गरुडपुराणम्

महादेवं पूजयित्वा च सम्यक् हरेत्युक्त्वा स्वगृहे विद्यमाने । यदा गृहं दह्यते वह्निना तु तदा हरः कुत्र पलायितोभूत् ॥ ३,२८.

महादेवाची नीट पूजा करून, 'हरी' असं म्हणत, तो तुझ्या घरी असताना, जेव्हा तुझं घर आगीत जळतं, तेव्हा हर कुठे पळून गेला?

शाकंभरीदिवसे सर्वमेव शाकंभरी सा च देवी महात्मन् । पलायिता कुत्र मे त्वं वदस्व कुलालदेवं पूजयित्वा च भक्त्या ॥ ३,२८.

शाकंभरीच्या दिवशी सगळीकडे शाकंभरी देवीच आहे, ती मोठ्या आत्म्याची देवी. मला सांग, तू कुंभार देवाची भक्तीने पूजा करून कुठे पळून गेलीस?

कार्पासं वै तेन दत्तं गृहीत्वा संतिष्ठमाने यमदूतैश्च सम्यक् । संहन्यमानस्तीक्षणधारैः कुठारैः कुलालदेवं च सुदंष्ट्रनेत्रम् । विहाय वै कुत्र पलायितोभून्न ज्ञायतेऽन्वेषणाच्चापि केन ॥ ३,२८.

त्याने कापूस दिल्यावर, यमदूत आजूबाजूला उभे असताना, तीक्ष्ण कुऱ्हाडीने मार मिळत असताना, ती तिखट दात आणि डोळ्यांची कुंभार देवता सोडून कुठे पळाली, आणि तिला शोधायला कोण गेलं, हे कुणालाही कळलं नाही.

यदा पञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं संपूज्य भक्त्या विद्यमाने स्वगेहे । तदा बद्ध्वा यमदूताश्च सम्यक्संनह्यमाने नागपाशैश्च बद्ध्वा ॥ ३,२८.

पंचमीच्या दिवशी, मातीच्या शेषमूर्तीची भक्तीने घरात पूजा केली असता, तेव्हा यमदूतांनी नागाच्या दोऱ्यांनी घट्ट बांधून त्याला आवळून धरलं.

स्वभक्तवर्यं प्रविहाय नागः पलायितः कुत्र वै संवद त्वम् । दूर्वाङ्कुरैर्मोदकैः पूजयित्वा विनायकं पञ्चखाद्यैस्तथैव ॥ ३,२८.

तिच्या श्रेष्ठ भक्ताला सोडून तो नाग कुठे पळून गेला, ते सांग. दुर्व्याच्या कोंबांनी, मोदकांनी आणि पाच प्रकारच्या खाऊने गणपतीची पूजा करून.

संतिष्ठंमाने यमदूतैश्च सम्यक्संताड्यमाने तप्तदण्डैश्च मूढ । दन्तं विहायैव च विघ्नराजः पलायितः कुत्र मे तं वदत्वम् ॥ ३,२८.

यमदूत आजूबाजूला उभे असताना, तापलेल्या सळईने मार मिळत असताना, विघ्नराज आपल्या भक्ताला सोडून कुठे पळून गेला, ते मला सांग.

विवाहकाले पिष्टदेवीं सुभक्त्या संपूजयित्वा विद्यमानो गृहे स्वे । यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संपीड्यमानो यममार्गे स मूढः ॥ ३,२८.

लग्नाच्या वेळी, पीठाच्या देवीची भक्तीने घरात पूजा केली असता, तेव्हा यमदूतांनी बांधून त्या भोळ्याला यमाच्या वाटेवर छळायला सुरुवात केली.

विष्ठादेवी पीड्यमानं च भक्तं विहाय सा कुत्र पलायिताभूत् । विवाहकाले रजकस्य गेहं गत्वा सम्यक्प्रार्थयित्वा च मूढः ॥ ३,२८.

विष्ठादेवीने आपल्या दुःखात असलेल्या भक्ताला सोडून कुठे पळ काढला? लग्नाच्या वेळी, तो भोळा राजकुमार धोपट्याच्या घरी गेला आणि तिथे मनापासून विनवणी केली.

यस्तंभसूत्रं कलशे परीत्य पूजां कृत्वा विद्यमानो गृहे स्वे । यदा तदा यमदूतश्च सम्यक्तं स्तंभसूत्रं तस्य मुखे निधाय ॥ ३,२८.

स्तंभसूत्र कुंभाभोवती गुंडाळून, पूजा करून घरात असताना, तेव्हा यमदूतांनी तो स्तंभसूत्र त्याच्या तोंडात ठेवला.

