गरुडपुराणम्

तं दारयति वज्रेण यस्मात्तस्मात्पुरन्दरः । चतुर्दशसु चेन्द्रेषु मन्त्रद्युम्नस्तु षष्ठकः ॥ ३,२८.

तो वज्राने त्या देहांचा नाश करतो म्हणून त्याला पुरंदर म्हणतात. चौदा इंद्रांमध्ये मंत्रद्युम्न हा सहावा आहे.

मन्त्रानष्ट महावीन्द्र देवो द्योतयते यतः । मन्त्रद्युम्नस्ततो लोके उभावप्येक एव तु ॥ ३,२८.

मंत्रनष्ट या महा-इंद्राने देवांना तेज दिले म्हणून त्याला मंत्रद्युम्न म्हणतात. या दोघांना लोक एकच मानतात.

मन्त्रद्युम्नावतारोभूत्कुन्तीपुत्रोर्जुनो भुवि । विष्णोर्वायोरनन्तस्य चेन्द्रस्य खगसत्तम ॥ ३,२८.

मंत्रद्युम्नाचा अवतार म्हणून कुंतीपुत्र अर्जुन पृथ्वीवर झाला; हे पक्षीराजा, तो विष्णू, वायू, अनंत आणि इंद्र यांचा अंश आहे.

पार्थश्चतुर्भिः संयुक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः । चतुर्थेपि च वायोश्च विशेषोस्ति सदार्जुन ॥ ३,२८.

पार्थ जेव्हा चौघांसोबत असतो, तेव्हा त्याला इंद्र असं म्हणतात. चौथ्या ठिकाणी वायूचं वेगळेपण आहे, तो नेहमी अर्जुनासोबत असतो.

वालिर्नामा वानरस्तु पुरन्दर इति स्मृतः । चन्द्रवंशे समुत्पन्नो गाधिराजो विचक्षणः ॥ ३,२८.

वाली नावाचा वानर पुरंदर म्हणून ओळखला जातो. चंद्रवंशात गाधी नावाचा बुद्धिमान राजा जन्माला आला.

मन्त्रद्युम्नावतारः स विश्वामित्रपिता स्मृतः । वेदोक्तमन्त्रा गाः प्रोक्ता धिया संधारयेद्यतः ॥ ३,२८.

तो मंत्रद्युम्नाचा अवतार मानला जातो आणि विश्वामित्राचा वडील म्हणून ओळखला जातो, कारण त्याने वेदांमध्ये सांगितलेल्या मंत्रांनी गायींची योग्य काळजी घेतली.

अतो गाधिरिति प्रोक्तस्तदर्थं भूतले ह्यभूत् । इक्ष्वाकुपुत्रो वीन्द्र विकुक्षिरिति विश्रुतः ॥ ३,२८.

म्हणून त्याला गाधी असं नाव पडलं, कारण तो पृथ्वीवर आला होता. इक्ष्वाकूचा मुलगा विकुक्षी, तोही विंद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

स एवेन्द्रावतारोभूद्धरिसेवार्थमेव च । विशेषेण हरिं कुक्षौ विज्ञानाच्च हरिः सदा ॥ ३,२८.

तोच इंद्राचा अवतार हरिची सेवा करण्यासाठी झाला. विशेष म्हणजे, त्याच्या ज्ञानामुळे, हरि नेहमी त्याच्या पोटात होता.

अतो विकुक्षिनामासौ भूलोके विश्रुतः सदा । रामपुत्रः कुशः प्रोक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः ॥ ३,२८.

म्हणून तो विकुक्षी या नावाने पृथ्वीवर नेहमी ओळखला जातो. रामाचा मुलगा कुश, तोही इंद्र म्हणून सांगितला आहे.

वाल्मीकिऋषिणा यस्मात्कुशेनैव विनिर्मितः । अतः [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php कुश] इति प्रोक्तो जानकीनन्दनः प्रभुः ॥ ३,२८.

वाल्मीकि ऋषींनी कुशाची निर्मिती केली म्हणून जानकीचा आनंद, प्रभू राम, त्याला कुश असं नाव पडलं.

