गरुडपुराणम्

मया सार्धं सद्गुरुं प्राप्य सम्यग्वैराग्यपूर्वं तत्त्वमात्रं विदित्वा । तेनैव मोक्षं प्राप्नुमो नार्जवैर्यत्तार्या विष्णोः संप्रसादाच्च लक्ष्म्याः ॥ ३,२८.

माझ्यासोबत खरा गुरु मिळवून, योग्य विरक्तीने केवळ तत्त्व समजून घेतल्यावर, त्याच्याच द्वारे आपल्याला मुक्ती मिळते; कपटाने नाही, तर उत्तम विष्णू आणि लक्ष्मी यांच्या कृपेनेच.

इत्याशयं मनसा सन्निधाय तथा चोक्तं भक्तवर्यो मदीयः । अतो भक्तः प्रवहेत्येव संज्ञामवाप वीन्द्र प्रकृतं तं शृणु त्वम् ॥ ३,२८.

अशी भावना मनाशी ठेऊन, जशी सांगितली तशीच, माझा भक्त सर्व भक्तांमध्ये श्रेष्ठ झाला. म्हणून त्याला प्रवाह असे नाव मिळाले; आता, पक्षीराज, त्याची कथा ऐक.

श्रीगरुडमहापुराणम् २९ प्रवहानन्तरान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम । यो धर्मो ब्रह्मणः पुत्रो ह्यादिसृष्टौ त्वगुद्भवः

आता मी प्रवाहाचे उत्तराधिकारी सांगतो; ऐक, पक्षीराज. ब्रह्माचा पुत्र धर्म, जो सृष्टीच्या आरंभी त्याच्या देहातून उत्पन्न झाला.

सज्जनान्सौम्यरूपेण धारणाद्धर्मनामकः । स एव सूर्यपुत्रोभूद्यमसंज्ञामवाप सः । पापिनां शिक्षकत्त्वात्स यम इत्युच्यते बुधैः

सज्जनांना सौम्य रूपाने धारण केल्यामुळे त्याला धर्म असे नाव पडले. तोच सूर्याचा पुत्र झाला आणि त्याला यम असे नाव मिळाले. पाप्यांना शिक्षा देतो म्हणून ज्ञानी लोक त्याला यम म्हणतात.

श्रीकृष्ण उवाच । प्रह्लादानन्तरं गङ्गा भार्या वै वरुणस्य च । प्रह्लादादधमा ज्ञेया महिम्ना वरुणाधिका

श्रीकृष्ण म्हणाले: प्रह्लादानंतर गंगा येते, ती वरुणाची पत्नीही आहे. जन्माने प्रह्लादापेक्षा खालची असली तरी, ती महिम्याने वरुणापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

स्वरूपादधमा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । ज्ञानस्वरूपदं विष्णुं यमो जानाति सर्वदा

स्वभावाने ती खालची मानली जाते—यात विचार करायची गरज नाही. यम नेहमी ज्ञानस्वरूप असलेल्या विष्णूला ओळखतो.

अतो गङ्गेति सा ज्ञेया सर्वदा लोकपावनी । भक्त्या विष्णुपदीत्येव कीर्तिता नात्र संशयः

म्हणून तिला नेहमीच गंगा, सर्व लोकांना पावन करणारी, असे ओळखले जाते. भक्तीने तिला विष्णुपदी म्हणतात—यात काहीच शंका नाही.

या पूर्वकाले यज्ञलिङ्गस्य विष्णोः साक्षाद्धरेर्विक्रमतः खगेन्द्र । वामस्य पादस्य नखाग्रतश्च निर्भिद्य चोर्ध्वाण्डकटाहखण्डम्

पूर्वीच्या काळी, पक्षीराज, यज्ञचिन्ह असलेल्या विष्णूच्या डाव्या पायाच्या नखाच्या टोकातून, गंगा बाहेर पडली आणि वरच्या ब्रह्मांडाच्या कवचाला भेदून गेली.

इन्द्रोपि वायुकरमर्दितवायुकूटबिन्दुं च प्राश्य शिरसि ह्यसहिष्णुमानः । भागीरथी हरिपदाङ्कमिति स्म नित्यं जानन्महापरमभागवतप्रधानः । भक्त्या च खिन्नहृदयः परमादरेण धृत्वा स्वमूर्ध्नि परमो ह्यशिवः शिवोऽभूत्

इंद्रानेही, वाऱ्याने उडालेल्या गंगेच्या थेंबाचे पाणी डोक्यावर घेतले आणि त्याचे ओझे सहन करू शकला नाही. भागीरथीला हरिपदचिन्ह असलेली म्हणून ओळखून, तो महान भक्तांमध्ये श्रेष्ठ ठरला; भक्तीने भरलेल्या अंतःकरणाने आणि अत्यंत आदराने तिला आपल्या मस्तकावर धारण केली, आणि अशुभ असलेला शुभ झाला.

