गरुडपुराणम्

इन्द्रद्युम्नः पुरेंद्रस्तु गाधी वाली तथार्जुनः । विकुक्षिः कुश एवैते सप्त चेन्द्राः प्रकीर्तिताः ॥ ३,२८.

इंद्रद्युम्न, पुरेंद्र, गाधी, वाली, अर्जुन, विकुक्षी आणि कुश — हे सातही इंद्र म्हणून ओळखले जातात.

यः कृष्णपुत्त्रः प्रद्युम्नः काम एव प्रकीर्तितः । प्रकृष्टप्रकाशरूपत्वात्प्रद्युम्न इति नामवान् ॥ ३,२८.

कृष्णाचा मुलगा प्रद्युम्न, तोच काम म्हणून ओळखला जातो. त्याच्या तेजस्वी रूपामुळे त्याला प्रद्युम्न असं नाव आहे.

यो रामभ्राता भरतः काम एवाभवद्भुवि । रामाज्ञां भरते यस्मात्तस्माद्भरतनामकः ॥ ३,२८.

रामाचा भाऊ भरत, तोही पृथ्वीवर काम झाला. रामाची आज्ञा पाळल्यामुळे त्याला भरत असं नाव पडलं.

चक्राभिमानि कामस्तु सुदर्शन इति स्मृतः । ब्रह्मैव कृष्णपुत्रस्तु सांबो जाम्बवतीसुतः ॥ ३,२८.

चक्राचा अधिपती काम, तोच सुदर्शन म्हणून ओळखला जातो. कृष्णाचा मुलगा, जांबवतीचा पुत्र सांब, तोच ब्रह्मा आहे.

कामावतारो विज्ञेयः संदेहो नात्र विद्यते । यो रुद्रपुत्रः स्कन्दस्तु काम एव प्रकीर्तितः ॥ ३,२८.

तोच कामाचा अवतार आहे, यात शंका नाही. रुद्राचा मुलगा स्कंद, तोही काम म्हणून ओळखला जातो.

रिपूनास्कंदते नित्यमतः स्कन्द इति स्मृतः । यो वा सनत्कुमारस्तु ब्रह्मपुत्रः खगाधिप । कामावतारो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,२८.

जो नेहमी शत्रूंचा नाश करतो, म्हणून त्याला स्कंद म्हणतात. ब्रह्माचा मुलगा आणि पक्ष्यांचा अधिपती सनत्कुमार, तोही कामाचा अवतार आहे, यात काहीच शंका नाही.

सुदर्शनश्च परमः प्रद्युम्नः सांब एव च । सनत्कुमारः सांबश्च षडेते कामरूपकाः ॥ ३,२८.

सुदर्शन, सर्वोच्च प्रद्युम्न, सांब, सनत्कुमार आणि पुन्हा सांब — हे सहा जण कामरूप आहेत.

ततश्च इन्द्रकामावप्युमादिभ्यो दशावरौ । तयोर्मध्ये तु गरुड काम इन्द्राधमः स्मृतः ॥ ३,२८.

मग इंद्र आणि काम, या दोघांचे उमा वगैरेमध्ये दहा अवतार आहेत. त्यांच्यात, गरुड, काम हा इंद्रापेक्षा नीच मानला जातो.

प्राणस्त्वहङ्कार एव अहङ्कारकसंज्ञकः । गरुत्मदंशो विज्ञेयः कामेन्द्राभ्यां दशाधमः ॥ ३,२८.

प्राण म्हणजे अहंकार, तोच अहंकार म्हणून ओळखला जातो. गरुडमद हा त्याचा अंश आहे, आणि काम व इंद्र यांच्यात तो दहावा व सगळ्यात नीच आहे.

तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु वीन्द्र समाहितः । श्रवणान्मोक्षमाप्नोति महापापाद्विमुच्यते ॥ ३,२८.

आता पुढचं सांगतो, ऐक विंद्र, लक्ष देऊन. हे ऐकल्यावर मोक्ष मिळतो आणि मोठ्या पापातून मुक्ती मिळते.

कामपुत्रोनिरुद्धोऽपि हरेरन्यः प्रकीर्तितः । स एवाभूद्धरेः सेवां कर्तुं रामानुजो भुवि ॥ ३,२८.

कामाचा मुलगा अनिरुद्ध, तोही हरिचा दुसरा रूप म्हणून ओळखला जातो. तोच पृथ्वीवर रामाचा लहान भाऊ होऊन हरिची सेवा करण्यासाठी आला.