इन्द्रद्युम्नः पुरेंद्रस्तु गाधी वाली तथार्जुनः । विकुक्षिः कुश एवैते सप्त चेन्द्राः प्रकीर्तिताः ॥ ३,२८.

इंद्रद्युम्न, पुरेंद्र, गाधी, वाली, अर्जुन, विकुक्षी आणि कुश — हे सातही इंद्र म्हणून ओळखले जातात.

यः कृष्णपुत्त्रः प्रद्युम्नः काम एव प्रकीर्तितः । प्रकृष्टप्रकाशरूपत्वात्प्रद्युम्न इति नामवान् ॥ ३,२८.

कृष्णाचा मुलगा प्रद्युम्न, तोच काम म्हणून ओळखला जातो. त्याच्या तेजस्वी रूपामुळे त्याला प्रद्युम्न असं नाव आहे.

यो रामभ्राता भरतः काम एवाभवद्भुवि । रामाज्ञां भरते यस्मात्तस्माद्भरतनामकः ॥ ३,२८.

रामाचा भाऊ भरत, तोही पृथ्वीवर काम झाला. रामाची आज्ञा पाळल्यामुळे त्याला भरत असं नाव पडलं.

चक्राभिमानि कामस्तु सुदर्शन इति स्मृतः । ब्रह्मैव कृष्णपुत्रस्तु सांबो जाम्बवतीसुतः ॥ ३,२८.

चक्राचा अधिपती काम, तोच सुदर्शन म्हणून ओळखला जातो. कृष्णाचा मुलगा, जांबवतीचा पुत्र सांब, तोच ब्रह्मा आहे.

कामावतारो विज्ञेयः संदेहो नात्र विद्यते । यो रुद्रपुत्रः स्कन्दस्तु काम एव प्रकीर्तितः ॥ ३,२८.

तोच कामाचा अवतार आहे, यात शंका नाही. रुद्राचा मुलगा स्कंद, तोही काम म्हणून ओळखला जातो.

रिपूनास्कंदते नित्यमतः स्कन्द इति स्मृतः । यो वा सनत्कुमारस्तु ब्रह्मपुत्रः खगाधिप । कामावतारो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,२८.

जो नेहमी शत्रूंचा नाश करतो, म्हणून त्याला स्कंद म्हणतात. ब्रह्माचा मुलगा आणि पक्ष्यांचा अधिपती सनत्कुमार, तोही कामाचा अवतार आहे, यात काहीच शंका नाही.

सुदर्शनश्च परमः प्रद्युम्नः सांब एव च । सनत्कुमारः सांबश्च षडेते कामरूपकाः ॥ ३,२८.

सुदर्शन, सर्वोच्च प्रद्युम्न, सांब, सनत्कुमार आणि पुन्हा सांब — हे सहा जण कामरूप आहेत.

ततश्च इन्द्रकामावप्युमादिभ्यो दशावरौ । तयोर्मध्ये तु गरुड काम इन्द्राधमः स्मृतः ॥ ३,२८.

मग इंद्र आणि काम, या दोघांचे उमा वगैरेमध्ये दहा अवतार आहेत. त्यांच्यात, गरुड, काम हा इंद्रापेक्षा नीच मानला जातो.

प्राणस्त्वहङ्कार एव अहङ्कारकसंज्ञकः । गरुत्मदंशो विज्ञेयः कामेन्द्राभ्यां दशाधमः ॥ ३,२८.

प्राण म्हणजे अहंकार, तोच अहंकार म्हणून ओळखला जातो. गरुडमद हा त्याचा अंश आहे, आणि काम व इंद्र यांच्यात तो दहावा व सगळ्यात नीच आहे.

तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु वीन्द्र समाहितः । श्रवणान्मोक्षमाप्नोति महापापाद्विमुच्यते ॥ ३,२८.

आता पुढचं सांगतो, ऐक विंद्र, लक्ष देऊन. हे ऐकल्यावर मोक्ष मिळतो आणि मोठ्या पापातून मुक्ती मिळते.

कामपुत्रोनिरुद्धोऽपि हरेरन्यः प्रकीर्तितः । स एवाभूद्धरेः सेवां कर्तुं रामानुजो भुवि ॥ ३,२८.

