गरुडपुराणम्

तुलसीवन्दनं कुर्याच्छ्रीविष्णुं संस्मरेत्खग । विण्मूत्रोत्सर्गकाले च ह्यपानात्मककेशवम्

तुळशीचे पूजन करावे आणि श्रीविष्णूचे स्मरण करावे, हे खग. शौचाच्या वेळी आणि मलमूत्र विसर्जन करताना, अपानस्वरूप केशवाचे स्मरण करावे.

त्रिविक्रमं शौचकाले गङ्गापानकरं हरिम् । दन्तधावनकाले तु चन्द्रान्तर्यामिणं हरिम्

शौच करताना त्रिविक्रमाचे, गंगाजल पिणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे; दात घासतांना चंद्रामध्ये वास करणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे.

मुखप्रक्षालने काले माधवं संस्मरेत्खग । गवां कण्डूयने चैव स्मरेद्गोवर्धनं हरिम्

तोंड धुताना माधवाचे स्मरण करावे, हे खग. गायींना खाजवतांना गोवर्धनधारी हरिचे स्मरण करावे.

सदा गोदोहने काले स्मरेद्गोपालवल्लभम् । अनन्तपुण्यार्जितजन्मकर्मणां सुपक्वकाले च खगेन्द्रसत्तम

नेहमी गायीचे दूध काढताना गोपाळांच्या प्रियतमेचे स्मरण करावे; आणि, हे पक्षिराज, असंख्य पुण्याच्या जन्मांची फळे पिकताना त्याचे स्मरण करावे.

स्पर्शे गवां चैव सदा नृणां वै भवत्यतो नात्र विचार्यमस्ति । यस्मिन् गृहे नास्ति सदोत्तमा च गौर्यङ्गणे श्रीतुलसी च नास्ति

गायींना आणि माणसांना स्पर्श केल्याने नेहमीच पुण्य मिळते; यात शंका नाही. ज्या घरात अंगणात उत्तम गाय नाही आणि श्रीतुळशी नाही,

यस्मिन् गृहे देवमहोत्सवश्च यस्मिन् गृहे श्रवणं नास्ति विष्णोः । तत्संसर्गाद्याति दुःखादिकं च तस्य स्पर्शो नैव कार्यः कदापि

ज्या घरात देवांचा मोठा उत्सव होत नाही, आणि जिथे विष्णूची कीर्ती ऐकली जात नाही, अशा ठिकाणी संगती केल्याने दुःखच मिळते; तिथल्या कोणत्याही वस्तूचा स्पर्श कधीच करू नये.

गोस्पर्शनविहीनस्य गोदोहनमजानतः । गोपोषणविहीनस्य प्राहुर्जन्म निरर्थकम्

जो गायींना स्पर्श करत नाही, दूध काढता येत नाही, आणि गायींची देखभाल करत नाही, त्याचे जन्म व्यर्थ मानले जाते.

गोग्रासमप्रदातुश्च गोपुष्टिं चाप्यकुर्वतः । गतिर्नास्त्येव नास्त्येव ग्रामचाण्डालवत्स्मृतः

जो गायींना गवत देत नाही आणि त्यांची काळजी घेत नाही, त्याला खरोखरच कुठेही गति नाही; तो गावातील चांडाळासारखा मानला जातो.

वत्स्यस्य स्तनपाने च बालकृष्णं तु संस्मरेत् । दधिनिर्मन्थने चैव मन्थाधारं स्मरेद्धरिम्

वासरू दूध पिताना बालकृष्णाचे स्मरण करावे; आणि दही मथताना मंथनाचा आधार असलेल्या हरिचे स्मरण करावे.

मृत्तिकास्नान काले तु वराहं संस्मरेद्धरिम् । पुण्ड्राणां धारणे चैव केशवादींश्च द्वादश

मातीने स्नान करताना वराहरूप हरिचे स्मरण करावे; आणि बारा पुंड्रे लावताना केशव व इतर अकरा देवांचे स्मरण करावे.

मुद्राणां धारणे चैव शङ्खचक्रगदाधरम् । पद्मं नारायणीं मुद्रां क्रुद्धोल्कादींश्च संस्मरेत्

मुद्रा धारण करताना शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे; कमळ, नारायणी मुद्रा आणि क्रुद्धोल्का यांसारख्या उग्र स्वरूपांचेही स्मरण करावे.

