गरुडपुराणम्

भूभारभूताद्युद्धृतौ ह्यङ्गभूतो विष्णोः सेवां कर्तुमेवास भूमौ । बृहस्पतिः पवनावेशयुक्ता स उद्धवश्चेत्यमिधानमाप ॥ ३,२८.

पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठी आणि विष्णूची सेवा करण्यासाठी, वायूच्या तेजाने युक्त बृहस्पती, पृथ्वीवर उद्धव म्हणून ओळखला गेला.

यस्मादुत्कृष्टो हरिरत्र सम्यगतो ह्यसौ बुधवन्नाम चाप । सखा ह्यभूत्कृष्णदेवस्य नित्यं महामतिः सर्वलोकेषु पूज्यः ॥ ३,२८.

हरी सर्वांत श्रेष्ठ असल्यामुळे, त्याला योग्यच बुधवान असे नाव मिळाले. तो कायमच कृष्णदेवाचा मित्र, मोठ्या बुद्धीचा आणि सर्व लोकांत पूज्य होता.

दक्षिणाङ्गुष्ठजो दक्षो ब्रह्मपुत्रो महामतिः । कन्यां सृष्ट्वा हरेः प्रीणन्नास भूमा प्रजापतिः । पुत्रानुदपादयद्दक्षस्त्वतो दक्ष इति स्मृतः ॥ ३,२८.

दक्ष हा ब्रह्माचा उजव्या अंगठ्यापासून जन्मलेला, मोठ्या बुद्धीचा मुलगा होता. त्याने मुलगी निर्माण केली आणि हरि प्रसन्न व्हावा म्हणून पृथ्वीवर प्रजापती झाला. मुलांना उत्पन्न केल्यामुळे त्याला दक्ष असे म्हणतात.

शचीं भार्यां देवराजस्य विद्धि तस्या ह्यवतारं शृणु सम्यक् खगेन्द्र । रामावतारे नाम तारा बभूव सा वालिपत्नी शचीसंज्ञका च ॥ ३,२८.

देवराजाची पत्नी शची हिचा हा अवतार आहे, हे नीट ऐक, पक्षीराज. रामावतारात ती तारा नावाने, वालीची पत्नी आणि शची म्हणूनही ओळखली गेली.

रामान्मृते वालिसंज्ञे पतौ हि सुग्रीवसंगं सा चकाराथ तारा । अतो नागात्स्वर्गलोकं च तारा क्व वा यायादन्तरिक्षे च पापा ॥ ३,२८.

रामाने वालीला मारल्यानंतर, तारा सुग्रीवाशी एकत्र झाली. म्हणून, नागलोक सोडून, तारा पापी असल्यामुळे आकाशात कुठे जाऊ शकली असती?

कृष्णावतारे सैव तारा च वीन्द्र बभूव भूमौ विजयस्य पत्नी । पिशङ्गदेति ह्यभिधा स्याच्च तस्याः सामीप्यमस्यास्त्वर्जुनेनैव चासीत् ॥ ३,२८.

कृष्णावतारात, तीच तारा पृथ्वीवर विंद्रा झाली, विजयाची पत्नी. तिला पिशंगदी असेही नाव होते, आणि तिचे सान्निध्य अर्जुनासोबत होते.

उत्पादयित्वा बभ्रुवाहं च पुत्रं तस्यां त्यक्त्वा ह्यर्जुनो वै महात्मा । अतश्चोभे वारचित्राङ्गदे च शचीरूपे नात्र विवार्यमस्ति ॥ ३,२८.

अर्जुनाने तिच्यात बभ्रू नावाचा मुलगा जन्माला घातला आणि नंतर तिला सोडून दिले. म्हणून, वारा आणि चित्रांगदा या दोघीही शचीच्या रूपात आहेत—यात काहीच शंका नाही.

पुलोमजा मन्त्रद्युम्नस्य भार्या या काशिका गाधिराजस्य भार्या । विकुक्षिभार्या सुमतिश्चेति संज्ञा कुशस्य पत्नी कान्तिमतीति संज्ञा ॥ ३,२८.

पुलोमजा ही मंत्रद्युम्नाची पत्नी, काशिका ही गाधिराजाची पत्नी, सुमती ही विकुक्षीची पत्नी, आणि कान्तिमती ही कुशाची पत्नी—ही त्यांची नावे आहेत.

एता हि सप्त ह्यवराश्च शच्या जानीहि वै नास्ति विचारणात्र । शची रतिश्चानिरुद्धो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः । षडन्योन्यसमाः प्रोक्ता अहङ्काराद्दशाधमाः ॥ ३,२८.

ही सात जणी आणि शची, या सगळ्या कनिष्ठ आहेत, यात शंका नाही. शची, रती, अनिरुद्ध, मनू, दक्ष आणि बृहस्पती—हे सहा एकमेकांच्या बरोबरीचे आहेत, पण अहंकारामुळे ते दहा जणांत कनिष्ठ मानले जातात.