भागीरथ्याश्च चत्वारि रूपाण्यासन्खगेश्वर । महाभिषग्जनेन्द्रस्य भार्या तु ह्यभिषेचनी

पक्षीराज, भागीरथीच्या चार रूपे आहेत: अभिषेचनी म्हणून ती महान वैद्यराजाची पत्नी आहे.

द्वितीयेनैव रूपेण गङ्गा भार्या च शन्तनोः । सुषेणा वै सुषेणस्य भार्या सा वानरी स्मृता

दुसऱ्या रूपात गंगा ही शंतनूची पत्नी आहे; सुसेणा म्हणून ती सुसेणाची पत्नी आहे आणि वानरी म्हणून ओळखली जाते.

मण्डूकभार्या गङ्गा तु सैव मण्डूकिनी स्मृता । एवं चत्वारि रूपाणि गङ्गाया इति कीर्तितम्

मंडूकाची पत्नी म्हणून गंगा ही मंडूकिनी म्हणून ओळखली जाते. अशा प्रकारे गंगेची चार रूपे सांगितली गेली.

आदित्याच्चैव गङ्गातः पर्जन्यः समुदाहृतः । प्रवर्षति सुवैराग्यं ह्यतः पर्जन्यनामकम्

सूर्य आणि गंगा यांच्यापासून परजन्य उत्पन्न झाला; तो श्रेष्ठ विरक्ती पाऊस पाडतो म्हणून त्याला परजन्य म्हणतात.

शरंवराय पञ्चजन्याच्च पञ्च हित्वा जग्ध्वा गर्वकं षट्क्रमेण । स्वबाणस्य स्वहृदि संस्थितस्य भजेत्सदा नैव भक्तिं विषं च

शरंवरासाठी, पंचजन्यापासून पाच गोष्टी सोडून आणि गर्वाचा त्याग करून, आपल्या हृदयात असलेल्या बाणाची नेहमी पूजा करावी, भक्ती किंवा विष नव्हे.

लिङ्गं पुष्टं नैव कार्यं सदैव लिङ्गं पुष्टं कार्यमेवं सदापि । योनौ सक्तिर्नैव कार्या सदापि योनौ मुक्तेऽसंगतो याति मुक्तिम्

पुष्ट लिंग कधीही करायचे नाही, पण नेहमी पुष्ट लिंग करावे असेही सांगितले आहे. योनीत आसक्ती कधीही धरू नये; पण जो आसक्ती सोडतो, तोच मुक्तीला पोहोचतो.

वैराग्यमेवं प्रकारोत्येव नित्यमतः पर्जन्यस्त्वन्तकः पक्षिवर्य । एतावता शरभाख्यो महात्मा स चान्तरो स तु पर्जन्य एव

असा हा विरक्तीचा स्वभाव आहे, पक्षीराज; म्हणून परजन्याला अंतक असेही म्हणतात. अशा प्रकारे, शरभ नावाचा महात्मा हाही परजन्य आहे.

शश्वत्केशा यस्य गात्रे खगेन्द्र प्रभास्यन्ते शरभाख्यो पयोतः । यमस्य भार्या श्यामला या खगेन्द्र यस्मात्सदा कलिभार्यापिया च

हे पक्षिराज, ज्याच्या अंगावर नेहमी केस असतात, ज्याला शरभ म्हणतात, ती यमाची पत्नी आहे. तिचा रंग काळा आहे आणि ती नेहमी कलिला प्रिय असलेले पिते म्हणून तिला 'कलिभार्या' असेही म्हणतात.

मत्वा सम्यक्मानसं या करोति ह्यतश्च सा श्यामलासंज्ञकाभूत् । मलं वक्ष्ये हरिभक्तेर्विरोधी सुलोहपात्रे सन्निधानं च तस्य

ती आपल्या मनात नीट विचार करून तसेच वागते, म्हणून तिला 'श्यामला' असे नाव मिळाले. आता मी हरिभक्तीला विरोध करणाऱ्या अशुद्धतेबद्दल सांगतो, जी कमी दर्जाच्या धातूच्या भांड्यांत असते.

तद्वैष्णवैस्त्याज्यमेवं सदैव वस्त्रं दग्धं सन्धिजं चैव जन्यम्

म्हणून वैष्णवांनी नेहमी जळलेले, शिवलेले किंवा अपवित्र ठिकाणी तयार झालेले वस्त्र टाळावे.

