गरुडपुराणम्

आसां ज्ञानत्पुण्यमाप्नोति नित्यं सदा हरिः प्रीयते केशवोलम् । गङ्गादिभ्यो ह्यवराह्यग्निजाया स्वाहासंज्ञाधिगुणा नैव हीना

यांचा ज्ञानाने नेहमी पुण्य मिळते आणि केशवाला नेहमी आनंद मिळतो; गंगा व इतरांमध्ये, अग्नीची पत्नी 'स्वाहा' गुणांनी कमी नाही.

स्वाहाकारो मन्त्ररूपाभिमानी स्वाहेति संज्ञामाप सदैव वीन्द्र । अग्नेर्भार्यातो बुद्धिमान् संबभूव ब्रह्माभिमानी चन्द्रपुत्रो बुधश्च

स्वाहा ही मंत्ररूप आहे आणि 'स्वाहा' या नावाने नेहमी ओळखली जाते, हे इंद्रा; अग्नीच्या पत्नीपासून बुद्धिमान जन्मला, जो ब्रह्माचा अधिपती आहे आणि चंद्रपुत्र बुधही आहे.

बुद्ध्याहरद्वै राष्ट्रजातं च सर्वं धृतं त्वतो बुधसंज्ञामवाप । एवं चाभूदभिमन्युर्महात्मा सुभद्राया जठरे ह्यर्जुनाच्च

त्याने आपल्या बुद्धीने राज्यात जन्मलेले सर्व काही मिळवले, म्हणून त्याला 'बुध' हे नाव मिळाले; अशा प्रकारे, महात्मा अभिमन्यू सुभद्रेच्या पोटी अर्जुनापासून जन्मला.

कृष्णस्य चन्द्रस्य यमस्य चांशैः स संयुतस्त्वश्विनोर्वै हरस्य । स्वाहाधमश्चन्द्रपुत्रो बुधस्तु पादारविन्दे विष्णुदेवस्य भक्तः

तो कृष्ण, चंद्र, यम, अश्विनी आणि शिव यांच्या अंशांनी युक्त होता; स्वाहेपेक्षा कनिष्ठ असलेला चंद्रपुत्र बुध, विष्णुदेवाच्या चरणी भक्त आहे.

नामात्मिका त्वश्विभार्या उषा नाम प्रकीर्तिता । बुधाधमा सा विज्ञेया स्वाहा दशगुणाधमा

अश्विन्यांची पत्नी 'उषा' नावाने प्रसिद्ध आहे आणि ती नावस्वरूप आहे; ती बुधपेक्षा कनिष्ठ आहे, आणि स्वाहा तर दहा पट अधिक कनिष्ठ आहे.

नकुलस्य भार्या मागधस्यैव पुत्री शल्यात्मजा सहदेवस्य भार्या । उभे ह्येते अश्विभार्या ह्युषापि उपासते षड्गुणं विष्णुमाद्यम् । अतोऽप्युषासंज्ञका सा खगेन्द्र अनन्तराञ्छृणु वक्ष्ये महात्मन्

नकुलाची पत्नी मगधराजाची मुलगी होती, आणि शल्याचा मुलगी सहदेवाची पत्नी झाली. या दोघी अश्विनी कुमारांची पत्नी मानल्या जातात, आणि उषा सुद्धा सहगुणी आद्य विष्णूची उपासना करते. हे खगेंद्र, आता मी तुला 'उषा' नावाने ओळखल्या जाणाऱ्यांविषयी सांगतो, पुढील ऐक, महात्मा.

ततः शक्तिः पृथिव्यात्मा शनैश्चरति सर्वदा । अतः शनैश्चरो नाम उषायाश्च दशाधमाः

नंतर शक्ती, पृथ्वीचे स्वरूप, नेहमी हळूहळू फिरते; म्हणून तिला शनी असे नाव आहे, आणि ती उषांमध्ये दहावी व सर्वात नीच आहे.

कर्मात्मा पुष्करो ज्ञेयः शनेरथ यमो मतः । नयाभिमानी पुरुषः किञ्चिन्नम्रो दशावरः

पुष्कर हा कर्माचा मूर्तिमंत रूप आहे, आणि यम शनीचा सारथी मानला जातो. जो पुरुष आपल्या वर्तनाचा अभिमान बाळगतो, पण थोडा नम्र असतो, तो त्यात दहावा आहे.