अथ यः प्रवहो वायुर्मुख्यवायोः सुतो बली । स वायुषु महानद्य स वै कोणाधिपस्तथा ॥ ३,२८.

आता प्रवाह नावाचा जो वारा आहे, तो मुख्य वाऱ्याचा बलवान मुलगा आहे. वाऱ्यांमध्ये तो एक मोठी नदीसारखा आहे आणि दिशांचा अधिपतीसुद्धा आहे.

नासिकासु स एवोक्तो भौतिकस्तुल्य एव च । अतिवाहः स एवोक्तः यतो गम्यो मुमुक्षुभिः ॥ ३,२८.

तोच वारा नाकात वास घेतो, आणि तो भौतिक स्वरूपाचा आहे. तोच अतिवाह नावानेही ओळखला जातो, कारण मुक्ती इच्छिणारे त्याच मार्गाने जातात.

दक्षादिभ्यः पञ्चगुणादधमः संप्रकीर्तितः । गरुड उवाच । प्रवहश्चेति संज्ञां स किमर्थं प्राप तद्वद ॥ ३,२८.

तो दक्ष वगैरे पाच गुणांपेक्षा कमी समजला जातो. गरुड म्हणाला: प्रवाह हे नाव त्याला का मिळाले, ते मला सांग.

अर्थः कश्चास्ति तन्नाम्नः प्रतीतस्तं वदस्व मे । गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान्देवकीसुतः । उवाच परमप्रीतः संस्तूय गरुडं हरिः ॥ ३,२८.

त्या नावाचा काही अर्थ आहे का, तो मला स्पष्टपणे सांग. गरुडाने असे विचारल्यावर, देवकीचा पुत्र भगवंत अत्यंत आनंदाने, गरुडाची स्तुती करून, बोलू लागला.

कृष्ण उवाच । प्रहर्षेण हरेस्तुल्यान्सर्वदा वहते यतः । अतः प्रवहनामासौ कीर्तितः पक्षिसत्तम ॥ ३,२८.

कृष्ण म्हणाले: कारण तो नेहमी हरीसारख्या आनंदी लोकांना वाहून नेतो, म्हणून त्याला प्रवाह हे नाव मिळाले आहे, हे पक्षीराज.

सर्वोत्तमो विष्णुरेवास्ति नाम्ना ब्रह्मादयस्तदधीनाः सदापि । मयोक्तमेतत्तु सत्यं न मिथ्या गृह्णामि हस्तेनोरगं कोपयुक्तम् ॥ ३,२८.

सर्वश्रेष्ठ फक्त विष्णुच आहे; ब्रह्मा वगैरे नेहमी त्याच्या अधीन आहेत. मी जे सांगतो ते खरे आहे, खोटे नाही; मी रागाने सर्प हातात घेतो.

सर्वं नु सत्यं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतुह्यहीन्द्रः । एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः ॥ ३,२८.

हे सर्व जर खरे नसेल, तर हा सर्पराज मला दंश करो. असे म्हणून त्याने रागावलेल्या सर्पाला पकडले, पण सर्पाने त्याला दंश केला नाही.

एतस्य संधारणादेव वीन्द्र स वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम् । यो वा लोके विष्णुमूर्तिं विहाय दैत्यस्वरूपा रेणुकाद्याः कुदेवाः ॥ ३,२८.

हे सर्व सांभाळणारा म्हणून, हे पक्षीराज, वायुपुत्राला प्रवाह हे नाव मिळाले. जो कोणी या जगात विष्णुच्या मूर्तीला सोडून रेनुका वगैरे दैत्यस्वरूप असलेल्या खोट्या देवतांची पूजा करतो—

तेषां तथा मत्पितॄणां च पूजा व्यर्था सत्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि । एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः ॥ ३,२८.

—त्यांची आणि त्यांच्या पितरांची पूजा व्यर्थ आहे. हे खरे आहे, मी सत्य सांगतो; जर हे सर्व खोटे असेल, तर हा सर्पराज मला दंश करो.

पित्र्यं नयामि प्रविहायैव ये तु पित्रुद्देशात्केवलं यः करोति । स पापात्मा नरकान्वै प्रयातीत्येतद्वाक्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ॥ ३,२८.

जो कोणी पितृकर्म सोडून फक्त पितरांसाठी कर्म करतो, तो पापी आत्मा नक्कीच नरकात जातो; हे वचन सत्य आहे, मी सांगतो.

न श्रीः स्वतन्त्रा नापि विधिः स्वतन्त्रो न वायुदेवो नापि शिवः स्वतन्त्रः । तदन्ये नो गौरिपुलोमजाद्याः किं वक्तव्यं नात्र लोके स्वतन्त्रः ॥ ३,२८.