नोच्चाश्च ते हरिभक्तेर्विहीनास्तेषां संगो नैव कार्यः सदापि । पुराणसंपर्कविसर्जिनं च पुराणतालं च पुराणवस्त्रम्

ज्यांना हरिभक्ती नाही, अशांसोबत कधीच संग करू नये. जे पुराणांचा संपर्क सोडतात, तसेच जुने ताळे आणि जुने कपडे यांनाही नेहमी टाळावे.

सुजीर्णकन्थाजिनमेखलं च यज्ञोपवीतं च कलिप्रियं च । प्रियं गृहं चोर्णवितानकं च समित्कुशैः पूरितं कुत्सितं च

फाटके कपडे, जनावरांची कातडी, कमरपट्टा, यज्ञोपवीत आणि कलिला प्रिय असलेल्या वस्तू; आवडते घर, चूर्ण केलेली छप्पर, कुशा गवताने भरलेली समिधा—हे सर्व तुच्छ मानले जाते.

सर्वं चेत्कलिभार्याप्रियं च नैव प्रियं शार्ङ्गपाणेः कदाचित् । कांस्ये सुपक्वं यावनालस्य चान्नं तुषः पिण्याकं तुम्बबिल्वे पलाण्डुः

कलिभार्येला प्रिय असलेल्या सर्व वस्तू शार्ङ्गधारीला कधीच आवडत नाहीत; कांस्यात शिजवलेले अन्न, जव, तांदळाची साले, तेलाचे पेंड, दुधी भोपळा, कांदा—

दीर्घं तक्रं स्वादुहीनं कटूष्णमेते सर्वे कलिभार्याप्रियाश्च । सुदुर्मुखं निन्दनं चार्यजानां सतोवमत्यात्मजानां प्रसह्य

जास्त आंबट ताक, चव नसलेले, तिखट आणि गरम पदार्थ—हे सर्व कलिभार्येला प्रिय आहेत; हे अत्यंत वाईट, निंदनीय आणि सज्जनांना अप्रिय, तसेच स्वतःच्या मुलांनीही नाकारलेले असतात.

सुपीडनं सर्वदा भर्तृवर्गे गृहस्थितव्रीहिवस्त्रादिचौर्यात् । प्रकीर्णभूतान्मूर्धजान्संदधानं करैर्युतं देवकलिप्रियं च

नेहमी पतींमध्ये कलह निर्माण करणारे, घरातील तांदूळ, कपडे व इतर वस्तू चोरून नेणे; विखुरलेले केस हाताने एकत्र करणे, आणि देवांना व कलिला प्रिय असलेल्या सर्व गोष्टी.

इत्यादि सर्वं कलिभार्याप्रियञ्च सुनिर्मलं प्रकरोत्येव सर्वम् । अतश्च सा श्यामलेति स्वसंज्ञामवाप सा देवकी संबभूव

अशा सर्व कलिभार्येला प्रिय असलेल्या वस्तू ती नेहमी पूर्णपणे शुद्ध करते; म्हणूनच तिला 'श्यामला' हे नाव मिळाले आणि ती देवकी म्हणून प्रसिद्ध झाली.

युधिष्ठिरस्यैव बभूव पत्नीसंभाविता तत्र च देवकी सा । चन्द्रस्य भार्या रोहिणी वै तदेयमश्विन्यादिभ्योऽह्यधिका सर्वदैव

ती युधिष्ठिराची मान्यताप्राप्त पत्नी झाली आणि तिथे देवकीही होती; चंद्राची पत्नी रोहिणी असून, ती नेहमी अश्विनी व इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

रोणीं धृत्वा रोहति योग्यस्थानं तस्माच्च सा रोहिणीति प्रसिद्धा । आदित्यभार्या नाम संज्ञा खगेन्द्र ज्ञेया सा नारायणस्य स्वरूपा

गर्भ धारण करून योग्य स्थळी पोहोचते म्हणून तिला 'रोहिणी' असे प्रसिद्ध नाव मिळाले; सूर्याची पत्नी 'संज्ञा' म्हणून ओळखली जाते, आणि ती नारायणाचे स्वरूप आहे.

संजानातीत्येव संज्ञामवाप संज्ञेति लोके सूर्य भार्या खगेन्द्र । ब्रह्माण्डस्य ह्यभिमानी तु देवो विराडिति ह्यभिधामाप तेन

ती ओळखते म्हणून तिला 'संज्ञा' हे नाव मिळाले; म्हणूनच सूर्याची पत्नी जगात 'संज्ञा' म्हणून ओळखली जाते, हे पक्षिराज. ब्रह्मांडाचा अधिपती देव 'विराट' या नावाने प्रसिद्ध आहे.