गरुडपुराणम्

तैः सार्धं त्वं श्वानशब्दं कुरुष्व हरिद्राचूर्णं सर्वदा त्वं दधस्व । कुरुष्व त्वं भीमसेनस्य पूजां पञ्चामृतैः षोडशभिश्चोपचारैः ॥ ३,२८.

त्यांच्यासोबत कुत्र्याचा आवाज काढ, नेहमी हळदीचे पूड अर्पण कर; भीमसेनाची पंचामृत आणि सोळा उपचारांनी पूजा कर.

तत्कौपीनं रौप्यजं कारयित्वा समर्पयित्वा दीपमालां कुरुष्व । तद्दासवर्यान् भोजयस्वाद्य भक्त्या गर्जस्व त्वं भीमभीमेति सुष्ठु ॥ ३,२८.

चांदीचे कौपीन तयार करून अर्पण कर, दिव्यांची माळ लाव; मग त्याच्या श्रेष्ठ सेवकांना भक्तीने अन्न खाऊ घाल आणि मोठ्याने 'भीम, भीषण' असे म्हण.

तद्दासवर्यान्मोदयस्व स्ववस्त्रैर्मद्यैर्मांसद्रव्यजालेन नित्यम् । महादेवं पूजयस्वाद्य सम्यग्महारुद्रैरतिरुद्रैश्च सम्यक् ॥ ३,२८.

त्या श्रेष्ठ सेवकांना स्वतःचे वस्त्र, मद्य आणि मांसाच्या पदार्थांनी नेहमी आनंदित कर; आता महादेवाची, महा-रुद्र आणि अनेक रुद्रांसह, योग्य रीतीने पूजा कर.

हरेत्युक्त्वा जङ्गमान्पूजयस्व शैवागमे निपुणाञ्छूद्रजातान् । शाकंभरीं विवशः सर्वशाकान्सुपाचयित्वा च गृहे गृहे च ॥ ३,२८.

'हरे' असे म्हणून, शैव पंथातील कुशल शूद्र जातीच्या भिक्षुकांची पूजा कर; सर्व प्रकारची भाजी चांगली शिजवून प्रत्येक घरात वाट.

ददस्व भक्त्या परमादरेण स्वलङ्कृत्य प्रास्तुवंस्तद्गुणांश्च । कुलादेवं पूजयस्वाद्य भक्त्या त्वं दृग्भ्यां वै तद्दिने शंभुबुद्ध्या ॥ ३,२८.

भक्ती आणि अत्यंत आदराने, स्वतःला सुशोभित करून, त्यांचे गुण गायन कर आणि दान दे; त्या दिवशी कुलदेवतेची भक्तीने पूजा कर आणि तिला शंकर समजून डोळ्यांनी पाह.

तद्भक्तवर्यान्पूजयस्वाद्य सम्यक्तत्पादमूले वन्दनं त्वं कुरुष्व । सुपञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं पूजां कुरुष्व क्षीरलाजादिकैश्च ॥ ३,२८.

आता त्या देवतेच्या पायाशी तिच्या श्रेष्ठ भक्तांची योग्यरीत्या पूजा कर आणि वंदन कर; शुभ पंचमीला मातीच्या मूर्तीची दूध, लाह्या व इतर पदार्थांनी पूजा कर.

सुनागपाशं हि गले च बद्ध्वा तच्छेषान्नं भोजयेर्भोः पुनस्त्वम् । दिने चतुर्थे भोजयस्वाद्य भक्त्या नैवेद्यान्नं भोजयस्वाद्य सुष्ठु ॥ ३,२८.

सुंदर नागपाश गळ्यात बांधून, उरलेले अन्न खाऊ घाल; चौथ्या दिवशी भक्तीने नैवेद्याचे अन्न खाऊ घाल आणि ते व्यवस्थित कर.

इत्यादिकं प्रेरयित्वा पतिं सा जीवेन नष्टं प्रकरोत्येव नित्यम् । तस्याः संगाज्जीवरूपः पतिस्त्वां सम्यग्दष्टामिहलोके परत्र ॥ ३,२८.

अशा प्रकारे पतीला हे सर्व सांगून ती नेहमी हरवलेले प्राण पुन्हा मिळवून देते; तिच्या संगतीने पतीला या जगात आणि पुढच्या जन्मातही जीवनरूप प्राप्त होते.

तस्याः संगं सुविदूरं विसृज्य चेष्ट्वा समग्रं कुरु सर्वदा त्वम् । सुबुद्धिरूपा त्वीरयन्ती जगाद भजस्व विष्णुं परमादरेण ॥ ३,२८.

तिच्या संगाचा पूर्णपणे त्याग करून, सर्व कर्तव्ये नेहमी पार पाड; तीच सुबुद्धिरूप देवी म्हणाली, 'परम आदराने विष्णूची उपासना कर.'