शत्रुघ्न इति विख्यातः शत्रून्सूदयते यतः । अनिरुद्धः कृष्णपुत्रो प्रद्युम्नाद्योऽजनिष्ट ह ॥ ३,२८.

शत्रूंना नष्ट करणारा म्हणून त्याला शत्रुघ्न म्हणतात. अनिरुद्ध हा कृष्णाचा मुलगा, प्रत्यक्ष प्रद्युम्नापासून जन्माला आला.

संकर्षणादिरूपैस्तु त्रिभिराविष्ट एव सः । एवं द्विरूपो विज्ञेयो ह्यनिरुद्धो महामतिः ॥ ३,२८.

संक्रमण, संकर्षण वगैरे तीन रूपांनी तो व्यापलेला आहे. म्हणून अनिरुद्ध हा दोन रूपांचा, मोठ्या बुद्धीचा मानला जातो.

कामभार्या रतिर्या तु द्विरूपा संप्रकीर्तिता । रुग्मपुत्री रुग्मवती कामभार्या प्रकीर्तिता ॥ ३,२८.

कामाची पत्नी रती, हिला दोन रूपे आहेत असे सांगितले जाते. रुक्माची मुलगी रुक्मवती, हिलाच कामाची पत्नी म्हणतात.

अतिप्रकाशयुक्तत्वात्तस्माद्रुग्मवती स्मृता । दुर्योधनस्य या पुत्री लक्षणा सा रतिः स्मृता ॥ ३,२८.

ती फार तेजस्वी असल्यामुळे तिला रुक्मवती म्हणतात. दुर्योधनाची मुलगी लक्षणा, हिलाही रती म्हणून ओळखतात.

काष्ठा सांबस्य भार्या सा लक्षणं संयुनक्त्यतः । लक्षणाभिधया भूमौ दुष्ट वीर्योद्भवा ह्यपि ॥ ३,२८.

लक्षणा ही सांबाची पत्नी आहे, कारण तिच्यात शुभ चिन्हे आहेत. पृथ्वीवर लक्षणा या नावाने ती ओळखली जाते, जरी ती दूषित शौर्यातून जन्मली असली तरी.

एवं द्विरूपा विज्ञेया कामभार्या रतिः स्मृता । स्वायंभुवो ब्रह्मपुत्रो मनुस्त्वाद्यो गुरौ समः । राजधर्मेण विष्णोश्च जातः प्रीणयितुं हरेः ॥ ३,२८.

अशा प्रकारे कामाची पत्नी रती ही दोन रूपांची आहे असे समजावे. स्वयंभुव, ब्रह्माचा मुलगा, पहिला मनू, गुरुच्या बरोबरीचा, विष्णूच्या राजधर्माने हरि प्रसन्न व्हावा म्हणून जन्माला आला.

बृहस्पतिर्देवगुरुर्महात्मा तस्यावतारास्त्रय आसन् खगेन्द्र । रामावतारे भरताख्यो बभूव ह्यंभोजजावेशयुतो बृहस्पतिः ॥ ३,२८.

बृहस्पती, देवांचा गुरु आणि महात्मा, याचे तीन अवतार झाले होते, हे ऐक, पक्षीराज. रामावतारात, कमलातून जन्मलेल्या तेजाने युक्त बृहस्पती, भरत म्हणून प्रसिद्ध झाला.

देवावतारान्वानरांस्तारयित्वा श्रीरामदिव्याऽचरितान्यवादीत् । अतो ह्यसौ नारनामा बभूव ह्यङ्गत्वमाप्तुं रामदेवस्य भूम्याम् ॥ ३,२८.

श्रीरामाच्या दिव्य कर्मांनी वानरांना तारल्यानंतर, त्याला नर असे नाव मिळाले, कारण तो रामदेवास जवळीक मिळवण्यासाठी पृथ्वीवर आला.

कृष्णावतारे द्रोणनामा बभूव अंभोजजावेशयुतो बृहस्पतिः । यस्माद्दोणात्संबभूव गुरुश्च तस्मादसौ द्रोणसंज्ञो बभूव ॥ ३,२८.

कृष्णावतारात, कमलातून आलेल्या तेजाने युक्त बृहस्पती, द्रोण नावाने प्रसिद्ध झाला. कारण तो डोहातून जन्मला, म्हणून त्याला द्रोण म्हणतात.

भूभारभूताद्युद्धृतौ ह्यङ्गभूतो विष्णोः सेवां कर्तुमेवास भूमौ । बृहस्पतिः पवनावेशयुक्ता स उद्धवश्चेत्यमिधानमाप ॥ ३,२८.

पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठी आणि विष्णूची सेवा करण्यासाठी, वायूच्या तेजाने युक्त बृहस्पती, पृथ्वीवर उद्धव म्हणून ओळखला गेला.

यस्मादुत्कृष्टो हरिरत्र सम्यगतो ह्यसौ बुधवन्नाम चाप । सखा ह्यभूत्कृष्णदेवस्य नित्यं महामतिः सर्वलोकेषु पूज्यः ॥ ३,२८.

हरी सर्वांत श्रेष्ठ असल्यामुळे, त्याला योग्यच बुधवान असे नाव मिळाले. तो कायमच कृष्णदेवाचा मित्र, मोठ्या बुद्धीचा आणि सर्व लोकांत पूज्य होता.

दक्षिणाङ्गुष्ठजो दक्षो ब्रह्मपुत्रो महामतिः । कन्यां सृष्ट्वा हरेः प्रीणन्नास भूमा प्रजापतिः । पुत्रानुदपादयद्दक्षस्त्वतो दक्ष इति स्मृतः ॥ ३,२८.

दक्ष हा ब्रह्माचा उजव्या अंगठ्यापासून जन्मलेला, मोठ्या बुद्धीचा मुलगा होता. त्याने मुलगी निर्माण केली आणि हरि प्रसन्न व्हावा म्हणून पृथ्वीवर प्रजापती झाला. मुलांना उत्पन्न केल्यामुळे त्याला दक्ष असे म्हणतात.

शचीं भार्यां देवराजस्य विद्धि तस्या ह्यवतारं शृणु सम्यक् खगेन्द्र । रामावतारे नाम तारा बभूव सा वालिपत्नी शचीसंज्ञका च ॥ ३,२८.

देवराजाची पत्नी शची हिचा हा अवतार आहे, हे नीट ऐक, पक्षीराज. रामावतारात ती तारा नावाने, वालीची पत्नी आणि शची म्हणूनही ओळखली गेली.

रामान्मृते वालिसंज्ञे पतौ हि सुग्रीवसंगं सा चकाराथ तारा । अतो नागात्स्वर्गलोकं च तारा क्व वा यायादन्तरिक्षे च पापा ॥ ३,२८.

रामाने वालीला मारल्यानंतर, तारा सुग्रीवाशी एकत्र झाली. म्हणून, नागलोक सोडून, तारा पापी असल्यामुळे आकाशात कुठे जाऊ शकली असती?

कृष्णावतारे सैव तारा च वीन्द्र बभूव भूमौ विजयस्य पत्नी । पिशङ्गदेति ह्यभिधा स्याच्च तस्याः सामीप्यमस्यास्त्वर्जुनेनैव चासीत् ॥ ३,२८.

कृष्णावतारात, तीच तारा पृथ्वीवर विंद्रा झाली, विजयाची पत्नी. तिला पिशंगदी असेही नाव होते, आणि तिचे सान्निध्य अर्जुनासोबत होते.

उत्पादयित्वा बभ्रुवाहं च पुत्रं तस्यां त्यक्त्वा ह्यर्जुनो वै महात्मा । अतश्चोभे वारचित्राङ्गदे च शचीरूपे नात्र विवार्यमस्ति ॥ ३,२८.

अर्जुनाने तिच्यात बभ्रू नावाचा मुलगा जन्माला घातला आणि नंतर तिला सोडून दिले. म्हणून, वारा आणि चित्रांगदा या दोघीही शचीच्या रूपात आहेत—यात काहीच शंका नाही.

पुलोमजा मन्त्रद्युम्नस्य भार्या या काशिका गाधिराजस्य भार्या । विकुक्षिभार्या सुमतिश्चेति संज्ञा कुशस्य पत्नी कान्तिमतीति संज्ञा ॥ ३,२८.

पुलोमजा ही मंत्रद्युम्नाची पत्नी, काशिका ही गाधिराजाची पत्नी, सुमती ही विकुक्षीची पत्नी, आणि कान्तिमती ही कुशाची पत्नी—ही त्यांची नावे आहेत.

एता हि सप्त ह्यवराश्च शच्या जानीहि वै नास्ति विचारणात्र । शची रतिश्चानिरुद्धो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः । षडन्योन्यसमाः प्रोक्ता अहङ्काराद्दशाधमाः ॥ ३,२८.

ही सात जणी आणि शची, या सगळ्या कनिष्ठ आहेत, यात शंका नाही. शची, रती, अनिरुद्ध, मनू, दक्ष आणि बृहस्पती—हे सहा एकमेकांच्या बरोबरीचे आहेत, पण अहंकारामुळे ते दहा जणांत कनिष्ठ मानले जातात.