गरुडपुराणम्

तद्भक्तवर्यैः शूर्पमध्ये च तीरे संसेवयित्वा विद्यमानो गृहे स्वे । यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमानो यममार्गे महद्भिः ॥ ३,२८.

तिच्या श्रेष्ठ भक्तांनी, सुपाच्या मध्ये आणि काठीवर सेवा केली असता, घरात असतानाच, यमदूतांनी बांधून आणि मोठ्या जोराने यमाच्या वाटेवर मारहाण केली.

चऊलदेवी क्व पलायिताभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व । ज्वरादिभिः पीड्यमाने स्वपुत्रे गृहे स्थितं ब्रह्मदेवं च सम्यक् ॥ ३,२८.

सुपाची देवी कुठे पळून गेली, अगदी गोंधळलेल्या मनाच्या? विष्णूच्या पायांची पूजा कर. तुझ्या घरात मुलगा ताप वगैरे आजारांनी त्रस्त असताना, ब्रह्मदेवाची नीट पूजा कर.

धूर्पैर्दीपैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पुष्पैः पूजां कृत्वा विद्यमानश्च गेहे । यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने वेणुपाशादिभिश्च ॥ ३,२८.

जुंजर, दिवे, खाण्याचे पदार्थ आणि फुलांनी घरात पूजा केली असता, तेव्हा यमदूतांनी बांबूच्या दोऱ्यांनी बांधून आणि मारून छळ केला.

स ब्रह्मदेवः क्व पलायितोभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व । सन्तानार्थं बृहतीं पूजयित्वा गलेन बद्ध्वा बृहतीं वै फलं च ॥ ३,२८.

तो ब्रह्मदेव कुठे पळून गेला, अगदी गोंधळलेल्या मनाच्या? विष्णूच्या पायांची पूजा कर. संततीसाठी, बृहती वनस्पतीची पूजा करून, गळ्यात बांध आणि तिचे फळही.

संतिष्ठमाने यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने बृहतीकण्टकैश्च । तदा देवी बृहती मूढबुद्धे पलायिता कुत्र मे तद्वद त्वम् ॥ ३,२८.

यमदूतांनी बृहतीच्या काट्यांनी बांधून आणि मारहाण करत असताना, तेव्हा बृहती देवी, अरे गोंधळलेल्या मनाच्या, कुठे पळून गेली, ते मला सांग.

भजस्व मूढ परदैवतं च नारायणं तारकं सर्वदुःखात् । सुक्षुद्रदेवेषु मतिं च मा कुरु न च शृणु त्वं फल्गुवाक्यं तथैव ॥ ३,२८.

अरे मूर्खा, सर्व दुःखातून तारणारा नारायण, हे परमदैवत, त्याचीच पूजा कर. लहान देवांमध्ये मन लावू नकोस, आणि फुकटच्या गोष्टी ऐकू नकोस.

सुक्षुद्रदेवान् भिन्दिपाले निधाय विसर्जयित्वा दूरदेशे महात्मन् । संधार्य त्वं स्वकुलाचारधर्मं संपातने नरकं हेतुभूतम् ॥ ३,२८.

लहान देवांना सुपात ठेवून, दूरवर पाठवून दे, अरे मोठ्या आत्म्याच्या. आपल्या कुलधर्माचा नीटपणे पालन कर, कारण तोच नरकात पडण्याचं कारण आहे.

पुनीहि गात्रं सर्वदा मूढबुद्धे मन्त्राष्टकैर्जन्मतीर्थे पवित्रे । हृदि स्थितां मौर्ख्यमुद्रां विहाय कृत्वा भूषां विष्णुमुद्राभिरग्र्याम् ॥ ३,२८.

नेहमीच, अरे गोंधळलेल्या मनाच्या, जन्मभूमीच्या पवित्र ठिकाणी आठ मंत्रांनी आपलं शरीर शुद्ध कर. मनातली मूर्खपणाची खूण सोडून दे, आणि त्याजागी विष्णूच्या श्रेष्ठ खूणा अंगावर धारण कर.

सदा मूढो हरिवार्तां भजस्व ह्यायुर्गतं व्यर्थमेवं कुबुद्ध्या । सद्वैष्णवानां संगमो दुर्लभश्च क्षुब्धं ज्ञानं तारतम्यस्वरूपम् ॥ ३,२८.

नेहमी, अरे मूर्खा, हरिच्या कथा ऐक आणि त्याची पूजा कर; तुझं आयुष्य अशा चुकीच्या विचारांनी वाया गेलं. खरे वैष्णव मिळणे फार कठीण, आणि ज्ञान सुद्धा अस्थिर, कारण त्यात भेदभाव असतो.

