गरुडपुराणम्

भागीरथ्याश्च चत्वारि रूपाण्यासन्खगेश्वर । महाभिषग्जनेन्द्रस्य भार्या तु ह्यभिषेचनी

पक्षीराज, भागीरथीच्या चार रूपे आहेत: अभिषेचनी म्हणून ती महान वैद्यराजाची पत्नी आहे.

द्वितीयेनैव रूपेण गङ्गा भार्या च शन्तनोः । सुषेणा वै सुषेणस्य भार्या सा वानरी स्मृता

दुसऱ्या रूपात गंगा ही शंतनूची पत्नी आहे; सुसेणा म्हणून ती सुसेणाची पत्नी आहे आणि वानरी म्हणून ओळखली जाते.

मण्डूकभार्या गङ्गा तु सैव मण्डूकिनी स्मृता । एवं चत्वारि रूपाणि गङ्गाया इति कीर्तितम्

मंडूकाची पत्नी म्हणून गंगा ही मंडूकिनी म्हणून ओळखली जाते. अशा प्रकारे गंगेची चार रूपे सांगितली गेली.

आदित्याच्चैव गङ्गातः पर्जन्यः समुदाहृतः । प्रवर्षति सुवैराग्यं ह्यतः पर्जन्यनामकम्

सूर्य आणि गंगा यांच्यापासून परजन्य उत्पन्न झाला; तो श्रेष्ठ विरक्ती पाऊस पाडतो म्हणून त्याला परजन्य म्हणतात.

शरंवराय पञ्चजन्याच्च पञ्च हित्वा जग्ध्वा गर्वकं षट्क्रमेण । स्वबाणस्य स्वहृदि संस्थितस्य भजेत्सदा नैव भक्तिं विषं च

शरंवरासाठी, पंचजन्यापासून पाच गोष्टी सोडून आणि गर्वाचा त्याग करून, आपल्या हृदयात असलेल्या बाणाची नेहमी पूजा करावी, भक्ती किंवा विष नव्हे.

लिङ्गं पुष्टं नैव कार्यं सदैव लिङ्गं पुष्टं कार्यमेवं सदापि । योनौ सक्तिर्नैव कार्या सदापि योनौ मुक्तेऽसंगतो याति मुक्तिम्

पुष्ट लिंग कधीही करायचे नाही, पण नेहमी पुष्ट लिंग करावे असेही सांगितले आहे. योनीत आसक्ती कधीही धरू नये; पण जो आसक्ती सोडतो, तोच मुक्तीला पोहोचतो.

वैराग्यमेवं प्रकारोत्येव नित्यमतः पर्जन्यस्त्वन्तकः पक्षिवर्य । एतावता शरभाख्यो महात्मा स चान्तरो स तु पर्जन्य एव

असा हा विरक्तीचा स्वभाव आहे, पक्षीराज; म्हणून परजन्याला अंतक असेही म्हणतात. अशा प्रकारे, शरभ नावाचा महात्मा हाही परजन्य आहे.

शश्वत्केशा यस्य गात्रे खगेन्द्र प्रभास्यन्ते शरभाख्यो पयोतः । यमस्य भार्या श्यामला या खगेन्द्र यस्मात्सदा कलिभार्यापिया च

हे पक्षिराज, ज्याच्या अंगावर नेहमी केस असतात, ज्याला शरभ म्हणतात, ती यमाची पत्नी आहे. तिचा रंग काळा आहे आणि ती नेहमी कलिला प्रिय असलेले पिते म्हणून तिला 'कलिभार्या' असेही म्हणतात.

मत्वा सम्यक्मानसं या करोति ह्यतश्च सा श्यामलासंज्ञकाभूत् । मलं वक्ष्ये हरिभक्तेर्विरोधी सुलोहपात्रे सन्निधानं च तस्य

ती आपल्या मनात नीट विचार करून तसेच वागते, म्हणून तिला 'श्यामला' असे नाव मिळाले. आता मी हरिभक्तीला विरोध करणाऱ्या अशुद्धतेबद्दल सांगतो, जी कमी दर्जाच्या धातूच्या भांड्यांत असते.

तद्वैष्णवैस्त्याज्यमेवं सदैव वस्त्रं दग्धं सन्धिजं चैव जन्यम्

म्हणून वैष्णवांनी नेहमी जळलेले, शिवलेले किंवा अपवित्र ठिकाणी तयार झालेले वस्त्र टाळावे.

नोच्चाश्च ते हरिभक्तेर्विहीनास्तेषां संगो नैव कार्यः सदापि । पुराणसंपर्कविसर्जिनं च पुराणतालं च पुराणवस्त्रम्

ज्यांना हरिभक्ती नाही, अशांसोबत कधीच संग करू नये. जे पुराणांचा संपर्क सोडतात, तसेच जुने ताळे आणि जुने कपडे यांनाही नेहमी टाळावे.