हरिं विनान्यं न भजस्व नित्यं सा रेणुका त्वां तु न पालयिष्यति । अदृष्टनामा हरिरेवं हि नित्यं फलप्रदो यदि न स्यात्खगेन्द्र ॥ ३,२८.

हरीशिवाय दुसऱ्या कुणाचीही कधीच उपासना करू नकोस; ती रेणुका तुला वाचवणार नाही. 'अदृश्यनामा' हरीच नेहमी फळ देतो, तोच नसेल तर दुसरा कोण देईल, हे पक्षीराज?

जुगुप्सितां श्रुत्यनुक्तां च देवीं पतिद्रुहां सर्वदा सेवयित्वा । तस्याः प्रसादात्कुष्ठभगन्दराद्यैर्भुक्त्वा दुःखं संयमिनीं प्रयाहि ॥ ३,२८.

ती देवी जी निंदनीय, वेदांत न सांगितलेली आणि पतीविरोधी आहे, तिची नेहमी सेवा केल्यास तिच्या कृपेने कुष्ठ, भगंदर व इतर आजारांनी त्रस्त होशील आणि संयमाच्या लोकात जाशील.

तदा कुदेवी कुत्र गता वदस्व मे ह्यतः पते त्वं न भजस्व देवीम् । पते भज त्वं ब्राह्मणान्वैष्णवांश्च संसारदुःखात्तारन्सुष्ठुरूपान् ॥ ३,२८.

ती खोटी देवी कुठे गेली, मला सांग; म्हणून, प्रभो, तिची उपासना करू नकोस; ब्राह्मण आणि वैष्णव यांचीच उपासना कर, जे संसारदुःखातून खरेच तारतात.

सेवादिकं प्रविहायैव स्वच्छं मायादेव्या भजनात्किं वदस्व । ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं ह्यलक्ष्मीं लक्ष्मीति बुद्ध्या पूजयित्वा च सम्यक् ॥ ३,२८.

अशी सेवा सोडून, माया देवीची उपासना करून काय मिळते, ते सांग; ज्येष्ठ महिन्यातील अष्टमीला ज्येष्ठा देवी, जी अलक्ष्मी आहे, तिला लक्ष्मी समजून योग्यरीत्या पूजा कर.

तस्याः सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा नानादुःखं ह्यनुभूयाः पते त्वम् । यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानैः कशाभिः ॥ ३,२८.

तिचं दोरं गळ्यात बांधून, हे स्वामी, तुला अनेक दु:खं भोगावी लागतील. जेव्हा यमदूत तुला दोरांनी घट्ट बांधतील आणि चाबकांनी मारतील—

तदा ह्यलक्ष्मीः कुत्र पलायतेऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व । पते भज त्वं सर्वदा वायुतत्त्वं न चाश्रयेस्त्वं सूक्ष्मस्कन्दं च मूढ ॥ ३,२८.

तेव्हा ती दारिद्र्य कुठे पळून जाईल? म्हणून, मूळ कारण म्हणजे विष्णूंच्या पायांमध्ये शरण जा. हे स्वामी, नेहमी वायू तत्त्वाचा आधार घे, आणि मूर्खपणे सूक्ष्म स्कंदावर विसंबू नको.

तद्वत्तं त्वं नवनीतं च भक्त्या तदुच्छिष्टं भक्षयित्वा पते हि । तस्याश्च सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा इहैव दुःखान्यनुभूयाः पते त्वम् ॥ ३,२८.

त्याचप्रमाणे, भक्तीने तुपाचं उरलेलं अन्न खाऊन आणि तिचं दोरं गळ्यात बांधून, इथेच तुला दु:खं भोगावी लागतील, हे स्वामी.

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः । तदा स्कन्दः कुत्र पलायतेऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व ॥ ३,२८.

जेव्हा यमदूत तुला दोरांनी घट्ट बांधतील आणि चाबकांनी मारतील, तेव्हा स्कंद कुठे पळून जाईल? म्हणून, मूळ कारण म्हणजे विष्णूंच्या पायांमध्ये शरण जा.

दीपस्तंभं दापयित्वा पते त्वं सूत्रं च बद्ध्वा स्वगले च भक्त्या । तदा बद्ध्वा यमदूतैश्च पाशैर्दीपस्तंभैस्ताड्यमानस्तु सम्यक् ॥ ३,२८.

दिव्याचा काठी उभारून, भक्तीने गळ्यात दोर बांधून, जेव्हा यमदूत तुला दोरांनी बांधतील, तेव्हा तुला दिव्याच्या काठ्यांनी मार मिळेल.

दीपस्तंभः कुत्र पलायितोभूदतो मूलं विष्णुपादं भजस्व । लक्ष्मीदिने पूजयित्वा च लक्ष्मीं सूत्रं तस्याः स्वगले धारय त्वम् ॥ ३,२८.