संताड्यमाने स्तंभसूत्रस्थदेवी पलायिता कुत्र मे संवदस्व । विवाहकाले पूजयित्वा च सम्यक्चण्डालदेवीं भक्तवश्यां च तस्याः ॥ ३,२८.

मार मिळत असताना, स्तंभसूत्रात राहणारी देवी कुठे पळून गेली, ते मला सांग. लग्नाच्या वेळी, चांगली भक्ती करून चांडाळदेवीची पूजा केली.

तद्भक्तवर्यैः शूर्पमध्ये च तीरे संसेवयित्वा विद्यमानो गृहे स्वे । यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमानो यममार्गे महद्भिः ॥ ३,२८.

तिच्या श्रेष्ठ भक्तांनी, सुपाच्या मध्ये आणि काठीवर सेवा केली असता, घरात असतानाच, यमदूतांनी बांधून आणि मोठ्या जोराने यमाच्या वाटेवर मारहाण केली.

चऊलदेवी क्व पलायिताभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व । ज्वरादिभिः पीड्यमाने स्वपुत्रे गृहे स्थितं ब्रह्मदेवं च सम्यक् ॥ ३,२८.

सुपाची देवी कुठे पळून गेली, अगदी गोंधळलेल्या मनाच्या? विष्णूच्या पायांची पूजा कर. तुझ्या घरात मुलगा ताप वगैरे आजारांनी त्रस्त असताना, ब्रह्मदेवाची नीट पूजा कर.

धूर्पैर्दीपैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पुष्पैः पूजां कृत्वा विद्यमानश्च गेहे । यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने वेणुपाशादिभिश्च ॥ ३,२८.

जुंजर, दिवे, खाण्याचे पदार्थ आणि फुलांनी घरात पूजा केली असता, तेव्हा यमदूतांनी बांबूच्या दोऱ्यांनी बांधून आणि मारून छळ केला.

स ब्रह्मदेवः क्व पलायितोभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व । सन्तानार्थं बृहतीं पूजयित्वा गलेन बद्ध्वा बृहतीं वै फलं च ॥ ३,२८.

तो ब्रह्मदेव कुठे पळून गेला, अगदी गोंधळलेल्या मनाच्या? विष्णूच्या पायांची पूजा कर. संततीसाठी, बृहती वनस्पतीची पूजा करून, गळ्यात बांध आणि तिचे फळही.

संतिष्ठमाने यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने बृहतीकण्टकैश्च । तदा देवी बृहती मूढबुद्धे पलायिता कुत्र मे तद्वद त्वम् ॥ ३,२८.

यमदूतांनी बृहतीच्या काट्यांनी बांधून आणि मारहाण करत असताना, तेव्हा बृहती देवी, अरे गोंधळलेल्या मनाच्या, कुठे पळून गेली, ते मला सांग.

भजस्व मूढ परदैवतं च नारायणं तारकं सर्वदुःखात् । सुक्षुद्रदेवेषु मतिं च मा कुरु न च शृणु त्वं फल्गुवाक्यं तथैव ॥ ३,२८.

अरे मूर्खा, सर्व दुःखातून तारणारा नारायण, हे परमदैवत, त्याचीच पूजा कर. लहान देवांमध्ये मन लावू नकोस, आणि फुकटच्या गोष्टी ऐकू नकोस.

सुक्षुद्रदेवान् भिन्दिपाले निधाय विसर्जयित्वा दूरदेशे महात्मन् । संधार्य त्वं स्वकुलाचारधर्मं संपातने नरकं हेतुभूतम् ॥ ३,२८.

लहान देवांना सुपात ठेवून, दूरवर पाठवून दे, अरे मोठ्या आत्म्याच्या. आपल्या कुलधर्माचा नीटपणे पालन कर, कारण तोच नरकात पडण्याचं कारण आहे.

पुनीहि गात्रं सर्वदा मूढबुद्धे मन्त्राष्टकैर्जन्मतीर्थे पवित्रे । हृदि स्थितां मौर्ख्यमुद्रां विहाय कृत्वा भूषां विष्णुमुद्राभिरग्र्याम् ॥ ३,२८.

नेहमीच, अरे गोंधळलेल्या मनाच्या, जन्मभूमीच्या पवित्र ठिकाणी आठ मंत्रांनी आपलं शरीर शुद्ध कर. मनातली मूर्खपणाची खूण सोडून दे, आणि त्याजागी विष्णूच्या श्रेष्ठ खूणा अंगावर धारण कर.

सदा मूढो हरिवार्तां भजस्व ह्यायुर्गतं व्यर्थमेवं कुबुद्ध्या । सद्वैष्णवानां संगमो दुर्लभश्च क्षुब्धं ज्ञानं तारतम्यस्वरूपम् ॥ ३,२८.