हरिप्रीतिकरो नित्यं पुष्करे क्रीडते यतः । अतस्तु पुष्कलो नाम लोके स परिकीर्तितः

जो नेहमी हरिला आनंद देतो आणि पुष्करात खेळतो, म्हणून तो जगात 'पुष्कळ' या नावाने प्रसिद्ध आहे.

हरि प्रीतिकरान्धर्मान्वक्ष्ये शृणु खगाधिप । प्रातः काले समुत्थाय स्मरेन्नारायणं हरिम्

हे पक्षिराज, आता मी तुला हरिप्रीती करणाऱ्या धर्मांची माहिती सांगतो; पहाटे उठून नारायण, हरि यांचा स्मरण करावे.

तुलसीवन्दनं कुर्याच्छ्रीविष्णुं संस्मरेत्खग । विण्मूत्रोत्सर्गकाले च ह्यपानात्मककेशवम्

तुळशीचे पूजन करावे आणि श्रीविष्णूचे स्मरण करावे, हे खग. शौचाच्या वेळी आणि मलमूत्र विसर्जन करताना, अपानस्वरूप केशवाचे स्मरण करावे.

त्रिविक्रमं शौचकाले गङ्गापानकरं हरिम् । दन्तधावनकाले तु चन्द्रान्तर्यामिणं हरिम्

शौच करताना त्रिविक्रमाचे, गंगाजल पिणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे; दात घासतांना चंद्रामध्ये वास करणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे.

मुखप्रक्षालने काले माधवं संस्मरेत्खग । गवां कण्डूयने चैव स्मरेद्गोवर्धनं हरिम्

तोंड धुताना माधवाचे स्मरण करावे, हे खग. गायींना खाजवतांना गोवर्धनधारी हरिचे स्मरण करावे.

सदा गोदोहने काले स्मरेद्गोपालवल्लभम् । अनन्तपुण्यार्जितजन्मकर्मणां सुपक्वकाले च खगेन्द्रसत्तम

नेहमी गायीचे दूध काढताना गोपाळांच्या प्रियतमेचे स्मरण करावे; आणि, हे पक्षिराज, असंख्य पुण्याच्या जन्मांची फळे पिकताना त्याचे स्मरण करावे.

स्पर्शे गवां चैव सदा नृणां वै भवत्यतो नात्र विचार्यमस्ति । यस्मिन् गृहे नास्ति सदोत्तमा च गौर्यङ्गणे श्रीतुलसी च नास्ति

गायींना आणि माणसांना स्पर्श केल्याने नेहमीच पुण्य मिळते; यात शंका नाही. ज्या घरात अंगणात उत्तम गाय नाही आणि श्रीतुळशी नाही,

यस्मिन् गृहे देवमहोत्सवश्च यस्मिन् गृहे श्रवणं नास्ति विष्णोः । तत्संसर्गाद्याति दुःखादिकं च तस्य स्पर्शो नैव कार्यः कदापि

ज्या घरात देवांचा मोठा उत्सव होत नाही, आणि जिथे विष्णूची कीर्ती ऐकली जात नाही, अशा ठिकाणी संगती केल्याने दुःखच मिळते; तिथल्या कोणत्याही वस्तूचा स्पर्श कधीच करू नये.

गोस्पर्शनविहीनस्य गोदोहनमजानतः । गोपोषणविहीनस्य प्राहुर्जन्म निरर्थकम्

जो गायींना स्पर्श करत नाही, दूध काढता येत नाही, आणि गायींची देखभाल करत नाही, त्याचे जन्म व्यर्थ मानले जाते.

गोग्रासमप्रदातुश्च गोपुष्टिं चाप्यकुर्वतः । गतिर्नास्त्येव नास्त्येव ग्रामचाण्डालवत्स्मृतः

जो गायींना गवत देत नाही आणि त्यांची काळजी घेत नाही, त्याला खरोखरच कुठेही गति नाही; तो गावातील चांडाळासारखा मानला जातो.

वत्स्यस्य स्तनपाने च बालकृष्णं तु संस्मरेत् । दधिनिर्मन्थने चैव मन्थाधारं स्मरेद्धरिम्

वासरू दूध पिताना बालकृष्णाचे स्मरण करावे; आणि दही मथताना मंथनाचा आधार असलेल्या हरिचे स्मरण करावे.