कामाचा मुलगा अनिरुद्ध, तोही हरिचा दुसरा रूप म्हणून ओळखला जातो. तोच पृथ्वीवर रामाचा लहान भाऊ होऊन हरिची सेवा करण्यासाठी आला.

शत्रुघ्न इति विख्यातः शत्रून्सूदयते यतः । अनिरुद्धः कृष्णपुत्रो प्रद्युम्नाद्योऽजनिष्ट ह ॥ ३,२८.

शत्रूंना नष्ट करणारा म्हणून त्याला शत्रुघ्न म्हणतात. अनिरुद्ध हा कृष्णाचा मुलगा, प्रत्यक्ष प्रद्युम्नापासून जन्माला आला.

संकर्षणादिरूपैस्तु त्रिभिराविष्ट एव सः । एवं द्विरूपो विज्ञेयो ह्यनिरुद्धो महामतिः ॥ ३,२८.

संक्रमण, संकर्षण वगैरे तीन रूपांनी तो व्यापलेला आहे. म्हणून अनिरुद्ध हा दोन रूपांचा, मोठ्या बुद्धीचा मानला जातो.

कामभार्या रतिर्या तु द्विरूपा संप्रकीर्तिता । रुग्मपुत्री रुग्मवती कामभार्या प्रकीर्तिता ॥ ३,२८.

कामाची पत्नी रती, हिला दोन रूपे आहेत असे सांगितले जाते. रुक्माची मुलगी रुक्मवती, हिलाच कामाची पत्नी म्हणतात.

अतिप्रकाशयुक्तत्वात्तस्माद्रुग्मवती स्मृता । दुर्योधनस्य या पुत्री लक्षणा सा रतिः स्मृता ॥ ३,२८.

ती फार तेजस्वी असल्यामुळे तिला रुक्मवती म्हणतात. दुर्योधनाची मुलगी लक्षणा, हिलाही रती म्हणून ओळखतात.

काष्ठा सांबस्य भार्या सा लक्षणं संयुनक्त्यतः । लक्षणाभिधया भूमौ दुष्ट वीर्योद्भवा ह्यपि ॥ ३,२८.

लक्षणा ही सांबाची पत्नी आहे, कारण तिच्यात शुभ चिन्हे आहेत. पृथ्वीवर लक्षणा या नावाने ती ओळखली जाते, जरी ती दूषित शौर्यातून जन्मली असली तरी.

एवं द्विरूपा विज्ञेया कामभार्या रतिः स्मृता । स्वायंभुवो ब्रह्मपुत्रो मनुस्त्वाद्यो गुरौ समः । राजधर्मेण विष्णोश्च जातः प्रीणयितुं हरेः ॥ ३,२८.

अशा प्रकारे कामाची पत्नी रती ही दोन रूपांची आहे असे समजावे. स्वयंभुव, ब्रह्माचा मुलगा, पहिला मनू, गुरुच्या बरोबरीचा, विष्णूच्या राजधर्माने हरि प्रसन्न व्हावा म्हणून जन्माला आला.

बृहस्पतिर्देवगुरुर्महात्मा तस्यावतारास्त्रय आसन् खगेन्द्र । रामावतारे भरताख्यो बभूव ह्यंभोजजावेशयुतो बृहस्पतिः ॥ ३,२८.

बृहस्पती, देवांचा गुरु आणि महात्मा, याचे तीन अवतार झाले होते, हे ऐक, पक्षीराज. रामावतारात, कमलातून जन्मलेल्या तेजाने युक्त बृहस्पती, भरत म्हणून प्रसिद्ध झाला.

देवावतारान्वानरांस्तारयित्वा श्रीरामदिव्याऽचरितान्यवादीत् । अतो ह्यसौ नारनामा बभूव ह्यङ्गत्वमाप्तुं रामदेवस्य भूम्याम् ॥ ३,२८.

श्रीरामाच्या दिव्य कर्मांनी वानरांना तारल्यानंतर, त्याला नर असे नाव मिळाले, कारण तो रामदेवास जवळीक मिळवण्यासाठी पृथ्वीवर आला.