श्रीरामसंस्मृतिं चैव संध्याकाले खगोत्तम । अच्युतानन्तगोविन्दाञ्छ्राद्धकाले च संस्मरेत्

संध्याकाळी श्रीरामाचे स्मरण करावे, हे श्रेष्ठ पक्षिराज; आणि श्राद्धकाळी अच्युत, अनंत आणि गोविंद यांचे स्मरण करावे.

प्राणादिकपञ्चहोमेचानिरूद्धादींश्च संस्मरेत् । अन्नाद्यर्पणकाले तु वासुदेवं च संस्मरेत्

प्राणादी पंचहोम करताना अनिरुद्ध व इतरांचे स्मरण करावे; आणि अन्न अर्पण करताना वासुदेवाचे स्मरण करावे.

अपोशनस्य काले तु वायोरन्तर्गतं हरिम् । वस्त्रधारणकाले तु उपेन्द्रं संस्मरेद्धरिम्

पाणी पिताना, वाऱ्यात वास करणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे. वस्त्र परिधान करताना, उपेंद्र नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे.

यज्ञोपवीतस्य च धारणे तु नारायणं वामनाख्यं स्मरेत्तु । आर्तिक्यकाले च तथैव विष्णोः सम्यक्स्मरेत्पर्शुरामाख्यविष्णुम्

यज्ञोपवीत घालताना, वामन नावाने प्रसिद्ध असलेल्या नारायणाचे स्मरण करावे. तसेच, संकटाच्या वेळी, परशुराम नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या विष्णूचे योग्य स्मरण करावे.

अपोशनेवैश्वदेवस्य काले तदन्यहोमादिषु भस्मधारणे । स्मरेत्तु भक्त्या परमादरेण नारायणं जामदग्न्याख्यरामम्

वैश्वदेवासाठी पाणी पिताना किंवा इतर होम इत्यादी करताना, तसेच भस्म लावताना, भक्ती आणि मोठ्या आदराने, जमदग्नीपुत्र राम नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या नारायणाचे स्मरण करावे.

त्रिवारतीर्थग्रहणस्य काले कृष्णं रामं व्यासदेवं क्रमेण । शङ्खोदकस्योद्धरणे चैव काले मुकुन्दरूपं संस्मरेत्सर्वदैव

तीन वेळा शुद्धीकरणासाठी पाणी घेताना, प्रथम कृष्ण, नंतर राम आणि मग व्यासदेव यांचे स्मरण करावे. शंखातून पाणी उचलताना, नेहमी मुकुंदरूप हरिचे स्मरण करावे.

ग्रासेग्रासे स्मरणं चैव कार्यं गोविन्दसंज्ञस्य विशुद्धमन्नम् । एकैकभक्ष्यग्रहणस्य काले सम्यक्स्मरेदच्युतं वै खगेन्द्र

शुद्ध अन्नाचा प्रत्येक घास घेताना, गोविंद नावाच्या परमेश्वराचे स्मरण करावे. प्रत्येक वेगळ्या पदार्थाचा घास घेताना, हे खगराज, अच्युताचे योग्य स्मरण करावे.

शाकादीनां भक्षणे चैव काले धन्वन्तरिं स्मरेच्चैव नित्यम् । तथा परान्नस्य च भोगकाले स्मरेच्च सम्यक्पाण्डुरङ्गं च विष्णुम्

शाकभाजी वगैरे खाताना, नेहमी धन्वंतरीचे स्मरण करावे. तसेच, दुसऱ्यांनी बनवलेले अन्न खाताना, पांडुरंग नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या विष्णूचे योग्य स्मरण करावे.

हैयङ्गवीनस्य च भक्षणे वै सम्यक्स्मरेत्ताण्डवाख्यं च कृष्णम् । दध्यन्नभक्षे परमं पुराणं गोपालकृष्णं संस्मरेच्चैव नित्यम्

तुप खाताना, तांडव नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या कृष्णाचे योग्य स्मरण करावे. दहीभात खाताना, प्राचीन गोपालकृष्णाचे नेहमी स्मरण करावे.

