गरुडपुराणम्

नासिकासु स एवोक्तो भौतिकस्तुल्य एव च । अतिवाहः स एवोक्तः यतो गम्यो मुमुक्षुभिः ॥ ३,२८.

तोच वारा नाकात वास घेतो, आणि तो भौतिक स्वरूपाचा आहे. तोच अतिवाह नावानेही ओळखला जातो, कारण मुक्ती इच्छिणारे त्याच मार्गाने जातात.

दक्षादिभ्यः पञ्चगुणादधमः संप्रकीर्तितः । गरुड उवाच । प्रवहश्चेति संज्ञां स किमर्थं प्राप तद्वद ॥ ३,२८.

तो दक्ष वगैरे पाच गुणांपेक्षा कमी समजला जातो. गरुड म्हणाला: प्रवाह हे नाव त्याला का मिळाले, ते मला सांग.

अर्थः कश्चास्ति तन्नाम्नः प्रतीतस्तं वदस्व मे । गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान्देवकीसुतः । उवाच परमप्रीतः संस्तूय गरुडं हरिः ॥ ३,२८.

त्या नावाचा काही अर्थ आहे का, तो मला स्पष्टपणे सांग. गरुडाने असे विचारल्यावर, देवकीचा पुत्र भगवंत अत्यंत आनंदाने, गरुडाची स्तुती करून, बोलू लागला.

कृष्ण उवाच । प्रहर्षेण हरेस्तुल्यान्सर्वदा वहते यतः । अतः प्रवहनामासौ कीर्तितः पक्षिसत्तम ॥ ३,२८.

कृष्ण म्हणाले: कारण तो नेहमी हरीसारख्या आनंदी लोकांना वाहून नेतो, म्हणून त्याला प्रवाह हे नाव मिळाले आहे, हे पक्षीराज.

सर्वोत्तमो विष्णुरेवास्ति नाम्ना ब्रह्मादयस्तदधीनाः सदापि । मयोक्तमेतत्तु सत्यं न मिथ्या गृह्णामि हस्तेनोरगं कोपयुक्तम् ॥ ३,२८.

सर्वश्रेष्ठ फक्त विष्णुच आहे; ब्रह्मा वगैरे नेहमी त्याच्या अधीन आहेत. मी जे सांगतो ते खरे आहे, खोटे नाही; मी रागाने सर्प हातात घेतो.

सर्वं नु सत्यं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतुह्यहीन्द्रः । एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः ॥ ३,२८.

हे सर्व जर खरे नसेल, तर हा सर्पराज मला दंश करो. असे म्हणून त्याने रागावलेल्या सर्पाला पकडले, पण सर्पाने त्याला दंश केला नाही.

एतस्य संधारणादेव वीन्द्र स वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम् । यो वा लोके विष्णुमूर्तिं विहाय दैत्यस्वरूपा रेणुकाद्याः कुदेवाः ॥ ३,२८.

हे सर्व सांभाळणारा म्हणून, हे पक्षीराज, वायुपुत्राला प्रवाह हे नाव मिळाले. जो कोणी या जगात विष्णुच्या मूर्तीला सोडून रेनुका वगैरे दैत्यस्वरूप असलेल्या खोट्या देवतांची पूजा करतो—

तेषां तथा मत्पितॄणां च पूजा व्यर्था सत्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि । एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः ॥ ३,२८.

—त्यांची आणि त्यांच्या पितरांची पूजा व्यर्थ आहे. हे खरे आहे, मी सत्य सांगतो; जर हे सर्व खोटे असेल, तर हा सर्पराज मला दंश करो.

पित्र्यं नयामि प्रविहायैव ये तु पित्रुद्देशात्केवलं यः करोति । स पापात्मा नरकान्वै प्रयातीत्येतद्वाक्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ॥ ३,२८.

जो कोणी पितृकर्म सोडून फक्त पितरांसाठी कर्म करतो, तो पापी आत्मा नक्कीच नरकात जातो; हे वचन सत्य आहे, मी सांगतो.

न श्रीः स्वतन्त्रा नापि विधिः स्वतन्त्रो न वायुदेवो नापि शिवः स्वतन्त्रः । तदन्ये नो गौरिपुलोमजाद्याः किं वक्तव्यं नात्र लोके स्वतन्त्रः ॥ ३,२८.

श्री लक्ष्मी स्वतंत्र नाही, ब्रह्मा स्वतंत्र नाही, वायुदेव किंवा शिवही स्वतंत्र नाहीत. गौरी, पुलोमजा वगैरे इतरांची तर काय सांगावी, या जगात कोणीही स्वतंत्र नाही.

ब्रवीमि सत्यं पुरुषो विष्णुरेव सत्यं सत्यं भुजमुद्धृत्य सत्यम् । एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्र ॥ ३,२८.

मी सत्य सांगतो: परम पुरुष फक्त विष्णुच आहे—सत्य, सत्य, मी हात वर करून सांगतो. हे सर्व जर खोटे असेल, तर हा सर्पराज मला दंश करो.