सुजीर्णकन्थाजिनमेखलं च यज्ञोपवीतं च कलिप्रियं च । प्रियं गृहं चोर्णवितानकं च समित्कुशैः पूरितं कुत्सितं च

फाटके कपडे, जनावरांची कातडी, कमरपट्टा, यज्ञोपवीत आणि कलिला प्रिय असलेल्या वस्तू; आवडते घर, चूर्ण केलेली छप्पर, कुशा गवताने भरलेली समिधा—हे सर्व तुच्छ मानले जाते.

सर्वं चेत्कलिभार्याप्रियं च नैव प्रियं शार्ङ्गपाणेः कदाचित् । कांस्ये सुपक्वं यावनालस्य चान्नं तुषः पिण्याकं तुम्बबिल्वे पलाण्डुः

कलिभार्येला प्रिय असलेल्या सर्व वस्तू शार्ङ्गधारीला कधीच आवडत नाहीत; कांस्यात शिजवलेले अन्न, जव, तांदळाची साले, तेलाचे पेंड, दुधी भोपळा, कांदा—

दीर्घं तक्रं स्वादुहीनं कटूष्णमेते सर्वे कलिभार्याप्रियाश्च । सुदुर्मुखं निन्दनं चार्यजानां सतोवमत्यात्मजानां प्रसह्य

जास्त आंबट ताक, चव नसलेले, तिखट आणि गरम पदार्थ—हे सर्व कलिभार्येला प्रिय आहेत; हे अत्यंत वाईट, निंदनीय आणि सज्जनांना अप्रिय, तसेच स्वतःच्या मुलांनीही नाकारलेले असतात.

सुपीडनं सर्वदा भर्तृवर्गे गृहस्थितव्रीहिवस्त्रादिचौर्यात् । प्रकीर्णभूतान्मूर्धजान्संदधानं करैर्युतं देवकलिप्रियं च

नेहमी पतींमध्ये कलह निर्माण करणारे, घरातील तांदूळ, कपडे व इतर वस्तू चोरून नेणे; विखुरलेले केस हाताने एकत्र करणे, आणि देवांना व कलिला प्रिय असलेल्या सर्व गोष्टी.

इत्यादि सर्वं कलिभार्याप्रियञ्च सुनिर्मलं प्रकरोत्येव सर्वम् । अतश्च सा श्यामलेति स्वसंज्ञामवाप सा देवकी संबभूव

अशा सर्व कलिभार्येला प्रिय असलेल्या वस्तू ती नेहमी पूर्णपणे शुद्ध करते; म्हणूनच तिला 'श्यामला' हे नाव मिळाले आणि ती देवकी म्हणून प्रसिद्ध झाली.

युधिष्ठिरस्यैव बभूव पत्नीसंभाविता तत्र च देवकी सा । चन्द्रस्य भार्या रोहिणी वै तदेयमश्विन्यादिभ्योऽह्यधिका सर्वदैव

ती युधिष्ठिराची मान्यताप्राप्त पत्नी झाली आणि तिथे देवकीही होती; चंद्राची पत्नी रोहिणी असून, ती नेहमी अश्विनी व इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

रोणीं धृत्वा रोहति योग्यस्थानं तस्माच्च सा रोहिणीति प्रसिद्धा । आदित्यभार्या नाम संज्ञा खगेन्द्र ज्ञेया सा नारायणस्य स्वरूपा

गर्भ धारण करून योग्य स्थळी पोहोचते म्हणून तिला 'रोहिणी' असे प्रसिद्ध नाव मिळाले; सूर्याची पत्नी 'संज्ञा' म्हणून ओळखली जाते, आणि ती नारायणाचे स्वरूप आहे.

संजानातीत्येव संज्ञामवाप संज्ञेति लोके सूर्य भार्या खगेन्द्र । ब्रह्माण्डस्य ह्यभिमानी तु देवो विराडिति ह्यभिधामाप तेन

ती ओळखते म्हणून तिला 'संज्ञा' हे नाव मिळाले; म्हणूनच सूर्याची पत्नी जगात 'संज्ञा' म्हणून ओळखली जाते, हे पक्षिराज. ब्रह्मांडाचा अधिपती देव 'विराट' या नावाने प्रसिद्ध आहे.

गङ्गादिषट्कं सममेव नित्यं परस्परं नोत्तमं नाधमं च । प्रधानाग्नेः पाविकान्यैव गङ्गा सदा शुभा नात्र विचार्यमस्ति

गंगा व इतर सहा नद्या नेहमी एकसमान आहेत; त्यात कोणी श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ नाही. मुख्य अग्नीची पत्नी पावका आहे, आणि गंगा नेहमी मंगलमय आहे—याबद्दल शंका नाही.