श्री लक्ष्मी स्वतंत्र नाही, ब्रह्मा स्वतंत्र नाही, वायुदेव किंवा शिवही स्वतंत्र नाहीत. गौरी, पुलोमजा वगैरे इतरांची तर काय सांगावी, या जगात कोणीही स्वतंत्र नाही.

ब्रवीमि सत्यं पुरुषो विष्णुरेव सत्यं सत्यं भुजमुद्धृत्य सत्यम् । एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्र ॥ ३,२८.

मी सत्य सांगतो: परम पुरुष फक्त विष्णुच आहे—सत्य, सत्य, मी हात वर करून सांगतो. हे सर्व जर खोटे असेल, तर हा सर्पराज मला दंश करो.

जीवश्च सत्यः परमात्मा च सत्यस्तयोर्भेदः सत्ये एतत्सदापि । जडश्चसत्यो जीवजडयोश्च भेदो भेदः सत्यः किं च जडैशयोर्भिदा ॥ ३,२८.

जीव सत्य आहे, परमात्मा सत्य आहे; त्यांच्यातील भेदही सत्य आहे, आणि हे नेहमीच असेच आहे. जड पदार्थही सत्य आहेत, जीव आणि जड यांचा भेदही सत्य आहे; मग जड आणि जडांचा स्वामी यांच्यातील भेद काय?

भेदः सत्यः सर्वजीवेषु नित्यं सत्या जडानां च भेदा सदापि । एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ दशतु मां ह्यहीन्द्रः ॥ ३,२८.

सर्व जीवांमध्ये भेद नेहमीच सत्य आहे, आणि जड वस्तूंमध्येही भेद नेहमीच खरा आहे. हे सर्व जर खोटे असेल, तर हा सर्पराज मला दंश करो.

एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः । एतस्य संधारणादेववीद्रे सा वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम् ॥ ३,२८.

असे म्हणून त्याने रागावलेल्या सर्पाला पकडले, पण सर्पाने त्याला दंश केला नाही. हे सर्व सांभाळणारा म्हणून, हे पक्षीराज, वायुपुत्राला प्रवाह हे नाव मिळाले.

द्वयं स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं त्वं स्वीकुरुष्व द्वयमेव नित्यम् । स्नानादिकं च प्रकरोति नित्यं पापी स आत्मा नैव मोक्षं प्रयाति ॥ ३,२८.

सुरुवातीपासूनच हे द्वैत स्वरूप समजून, तू नेहमी दोन्ही स्वीकारले पाहिजे. रोज स्नान वगैरे कर्मे केली तरी, जर मन वाईट असेल, तर त्या आत्म्याला मुक्ती मिळत नाही.

तस्माद्द्वयं प्रविचार्यैव नित्यं सुखी भवेन्नात्र विचार्यमस्ति । एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः ॥ ३,२८.

म्हणून नेहमी हे द्वैत स्वरूप नीट समजून, माणूस सुखी होतो—यात काहीच शंका नाही. हे सर्व जर खोटे असेल, तर हा सर्पराज मला दंश करो.

गरुड उवाच । किं तद्द्वयं देवदेवेश किं वा तत्कारणं कीदृशं मे वदस्व । द्वयोस्त्यागं कीदृशं मे वदस्व त्यागात्सुखं कीदृशं मे वदस्व ॥ ३,२८.

गरुड म्हणाला: हे देवांचा देव, ते द्वैत स्वरूप काय आहे? त्याचे कारण काय, ते कसे आहे, ते मला सांग. त्या द्वैताचा त्याग कसा करावा, आणि त्याग केल्यावर कसे सुख मिळते, तेही मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । द्वयं चाहुस्त्विन्द्रिये द्वे बलिष्ठे देहे ह्यस्मिञ्श्रोत्रनेत्रे सुसृष्टे । अवान्तरे श्रोत्रनेत्रे खगेन्द्र द्वयं चाहुस्तत्स्वरूपं च वक्ष्ये ॥ ३,२८.

श्रीकृष्ण म्हणाले, या शरीरात कान आणि डोळे हे दोन इंद्रिये सर्वात बलवान मानली जातात, दोन्ही नीट बनलेली आहेत. हे पक्षिराज, कान आणि डोळ्यांच्या आतही दोन प्रकार असतात; त्यांचं स्वरूप मी आता सांगतो.

श्रोत्रस्वभावो लोक वार्ताश्रुतौ च ह्यतीव मोदस्त्वादरास्वादनेन । हरेर्वार्ताश्रवणे दुःखजालं श्रोत्रस्वभावो जडता दमश्च ॥ ३,२८.

कानाचं स्वभाव असं आहे की, तो नेहमी लोकांच्या गोष्टी ऐकण्यात फार आनंद मानतो, प्रेमाने त्या ऐकतो; पण हरिच्या गोष्टी ऐकताना मात्र त्याला त्रास होतो—कानाचा स्वभाव म्हणजे जडपणा आणि संयम.