जीवश्च सत्यः परमात्मा च सत्यस्तयोर्भेदः सत्ये एतत्सदापि । जडश्चसत्यो जीवजडयोश्च भेदो भेदः सत्यः किं च जडैशयोर्भिदा ॥ ३,२८.

जीव सत्य आहे, परमात्मा सत्य आहे; त्यांच्यातील भेदही सत्य आहे, आणि हे नेहमीच असेच आहे. जड पदार्थही सत्य आहेत, जीव आणि जड यांचा भेदही सत्य आहे; मग जड आणि जडांचा स्वामी यांच्यातील भेद काय?

भेदः सत्यः सर्वजीवेषु नित्यं सत्या जडानां च भेदा सदापि । एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ दशतु मां ह्यहीन्द्रः ॥ ३,२८.

सर्व जीवांमध्ये भेद नेहमीच सत्य आहे, आणि जड वस्तूंमध्येही भेद नेहमीच खरा आहे. हे सर्व जर खोटे असेल, तर हा सर्पराज मला दंश करो.

एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः । एतस्य संधारणादेववीद्रे सा वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम् ॥ ३,२८.

असे म्हणून त्याने रागावलेल्या सर्पाला पकडले, पण सर्पाने त्याला दंश केला नाही. हे सर्व सांभाळणारा म्हणून, हे पक्षीराज, वायुपुत्राला प्रवाह हे नाव मिळाले.

द्वयं स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं त्वं स्वीकुरुष्व द्वयमेव नित्यम् । स्नानादिकं च प्रकरोति नित्यं पापी स आत्मा नैव मोक्षं प्रयाति ॥ ३,२८.

सुरुवातीपासूनच हे द्वैत स्वरूप समजून, तू नेहमी दोन्ही स्वीकारले पाहिजे. रोज स्नान वगैरे कर्मे केली तरी, जर मन वाईट असेल, तर त्या आत्म्याला मुक्ती मिळत नाही.

तस्माद्द्वयं प्रविचार्यैव नित्यं सुखी भवेन्नात्र विचार्यमस्ति । एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः ॥ ३,२८.

म्हणून नेहमी हे द्वैत स्वरूप नीट समजून, माणूस सुखी होतो—यात काहीच शंका नाही. हे सर्व जर खोटे असेल, तर हा सर्पराज मला दंश करो.

गरुड उवाच । किं तद्द्वयं देवदेवेश किं वा तत्कारणं कीदृशं मे वदस्व । द्वयोस्त्यागं कीदृशं मे वदस्व त्यागात्सुखं कीदृशं मे वदस्व ॥ ३,२८.

गरुड म्हणाला: हे देवांचा देव, ते द्वैत स्वरूप काय आहे? त्याचे कारण काय, ते कसे आहे, ते मला सांग. त्या द्वैताचा त्याग कसा करावा, आणि त्याग केल्यावर कसे सुख मिळते, तेही मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । द्वयं चाहुस्त्विन्द्रिये द्वे बलिष्ठे देहे ह्यस्मिञ्श्रोत्रनेत्रे सुसृष्टे । अवान्तरे श्रोत्रनेत्रे खगेन्द्र द्वयं चाहुस्तत्स्वरूपं च वक्ष्ये ॥ ३,२८.

श्रीकृष्ण म्हणाले, या शरीरात कान आणि डोळे हे दोन इंद्रिये सर्वात बलवान मानली जातात, दोन्ही नीट बनलेली आहेत. हे पक्षिराज, कान आणि डोळ्यांच्या आतही दोन प्रकार असतात; त्यांचं स्वरूप मी आता सांगतो.

श्रोत्रस्वभावो लोक वार्ताश्रुतौ च ह्यतीव मोदस्त्वादरास्वादनेन । हरेर्वार्ताश्रवणे दुःखजालं श्रोत्रस्वभावो जडता दमश्च ॥ ३,२८.

कानाचं स्वभाव असं आहे की, तो नेहमी लोकांच्या गोष्टी ऐकण्यात फार आनंद मानतो, प्रेमाने त्या ऐकतो; पण हरिच्या गोष्टी ऐकताना मात्र त्याला त्रास होतो—कानाचा स्वभाव म्हणजे जडपणा आणि संयम.

नेत्रस्वभावो दर्शने स्त्रीनराणां ह्यत्यादरान्नास्ति निद्रादिकं च । हरेर्भक्तानां दर्शने दुःखरूपो विष्णोः पूजादर्शने दुःखजालम् ॥ ३,२८.

डोळ्याचा स्वभाव असा आहे की, तो स्त्री-पुरुषांना पाहण्यात फार आनंद घेतो, इतका की झोपही लागत नाही; पण हरिच्या भक्तांना पाहताना किंवा विष्णूची पूजा पाहताना मात्र त्याला त्रास होतो.

तयोः स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं पुनः पुनः स्वीकरोत्येव मूढः । शिश्नं मौर्ख्याच्चैव कुत्रापि योनौ प्रवेशयेत्सर्वदा ह्यादरेण ॥ ३,२८.

