व गुणांनी युक्त असा मोती परिपूर्ण मानला जातो.

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे मुक्ताफलप्रमाणादिवर्णनं नाम मुक्ताफलपरीक्षा नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीगरुड महापुराणाच्या पूर्वखंडातील आचारकांडात 'मोत्यांची परीक्षा' या एकोणसत्तराव्या अध्यायात मोत्यांचे प्रमाण व गुणधर्म यांचे वर्णन सांगितले गेले.

दिवाकरस्तस्य महामहिम्नो महासुरस्योत्तमरत्नबीजम् 70.

सूर्य हा महान तेजस्वी असून, तोच मोठ्या देवतांमध्ये उत्तम रत्नांचा मूळ स्रोत आहे.

जेत्त्रा सुराणां समरेष्वजस्रं वीर्य्यावलेपोद्धतमानसेन 70.

तो देवतांना युद्धात नेहमी जिंकणारा असून, आपल्या सामर्थ्याचा अभिमान मनात बाळगतो.

तत्सिंहलीचारुनितम्बबिम्बविक्षो भितागाधमहाह्रदायाम् 70.

सिंहली स्त्रीच्या नितंबांचा देखावा पाहून तो घाबरून मोठ्या सरोवराच्या खोल भागात गेला.

ततः प्रभृति सा गङ्गा तुल्यपुण्यफलोदया 70.

त्या वेळेपासून ती नदी गंगेइतकीच पुण्यदायक झाली.

ततः प्रभृत्येव च शर्वरीषु कूलानि रत्नैर्निचितानि तस्याः 70.

आणि त्या वेळेपासून, रात्रीच्या वेळी, त्या नदीच्या काठावर रत्ने साठू लागली.

तस्यास्तटेपूज्ज्वचारुरागा भवन्ति तोयेषु च पद्मरागाः 70.

त्या काठी सुंदर माणिके दिसतात आणि पाण्यात पद्मराग रत्ने आढळतात.

बन्धू कगुंजासकलेन्द्रगोपजवासमासृक्समवर्णशोभाः 70.

ती रत्ने बंदूक, गुंजा, इंद्रगोप आणि जवा फुलांच्या रंगासारखी शोभिवंत दिसतात आणि त्यांचा रंग एकसारखा सुंदर असतो.

सिन्दुरपद्मोत्पलकुंकुमानां लाक्षारसस्यापि समानवर्णः 70.

त्यांचा रंग सिंदूर, कमळ, निळकमळ, केशर आणि लाक्षारसासारखा असतो.

भानोश्च भासामनुवेधयोगामासाद्य रशमि प्रकरेण दूरम् 70.

सूर्याच्या किरणांचा स्पर्श झाल्यावर, त्या रत्नांना त्याच्या प्रकाशामुळे दूरवर पसरणारे तेज प्राप्त होते.

कुसुम्भनीलव्यतिमिश्ररागप्रत्युग्ररक्ताबुजतुल्यभासः 70.

त्याचा रंग केशराच्या फुलासारखा लाल आणि गडद निळ्या रंगाचा मिसळलेला असतो, अगदी तिखट लाल कमळासारखा दिसतो.

चकोरपुंस्कोकिलसारसानां नेत्रावभासश्च भवन्ति केचित् 70.

काहींच्या डोळ्यांत चकोर पक्षी आणि कोकिळेच्या सारखा तेज असतो.

प्रभावकाठिन्यगुरुत्वयोगैः प्रायः समानाः स्फटिकोद्भवानाम् 70.

ते तेज, कणखरपणा आणि वजन यामध्ये बहुतेक स्फटिकापासून तयार होणाऱ्यांसारखेच असतात.

कामं तु रागः कुरुविन्दजेषु स नैव यादृक् स्फटिकोद्भवेषु 70.

खरं तर कुरुविंदामध्ये लालपणा असतो, पण तो स्फटिकातून तयार झालेल्यांसारखा नसतो.

ये तु रावणगङ्गायां जायन्ते कुरुविन्दकाः 70.

रावणगंगा या नदीत जे कुरुविंद रत्न जन्मतात—

वर्णानुयायिनस्तेषा मान्ध्रदेशे तथा परे 70.

त्यांचा रंग मंध्र देशात आणि इतर ठिकाणी तसाच राहतो.

तथैव स्फाटिकोत्थानां देशे तुम्बुरुसंज्ञके 70.

तसेच, स्फटिकातून तयार होणारे रत्न तुंबुरु नावाच्या प्रदेशात आढळतात.

वर्णाधिक्यं गुरुत्वं च स्निग्धता समताच्छता 70.

रंगाची अधिकता, जडपणा, गुळगुळीतपणा आणि पूर्णपणे स्वच्छपणा—

ये कर्करच्छिद्रमलोपदिग्धाः प्रभाविमुक्ताः परुषा विवर्णाः 70.

जे रत्न तडे, भोक, मळ, तेजाचा अभाव, खरखरीतपणा किंवा फिकटपणा यांनी भरलेली असतात—

दोषोपसृष्टं मणिमप्रबोधाद्विभर्त्ति यः कश्चन कञ्चिदेव 70.

ज्या रत्नात दोषांमुळे फार थोडं नैसर्गिक तेज दिसतं—

कामं चारुतराः पंच जातीना प्रतिरूपकाः 70.

कधी कधी ती फार सुंदर दिसली तरी, ती पाच जातींच्या नक्कल असतात.

कलशपुरोद्भवसिंहलतुम्बुरुदेशोत्थमुक्तपाणीयाः 70.

कलश, पुरोद्भव, सिंहल, तुंबुरु आणि मुक्तपाणी या प्रदेशात तयार होणारी रत्नं—

तुषोपसर्गात्कलशाभिधानमाताम्रभावादपि तुम्बुरूत्थम् 70.

त्यात तुस असल्यानं त्याला कलश म्हणतात; तुंबुरुचं नाव तांबूसपणामुळे पडलं आहे.

श्रीपूर्णकं दीप्तिविनाकृतत्वाद्विजातिलिङ्गाश्रय एव भेदः 70.

श्रीपूर्णक असं नाव त्याच्या तेजाच्या अभावामुळे पडलं; वेगळेपण फक्त जातीच्या चिन्हावर असतं.