आसां ज्ञानत्पुण्यमाप्नोति नित्यं सदा हरिः प्रीयते केशवोलम् । गङ्गादिभ्यो ह्यवराह्यग्निजाया स्वाहासंज्ञाधिगुणा नैव हीना

यांचा ज्ञानाने नेहमी पुण्य मिळते आणि केशवाला नेहमी आनंद मिळतो; गंगा व इतरांमध्ये, अग्नीची पत्नी 'स्वाहा' गुणांनी कमी नाही.

स्वाहाकारो मन्त्ररूपाभिमानी स्वाहेति संज्ञामाप सदैव वीन्द्र । अग्नेर्भार्यातो बुद्धिमान् संबभूव ब्रह्माभिमानी चन्द्रपुत्रो बुधश्च

स्वाहा ही मंत्ररूप आहे आणि 'स्वाहा' या नावाने नेहमी ओळखली जाते, हे इंद्रा; अग्नीच्या पत्नीपासून बुद्धिमान जन्मला, जो ब्रह्माचा अधिपती आहे आणि चंद्रपुत्र बुधही आहे.

बुद्ध्याहरद्वै राष्ट्रजातं च सर्वं धृतं त्वतो बुधसंज्ञामवाप । एवं चाभूदभिमन्युर्महात्मा सुभद्राया जठरे ह्यर्जुनाच्च

त्याने आपल्या बुद्धीने राज्यात जन्मलेले सर्व काही मिळवले, म्हणून त्याला 'बुध' हे नाव मिळाले; अशा प्रकारे, महात्मा अभिमन्यू सुभद्रेच्या पोटी अर्जुनापासून जन्मला.

कृष्णस्य चन्द्रस्य यमस्य चांशैः स संयुतस्त्वश्विनोर्वै हरस्य । स्वाहाधमश्चन्द्रपुत्रो बुधस्तु पादारविन्दे विष्णुदेवस्य भक्तः

तो कृष्ण, चंद्र, यम, अश्विनी आणि शिव यांच्या अंशांनी युक्त होता; स्वाहेपेक्षा कनिष्ठ असलेला चंद्रपुत्र बुध, विष्णुदेवाच्या चरणी भक्त आहे.

नामात्मिका त्वश्विभार्या उषा नाम प्रकीर्तिता । बुधाधमा सा विज्ञेया स्वाहा दशगुणाधमा

अश्विन्यांची पत्नी 'उषा' नावाने प्रसिद्ध आहे आणि ती नावस्वरूप आहे; ती बुधपेक्षा कनिष्ठ आहे, आणि स्वाहा तर दहा पट अधिक कनिष्ठ आहे.

नकुलस्य भार्या मागधस्यैव पुत्री शल्यात्मजा सहदेवस्य भार्या । उभे ह्येते अश्विभार्या ह्युषापि उपासते षड्गुणं विष्णुमाद्यम् । अतोऽप्युषासंज्ञका सा खगेन्द्र अनन्तराञ्छृणु वक्ष्ये महात्मन्

नकुलाची पत्नी मगधराजाची मुलगी होती, आणि शल्याचा मुलगी सहदेवाची पत्नी झाली. या दोघी अश्विनी कुमारांची पत्नी मानल्या जातात, आणि उषा सुद्धा सहगुणी आद्य विष्णूची उपासना करते. हे खगेंद्र, आता मी तुला 'उषा' नावाने ओळखल्या जाणाऱ्यांविषयी सांगतो, पुढील ऐक, महात्मा.

ततः शक्तिः पृथिव्यात्मा शनैश्चरति सर्वदा । अतः शनैश्चरो नाम उषायाश्च दशाधमाः

नंतर शक्ती, पृथ्वीचे स्वरूप, नेहमी हळूहळू फिरते; म्हणून तिला शनी असे नाव आहे, आणि ती उषांमध्ये दहावी व सर्वात नीच आहे.

कर्मात्मा पुष्करो ज्ञेयः शनेरथ यमो मतः । नयाभिमानी पुरुषः किञ्चिन्नम्रो दशावरः

पुष्कर हा कर्माचा मूर्तिमंत रूप आहे, आणि यम शनीचा सारथी मानला जातो. जो पुरुष आपल्या वर्तनाचा अभिमान बाळगतो, पण थोडा नम्र असतो, तो त्यात दहावा आहे.

हरिप्रीतिकरो नित्यं पुष्करे क्रीडते यतः । अतस्तु पुष्कलो नाम लोके स परिकीर्तितः

जो नेहमी हरिला आनंद देतो आणि पुष्करात खेळतो, म्हणून तो जगात 'पुष्कळ' या नावाने प्रसिद्ध आहे.