ही दोन्ही इंद्रियांची खरी ओळख असूनही, मूर्ख माणूस पुन्हा पुन्हा त्यांच्याकडे वळतो; अज्ञानामुळे तो नेहमीच आपल्या जननेंद्रियाला कुठल्यातरी गर्भात ठेवतो, तीव्र इच्छेने.

भयं च लज्जा नैव चास्ते वधूनां तथा नृणां वनितानां यतीनाम् । स्वसारं ते ह्यविदित्वा दिनेपि सुवाम यज्ञेन स्वाभावश्च वीन्द्र ॥ ३,२८.

स्त्रियांना, पुरुषांना किंवा संन्याशांना स्त्रियांबद्दल ना भीती असते ना लाज; स्वतःच्या बहिणीला ओळखत नाहीत, आणि दिवसाढवळ्या तिच्याशी एकरूप होतात, जणू काही यज्ञ करतात—हेच त्यांचं नैसर्गिक वर्तन आहे, हे पक्षिराज.

रसास्वभावो भक्षणे सर्वदापि ह्यनर्पितस्यान्नभक्ष्यस्य विष्णोः । तथोपहारस्य च तत्स्वभावः अभक्ष्याणां भक्षणे तत्स्वभावः ॥ ३,२८.

रसाचा स्वभाव असा आहे की, तो नेहमी विष्णूला न अर्पण केलेलं अन्न खातो, तसेच अर्पण केलेल्या नैवेद्याचाही उपभोग घेतो; आणि जे खाऊ नये ते खाण्यातही त्याचा स्वभाव आहे.

अलेह्यलेहस्य च तत्स्वभावः पातुं त्वपेयस्य च तत्स्वभावः । द्वयोः स्वरूपं च विहाय मूढः पुनः पुनः स्वीकरोत्येव नित्यम् ॥ ३,२८.

जे चाखू नये ते चाखण्यात, आणि जे प्यायचं नाही ते प्यायच्यातही त्याचा हाच स्वभाव आहे; या दोन्हींचं खरं स्वरूप सोडून, मूर्ख माणूस पुन्हा पुन्हा त्याच गोष्टी करतो.

तस्य स्नानं व्यर्थमाहुश्च यस्मात्तस्मात्त्याज्यं न द्वयोः कार्यमेव । अभिप्रायं ह्येतमेवं खगेन्द्र जानीहि त्वं प्रहस्यैव नित्यम् ॥ ३,२८.

अशा माणसाचं स्नान व्यर्थ मानलं जातं, म्हणून या दोन्ही मार्गांचा स्वीकार करू नये; हे माझं खरं मत आहे, हे पक्षिराज, आणि या गोष्टींवर नेहमी हसावं.

भार्याद्वयं ह्यविदित्वा स्वरूपं स्वीकृत्य चैकां प्रविहायैव चैकाम् । स्नानादिकं कुरुते मूढबूद्धिः व्यर्थं चाहुर्मोक्षभोगौ च नैव । एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः ॥ ३,२८.

दोन पत्नींचं खरं स्वरूप न कळता, एकीला धरून दुसरीला सोडून, मूर्ख माणूस स्नान वगैरे करतो, जे व्यर्थ मानलं जातं; ना त्याला मुक्ती मिळते, ना भोग. हे सर्व खोटं असेल तर नागराज मला दंश करो.

गरुड उवाच । भार्याद्वयं किं वद त्वं ममापि तयोः स्वरूपं किं वद त्वं मुरारे । तयोर्मध्ये ग्राह्यभार्यां वद त्वमग्राह्यभार्यां चापि सम्यग्वद त्वम् ॥ ३,२८.

गरुड म्हणाले, या दोन पत्नी कोणत्या ते मला सांग, त्यांचं खरं स्वरूप काय तेही सांग, हे मुरारि. त्यातली कोणती स्वीकारावी आणि कोणती नाकारावी, तेही स्पष्टपणे सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । बुद्धिः पत्नी सा द्विरूपा खगेन्द्र दुष्टा चैका त्वपरा सुष्ठुरूपा । तयोर्मध्ये दुष्टरूपा कनिष्ठा ज्येष्ठा तु या सुष्ठुबुद्धिस्वरूपा ॥ ३,२८.

श्रीकृष्ण म्हणाले, बुद्धी ही पत्नी आहे, हे पक्षिराज, आणि ती दोन प्रकारची असते—एक वाईट, दुसरी चांगली. त्यात वाईट ही लहान आहे, आणि चांगली बुद्धी ही मोठी आहे.

कनिष्ठया नष्टतां याति जीवः सुतिष्ठन्त्या याति योग्यां प्रतिष्ठाम् । कनिष्ठायाः शृणु वक्ष्ये स्वरूपं श्रुत्वा तस्यास्त्यागबुद्धिं कुरुष्व ॥ ३,२८.

लहान बुद्धीमुळे जीवाचा नाश होतो; पण स्थिर बुद्धीमुळे तो योग्य स्थान मिळवतो. आता मी लहान बुद्धीचं स्वरूप सांगतो, ते ऐकून तिला सोडायचा निर्धार कर.