तेव्हा तो दिव्याचा काठी कुठे पळून गेला? म्हणून, मूळ कारण म्हणजे विष्णूंच्या पायांमध्ये शरण जा. लक्ष्मीच्या दिवशी लक्ष्मीची पूजा करून, तिचं दोरं गळ्यात घाल.

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बध्वा सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः । तदा लक्ष्मीः कुत्र पलायतेऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व ॥ ३,२८.

हे स्वामी, जेव्हा यमदूत तुला दोरांनी घट्ट बांधतील आणि चाबकांनी मारतील, तेव्हा लक्ष्मी कुठे पळून जाईल? म्हणून, मूळ कारण म्हणजे विष्णूंच्या पायांमध्ये शरण जा.

विवाहमौंञ्जीदिवसे मूढबुद्धे जुगुप्सितान्धारयित्वा सुभक्त्या । वरारार्तिकं कांस्यपात्रे निधाय कृत्वार्तिक्यं उदउदैति शब्दम् ॥ ३,२८.

लग्नाच्या मुंज दिवशी, अज्ञान्याने ती अशुद्ध वस्त्रं भक्तीने घालून, कांस्याच्या ताटात शुभ दिवा ठेवून आरती करताना आवाज होतो.

तथैव दष्ट्वा पिचुमन्दस्य पत्रं सुनर्तयित्वा परमादरेण । यदा तदा यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा बद्ध्वा ताड्यमानश्च सम्यक् ॥ ३,२८.

त्याचप्रमाणे, पिचुमंदाचं पान पाहून आणि ते मोठ्या आदराने नाचवून, जेव्हा यमदूत तुला दोरांनी बांधतील, तेव्हा तुला चांगलाच मार मिळेल.

तव स्वामिन्कुलदेवो महात्मन्पलायितः कुत्र मे तद्वदस्व । स्वदेहानां पूजयित्वा च सम्यक्कण्ठाभरणैर्विधुराणां च केशैः ॥ ३,२८.

तुझा कुलदैवत, हे महात्मा, कुठे पळून गेला ते मला सांग. विधवांच्या केसांनी केलेली दागिन्यांची पूजा करून—

संतिष्ठमाने यमदूता बलिष्ठा संताड्यमाने मुसलैर्भिन्दिपालैः । यदा तदा कुत्र पलायिता सा केशैर्विहीना लंबकर्णं च कृत्वा ॥ ३,२८.

बळकट यमदूत समोर उभे असताना, आणि तुला मुसळ व गदा यांनी मार मिळत असताना, ती केस नसलेली, लोंबत्या कानांची स्त्री कुठे पळून गेली?

स्ववामहस्ते वेणुपात्रं निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते च मूढः । गृहेगृहे भैक्षचर्यां च कृत्वा संतिष्ठमाने स्वगृहं चैव देवी ॥ ३,२८.

डाव्या हातात बांबूचं भांडे घेऊन, उजव्या हातात दिवा धरून, घराघरांत भिक्षा मागत फिरताना, देवी तुझ्याच घरी असते—

यदा तदा यमदूतैश्च मूढ दीपैः सहस्रैर्दह्यमानश्च सम्यक् । निर्नासिका रेणुका मूढबुद्धे पलायिता कुत्र सा मे वदस्व ॥ ३,२८.

मग, अज्ञान्यांनो, जेव्हा यमदूत तुला हजारो दिव्यांनी जाळतात, तेव्हा नाक नसलेली रेणुका कुठे पळून गेली, ते मला सांग.

सदा मूढं खड्गदेवं च भक्त्या तं भक्तवत्पूजयित्वा च सम्यक् । तैः सार्धं त्वं श्वानवद्गर्जयित्वा संतिष्ठमाने स्वगृहे चैव नित्यम् ॥ ३,२८.

नेहमी, अज्ञान्यांनो, भक्तीने खड्गदेवाची पूजा करून, त्याला भक्तासारखं मान देऊन, त्यांच्या सोबत कुत्र्यांसारखं भुंकत, तू कायम तुझ्याच घरी राहतोस.

यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक्संताड्यमानस्तत्र शब्दं प्रकुर्वन् । संतिष्ठमाने भक्तवर्यं विहाय तदा देवः कुत्र पलायितोभूत् ॥ ३,२८.

मग, जेव्हा यमदूत तुला चांगलाच मारतात आणि तिथे आवाज होतो, आणि श्रेष्ठ भक्त तिथेच असतो, तेव्हा तो देव कुठे पळून गेला?

स पार्थक्याद्भीमसेनप्रतीकं पञ्चामृतैः पूजयित्वा च सम्यक् । सुव्यञ्जने चान्नकौपीनमेव दत्त्वा मूढस्तिष्ठमाने स्वगेहे ॥ ३,२८.

भीमसेनासारख्या मूर्तीची पंचामृतांनी पूजा करून, सुंदर भांड्यात थोडं अन्न देऊन, अज्ञानी माणूस आपल्या घरीच राहतो.