नेहमी, अरे मूर्खा, हरिच्या कथा ऐक आणि त्याची पूजा कर; तुझं आयुष्य अशा चुकीच्या विचारांनी वाया गेलं. खरे वैष्णव मिळणे फार कठीण, आणि ज्ञान सुद्धा अस्थिर, कारण त्यात भेदभाव असतो.

हरिं गुरुं ह्यनुसृत्यैव सत्यं गतिं स्वकीयां तेन जानीहि मूढ । दग्ध्वा दुष्टां बुद्धिमेवं च मूढ सुबुद्धिरूपं मा भजस्वैव नित्यम् ॥ ३,२८.

हे मूढा, हरि आणि गुरु यांचा मागोवा घेत, त्यांच्या कृपेनेच आपली खरी वाट ओळख. अशा वाईट बुद्धीला जाळून टाक आणि कधीही खोटी समजूत धरू नकोस; नेहमी चांगली समजूतच स्वीकार.

मया सार्धं सद्गुरुं प्राप्य सम्यग्वैराग्यपूर्वं तत्त्वमात्रं विदित्वा । तेनैव मोक्षं प्राप्नुमो नार्जवैर्यत्तार्या विष्णोः संप्रसादाच्च लक्ष्म्याः ॥ ३,२८.

माझ्यासोबत खरा गुरु मिळवून, योग्य विरक्तीने केवळ तत्त्व समजून घेतल्यावर, त्याच्याच द्वारे आपल्याला मुक्ती मिळते; कपटाने नाही, तर उत्तम विष्णू आणि लक्ष्मी यांच्या कृपेनेच.

इत्याशयं मनसा सन्निधाय तथा चोक्तं भक्तवर्यो मदीयः । अतो भक्तः प्रवहेत्येव संज्ञामवाप वीन्द्र प्रकृतं तं शृणु त्वम् ॥ ३,२८.

अशी भावना मनाशी ठेऊन, जशी सांगितली तशीच, माझा भक्त सर्व भक्तांमध्ये श्रेष्ठ झाला. म्हणून त्याला प्रवाह असे नाव मिळाले; आता, पक्षीराज, त्याची कथा ऐक.

श्रीगरुडमहापुराणम् २९ प्रवहानन्तरान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम । यो धर्मो ब्रह्मणः पुत्रो ह्यादिसृष्टौ त्वगुद्भवः

आता मी प्रवाहाचे उत्तराधिकारी सांगतो; ऐक, पक्षीराज. ब्रह्माचा पुत्र धर्म, जो सृष्टीच्या आरंभी त्याच्या देहातून उत्पन्न झाला.

सज्जनान्सौम्यरूपेण धारणाद्धर्मनामकः । स एव सूर्यपुत्रोभूद्यमसंज्ञामवाप सः । पापिनां शिक्षकत्त्वात्स यम इत्युच्यते बुधैः

सज्जनांना सौम्य रूपाने धारण केल्यामुळे त्याला धर्म असे नाव पडले. तोच सूर्याचा पुत्र झाला आणि त्याला यम असे नाव मिळाले. पाप्यांना शिक्षा देतो म्हणून ज्ञानी लोक त्याला यम म्हणतात.

श्रीकृष्ण उवाच । प्रह्लादानन्तरं गङ्गा भार्या वै वरुणस्य च । प्रह्लादादधमा ज्ञेया महिम्ना वरुणाधिका

श्रीकृष्ण म्हणाले: प्रह्लादानंतर गंगा येते, ती वरुणाची पत्नीही आहे. जन्माने प्रह्लादापेक्षा खालची असली तरी, ती महिम्याने वरुणापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

स्वरूपादधमा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । ज्ञानस्वरूपदं विष्णुं यमो जानाति सर्वदा

स्वभावाने ती खालची मानली जाते—यात विचार करायची गरज नाही. यम नेहमी ज्ञानस्वरूप असलेल्या विष्णूला ओळखतो.

अतो गङ्गेति सा ज्ञेया सर्वदा लोकपावनी । भक्त्या विष्णुपदीत्येव कीर्तिता नात्र संशयः

म्हणून तिला नेहमीच गंगा, सर्व लोकांना पावन करणारी, असे ओळखले जाते. भक्तीने तिला विष्णुपदी म्हणतात—यात काहीच शंका नाही.

या पूर्वकाले यज्ञलिङ्गस्य विष्णोः साक्षाद्धरेर्विक्रमतः खगेन्द्र । वामस्य पादस्य नखाग्रतश्च निर्भिद्य चोर्ध्वाण्डकटाहखण्डम्

पूर्वीच्या काळी, पक्षीराज, यज्ञचिन्ह असलेल्या विष्णूच्या डाव्या पायाच्या नखाच्या टोकातून, गंगा बाहेर पडली आणि वरच्या ब्रह्मांडाच्या कवचाला भेदून गेली.