हरिं गुरुं ह्यनुसृत्यैव सत्यं गतिं स्वकीयां तेन जानीहि मूढ । दग्ध्वा दुष्टां बुद्धिमेवं च मूढ सुबुद्धिरूपं मा भजस्वैव नित्यम् ॥ ३,२८.

हे मूढा, हरि आणि गुरु यांचा मागोवा घेत, त्यांच्या कृपेनेच आपली खरी वाट ओळख. अशा वाईट बुद्धीला जाळून टाक आणि कधीही खोटी समजूत धरू नकोस; नेहमी चांगली समजूतच स्वीकार.

मया सार्धं सद्गुरुं प्राप्य सम्यग्वैराग्यपूर्वं तत्त्वमात्रं विदित्वा । तेनैव मोक्षं प्राप्नुमो नार्जवैर्यत्तार्या विष्णोः संप्रसादाच्च लक्ष्म्याः ॥ ३,२८.

माझ्यासोबत खरा गुरु मिळवून, योग्य विरक्तीने केवळ तत्त्व समजून घेतल्यावर, त्याच्याच द्वारे आपल्याला मुक्ती मिळते; कपटाने नाही, तर उत्तम विष्णू आणि लक्ष्मी यांच्या कृपेनेच.

इत्याशयं मनसा सन्निधाय तथा चोक्तं भक्तवर्यो मदीयः । अतो भक्तः प्रवहेत्येव संज्ञामवाप वीन्द्र प्रकृतं तं शृणु त्वम् ॥ ३,२८.

अशी भावना मनाशी ठेऊन, जशी सांगितली तशीच, माझा भक्त सर्व भक्तांमध्ये श्रेष्ठ झाला. म्हणून त्याला प्रवाह असे नाव मिळाले; आता, पक्षीराज, त्याची कथा ऐक.

श्रीगरुडमहापुराणम् २९ प्रवहानन्तरान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम । यो धर्मो ब्रह्मणः पुत्रो ह्यादिसृष्टौ त्वगुद्भवः

आता मी प्रवाहाचे उत्तराधिकारी सांगतो; ऐक, पक्षीराज. ब्रह्माचा पुत्र धर्म, जो सृष्टीच्या आरंभी त्याच्या देहातून उत्पन्न झाला.

सज्जनान्सौम्यरूपेण धारणाद्धर्मनामकः । स एव सूर्यपुत्रोभूद्यमसंज्ञामवाप सः । पापिनां शिक्षकत्त्वात्स यम इत्युच्यते बुधैः

सज्जनांना सौम्य रूपाने धारण केल्यामुळे त्याला धर्म असे नाव पडले. तोच सूर्याचा पुत्र झाला आणि त्याला यम असे नाव मिळाले. पाप्यांना शिक्षा देतो म्हणून ज्ञानी लोक त्याला यम म्हणतात.

श्रीकृष्ण उवाच । प्रह्लादानन्तरं गङ्गा भार्या वै वरुणस्य च । प्रह्लादादधमा ज्ञेया महिम्ना वरुणाधिका

श्रीकृष्ण म्हणाले: प्रह्लादानंतर गंगा येते, ती वरुणाची पत्नीही आहे. जन्माने प्रह्लादापेक्षा खालची असली तरी, ती महिम्याने वरुणापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

स्वरूपादधमा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । ज्ञानस्वरूपदं विष्णुं यमो जानाति सर्वदा

स्वभावाने ती खालची मानली जाते—यात विचार करायची गरज नाही. यम नेहमी ज्ञानस्वरूप असलेल्या विष्णूला ओळखतो.

अतो गङ्गेति सा ज्ञेया सर्वदा लोकपावनी । भक्त्या विष्णुपदीत्येव कीर्तिता नात्र संशयः

म्हणून तिला नेहमीच गंगा, सर्व लोकांना पावन करणारी, असे ओळखले जाते. भक्तीने तिला विष्णुपदी म्हणतात—यात काहीच शंका नाही.

या पूर्वकाले यज्ञलिङ्गस्य विष्णोः साक्षाद्धरेर्विक्रमतः खगेन्द्र । वामस्य पादस्य नखाग्रतश्च निर्भिद्य चोर्ध्वाण्डकटाहखण्डम्

पूर्वीच्या काळी, पक्षीराज, यज्ञचिन्ह असलेल्या विष्णूच्या डाव्या पायाच्या नखाच्या टोकातून, गंगा बाहेर पडली आणि वरच्या ब्रह्मांडाच्या कवचाला भेदून गेली.