मृत्तिकास्नान काले तु वराहं संस्मरेद्धरिम् । पुण्ड्राणां धारणे चैव केशवादींश्च द्वादश

मातीने स्नान करताना वराहरूप हरिचे स्मरण करावे; आणि बारा पुंड्रे लावताना केशव व इतर अकरा देवांचे स्मरण करावे.

मुद्राणां धारणे चैव शङ्खचक्रगदाधरम् । पद्मं नारायणीं मुद्रां क्रुद्धोल्कादींश्च संस्मरेत्

मुद्रा धारण करताना शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे; कमळ, नारायणी मुद्रा आणि क्रुद्धोल्का यांसारख्या उग्र स्वरूपांचेही स्मरण करावे.

श्रीरामसंस्मृतिं चैव संध्याकाले खगोत्तम । अच्युतानन्तगोविन्दाञ्छ्राद्धकाले च संस्मरेत्

संध्याकाळी श्रीरामाचे स्मरण करावे, हे श्रेष्ठ पक्षिराज; आणि श्राद्धकाळी अच्युत, अनंत आणि गोविंद यांचे स्मरण करावे.

प्राणादिकपञ्चहोमेचानिरूद्धादींश्च संस्मरेत् । अन्नाद्यर्पणकाले तु वासुदेवं च संस्मरेत्

प्राणादी पंचहोम करताना अनिरुद्ध व इतरांचे स्मरण करावे; आणि अन्न अर्पण करताना वासुदेवाचे स्मरण करावे.

अपोशनस्य काले तु वायोरन्तर्गतं हरिम् । वस्त्रधारणकाले तु उपेन्द्रं संस्मरेद्धरिम्

पाणी पिताना, वाऱ्यात वास करणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे. वस्त्र परिधान करताना, उपेंद्र नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे.

यज्ञोपवीतस्य च धारणे तु नारायणं वामनाख्यं स्मरेत्तु । आर्तिक्यकाले च तथैव विष्णोः सम्यक्स्मरेत्पर्शुरामाख्यविष्णुम्

यज्ञोपवीत घालताना, वामन नावाने प्रसिद्ध असलेल्या नारायणाचे स्मरण करावे. तसेच, संकटाच्या वेळी, परशुराम नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या विष्णूचे योग्य स्मरण करावे.

अपोशनेवैश्वदेवस्य काले तदन्यहोमादिषु भस्मधारणे । स्मरेत्तु भक्त्या परमादरेण नारायणं जामदग्न्याख्यरामम्

वैश्वदेवासाठी पाणी पिताना किंवा इतर होम इत्यादी करताना, तसेच भस्म लावताना, भक्ती आणि मोठ्या आदराने, जमदग्नीपुत्र राम नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या नारायणाचे स्मरण करावे.

त्रिवारतीर्थग्रहणस्य काले कृष्णं रामं व्यासदेवं क्रमेण । शङ्खोदकस्योद्धरणे चैव काले मुकुन्दरूपं संस्मरेत्सर्वदैव

तीन वेळा शुद्धीकरणासाठी पाणी घेताना, प्रथम कृष्ण, नंतर राम आणि मग व्यासदेव यांचे स्मरण करावे. शंखातून पाणी उचलताना, नेहमी मुकुंदरूप हरिचे स्मरण करावे.

ग्रासेग्रासे स्मरणं चैव कार्यं गोविन्दसंज्ञस्य विशुद्धमन्नम् । एकैकभक्ष्यग्रहणस्य काले सम्यक्स्मरेदच्युतं वै खगेन्द्र

शुद्ध अन्नाचा प्रत्येक घास घेताना, गोविंद नावाच्या परमेश्वराचे स्मरण करावे. प्रत्येक वेगळ्या पदार्थाचा घास घेताना, हे खगराज, अच्युताचे योग्य स्मरण करावे.

शाकादीनां भक्षणे चैव काले धन्वन्तरिं स्मरेच्चैव नित्यम् । तथा परान्नस्य च भोगकाले स्मरेच्च सम्यक्पाण्डुरङ्गं च विष्णुम्

शाकभाजी वगैरे खाताना, नेहमी धन्वंतरीचे स्मरण करावे. तसेच, दुसऱ्यांनी बनवलेले अन्न खाताना, पांडुरंग नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या विष्णूचे योग्य स्मरण करावे.