दुग्धान्नभोगे च तथैव काले सम्यक्स्मरेच्छ्रीनिवासं हरिं च । सुतैलसर्पिःषु विपक्वभक्षसंभोजने संस्मरेद्व्यङ्कटेशम्

दूधभात खाताना, श्रीनिवास आणि हरिचे योग्य स्मरण करावे. शुद्ध तूप किंवा तेलात शिजवलेले पदार्थ खाताना, व्यंकटेशाचे स्मरण करावे.

द्राक्षासुजम्बूकदलीरसालनारिङ्गदाडिम्बफलानि चारु । स्मरेत्तु रम्भोत्तमनारिकेलधात्रीसुभोगे खलु बालकृष्णम्

द्राक्ष, जांभूळ, केळ, लिंबू, डाळिंब आणि इतर सुंदर फळे, तसेच केळी, नारळ, आवळा यांचा आस्वाद घेताना, खरोखर बालकृष्णाचे स्मरण करावे.

सुपानकस्यैव च पानकाले सम्यक्स्मरेन्नारसिंहाख्यविष्णुम् । गङ्गामृतस्यैव च पानकाले गङ्गातातं संस्मरेद्विष्णुमेव

चांगले पेय पिताना, नरसिंह नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या विष्णूचे योग्य स्मरण करावे. गंगामृत पिताना, गंगापित्याच्या रूपातील विष्णूचे स्मरण करावे.

प्रयाणकाले संस्मरेत्तार्क्ष्यवाहं नारायणं निर्गुणं विश्वमूर्तिम् । पुत्रादीनां चुंबने चैव काले सुवेणुहस्तं संस्मरेत्कृष्णमेव

प्रवासाला निघताना, गरुडावर बसणाऱ्या, निर्गुण, विश्वरूप नारायणाचे स्मरण करावे. मुलांना किंवा इतरांना चुंबन देताना, सुंदर वेणू हातात असलेल्या कृष्णाचे स्मरण करावे.

सुखङ्गकाले स्वस्त्रियश्चैव नित्यं गोपि कुचद्वन्द्वविलासिनं हरिम् । तांबूलकाले संस्मरैच्चैव नित्यं प्रद्युम्नाख्यं वासुदेवं हरिं च

स्वतःच्या पत्नीबरोबर सुख उपभोगताना, नेहमी गोपींच्या उरोजांमध्ये रमणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे. तांबूल खाताना, नेहमी प्रद्युम्न नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या वासुदेव हरिचे स्मरण करावे.

शय्याकाले संस्मरेच्चैव नित्यं संकर्षणाख्यं विष्णुरूपं हरिं च । निद्राकाले संस्मरेत्पद्मनामं कथाकाले व्यासरूपं हरिं च

शय्येवर झोपताना, नेहमी संकर्षण नावाच्या विष्णू रूपातील हरिचे स्मरण करावे. झोप येताना, पद्मनाभाचे स्मरण करावे. कथा सांगताना, व्यास रूपातील हरिचे स्मरण करावे.

सुगानकाले संस्मरेद्वेणुगीतं हरिं हरिं प्रवदेत्सर्वदैव । श्रीमत्तुलस्याश्छेदने चैव काले श्रीरामरामेति च संस्मरेत्तु

गोड गाणी गाताना, वेणू वाजवणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे आणि नेहमी 'हरी, हरी' असे उच्चारावे. श्रीतुलसी तोडताना, 'श्रीराम राम' असे स्मरण करावे.

पुष्पादीनां छेदने चैव काले सम्यक् स्मरेदेत्कपिलाख्यं हरिं च । प्रदक्षिणे गारुडान्तर्गतं च हरिं स्मरेत्सर्वदा वै खगेन्द्र

फुले वगैरे तोडताना, कपिल नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या हरिचे योग्य स्मरण करावे. प्रदक्षिणा करताना, हे खगराज, गरुडामध्ये वास करणाऱ्या हरिचे नेहमी स्मरण करावे.

प्रणामकाले देवदेवस्य विष्णोः शेषान्तस्थं संस्मरेच्चैव विष्णुम् । सुनीतिकाले संस्मरेन्नारसिंहं नारायणं संस्मरेत्सर्वदापि

देवांचा देव असलेल्या विष्णूला नमस्कार करताना, शेषावर वास करणाऱ्या विष्णूचे स्मरण करावे. चांगले वर्तन करताना, नरसिंहाचे आणि नेहमी नारायणाचे स्मरण करावे.