इन्द्रोपि वायुकरमर्दितवायुकूटबिन्दुं च प्राश्य शिरसि ह्यसहिष्णुमानः । भागीरथी हरिपदाङ्कमिति स्म नित्यं जानन्महापरमभागवतप्रधानः । भक्त्या च खिन्नहृदयः परमादरेण धृत्वा स्वमूर्ध्नि परमो ह्यशिवः शिवोऽभूत्

इंद्रानेही, वाऱ्याने उडालेल्या गंगेच्या थेंबाचे पाणी डोक्यावर घेतले आणि त्याचे ओझे सहन करू शकला नाही. भागीरथीला हरिपदचिन्ह असलेली म्हणून ओळखून, तो महान भक्तांमध्ये श्रेष्ठ ठरला; भक्तीने भरलेल्या अंतःकरणाने आणि अत्यंत आदराने तिला आपल्या मस्तकावर धारण केली, आणि अशुभ असलेला शुभ झाला.

भागीरथ्याश्च चत्वारि रूपाण्यासन्खगेश्वर । महाभिषग्जनेन्द्रस्य भार्या तु ह्यभिषेचनी

पक्षीराज, भागीरथीच्या चार रूपे आहेत: अभिषेचनी म्हणून ती महान वैद्यराजाची पत्नी आहे.

द्वितीयेनैव रूपेण गङ्गा भार्या च शन्तनोः । सुषेणा वै सुषेणस्य भार्या सा वानरी स्मृता

दुसऱ्या रूपात गंगा ही शंतनूची पत्नी आहे; सुसेणा म्हणून ती सुसेणाची पत्नी आहे आणि वानरी म्हणून ओळखली जाते.

मण्डूकभार्या गङ्गा तु सैव मण्डूकिनी स्मृता । एवं चत्वारि रूपाणि गङ्गाया इति कीर्तितम्

मंडूकाची पत्नी म्हणून गंगा ही मंडूकिनी म्हणून ओळखली जाते. अशा प्रकारे गंगेची चार रूपे सांगितली गेली.

आदित्याच्चैव गङ्गातः पर्जन्यः समुदाहृतः । प्रवर्षति सुवैराग्यं ह्यतः पर्जन्यनामकम्

सूर्य आणि गंगा यांच्यापासून परजन्य उत्पन्न झाला; तो श्रेष्ठ विरक्ती पाऊस पाडतो म्हणून त्याला परजन्य म्हणतात.

शरंवराय पञ्चजन्याच्च पञ्च हित्वा जग्ध्वा गर्वकं षट्क्रमेण । स्वबाणस्य स्वहृदि संस्थितस्य भजेत्सदा नैव भक्तिं विषं च

शरंवरासाठी, पंचजन्यापासून पाच गोष्टी सोडून आणि गर्वाचा त्याग करून, आपल्या हृदयात असलेल्या बाणाची नेहमी पूजा करावी, भक्ती किंवा विष नव्हे.

लिङ्गं पुष्टं नैव कार्यं सदैव लिङ्गं पुष्टं कार्यमेवं सदापि । योनौ सक्तिर्नैव कार्या सदापि योनौ मुक्तेऽसंगतो याति मुक्तिम्

पुष्ट लिंग कधीही करायचे नाही, पण नेहमी पुष्ट लिंग करावे असेही सांगितले आहे. योनीत आसक्ती कधीही धरू नये; पण जो आसक्ती सोडतो, तोच मुक्तीला पोहोचतो.

वैराग्यमेवं प्रकारोत्येव नित्यमतः पर्जन्यस्त्वन्तकः पक्षिवर्य । एतावता शरभाख्यो महात्मा स चान्तरो स तु पर्जन्य एव

असा हा विरक्तीचा स्वभाव आहे, पक्षीराज; म्हणून परजन्याला अंतक असेही म्हणतात. अशा प्रकारे, शरभ नावाचा महात्मा हाही परजन्य आहे.

शश्वत्केशा यस्य गात्रे खगेन्द्र प्रभास्यन्ते शरभाख्यो पयोतः । यमस्य भार्या श्यामला या खगेन्द्र यस्मात्सदा कलिभार्यापिया च

हे पक्षिराज, ज्याच्या अंगावर नेहमी केस असतात, ज्याला शरभ म्हणतात, ती यमाची पत्नी आहे. तिचा रंग काळा आहे आणि ती नेहमी कलिला प्रिय असलेले पिते म्हणून तिला 'कलिभार्या' असेही म्हणतात.

मत्वा सम्यक्मानसं या करोति ह्यतश्च सा श्यामलासंज्ञकाभूत् । मलं वक्ष्ये हरिभक्तेर्विरोधी सुलोहपात्रे सन्निधानं च तस्य

ती आपल्या मनात नीट विचार करून तसेच वागते, म्हणून तिला 'श्यामला' असे नाव मिळाले. आता मी हरिभक्तीला विरोध करणाऱ्या अशुद्धतेबद्दल सांगतो, जी कमी दर्जाच्या धातूच्या भांड्यांत असते.