गरुडपुराणम्

या रेवती रैवतस्यैव पुत्री सा वारुणी बलभद्रस्य पत्नी । सौपर्णनाम्नी बलपत्नी खगेन्द्र यास्तास्तिस्रः षड्विष्णोश्च स्त्रीभ्यः । द्विगुणाधमा रुद्रशेषादिकेभ्यो दशाधमा त्वं विजानीहि पौत्र ॥ ३,२८.

रैवताची कन्या रेवती हीच वारुणी आहे, ती बलभद्राची पत्नी आहे. सौपर्णी ही बळाची पत्नी आहे, हे पक्षीराजा. या तिघी आणि विष्णूच्या सहा पत्नी या रुद्र व शेष यांच्या पत्नींपेक्षा दोनपट श्रेष्ठ आहेत, आणि इतर दहा पेक्षा दहा पट अधिक आहेत, हे नातवा.

गरुड उवाच । रामेण रन्तुं सर्वदा वारुणी तु पुत्रीत्वमापे रेवतस्यैव सुभ्रूः । एवं त्रिरूपा वारुणी शेषपत्नी द्विरूपभूता पार्वती रुद्रपत्नी ॥ ३,२८.

गरुड म्हणाला: रामाची प्रियसी व्हावे म्हणून, रैवताची सुंदर कन्या वारुणी जन्माला आली. अशा प्रकारे, वारुणी शेषाची पत्नी म्हणून तिहेरी रूपात आहे, आणि पार्वती रुद्राची पत्नी म्हणून दुहेरी रूपात आहे.

नीचाया जांबवत्याश्च शेषसाम्यं च कुत्रचित् । श्रूयते च मया कृष्ण निमित्तं ब्रूहि मे प्रभो ॥ ३,२८.

जांबवती आणि नीचा यांची समानता, तसेच शेषाशी असलेली साम्य, हे कधी कधी ऐकायला येते. हे प्रभो कृष्णा, याचे कारण मला सांग.

उमायाश्च तथा रुद्रः सदा बहुगुणाधिकः । एवं त्वयोक्तं भगवन्निश्चयार्थं मम प्रभो ॥ ३,२८.

उमा आणि रुद्र यांच्यात नेहमीच रुद्र अनेक गुणांनी श्रेष्ठ आहे, असे तू मला समजावलेस, भगवना.

रेवती श्रीयुता श्रीश्च शेषरूपा च वारुणी । सौपर्णि पार्वती चैव तिस्रः शेषाशंतो वराः ॥ ३,२८.

श्रीयुक्त रेवती, श्री स्वतः, शेषरूप वारुणी, सौपर्णी आणि पार्वती – या तिघी शेषाच्या मुख्य पत्नी आहेत.

इत्यपि श्रूयते कृष्ण कुत्रचिन्मधुसूदन । निमित्तं ब्रूहि मे कृष्ण तव शिष्याय सुव्रत ॥ ३,२८.

असेही काही ठिकाणी ऐकायला येते, हे कृष्णा, मधुसूदना. या गोष्टीचे कारण तुझे शिष्य म्हणून मला सांग, हे सुव्रता.

श्रीकृष्ण उवाच । विज्ञाय जांबवत्याश्च तदन्येषां खगाधिप । उत्तमानां च साम्यं तु उत्तमावेशतो भवेत् ॥ ३,२८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षीराजा, जांबवती व इतरांची समानता ही त्यांच्यातील श्रेष्ठतेमुळेच आहे.

अवराणां गुणस्यापि ह्युत्तमानामधीनता । अस्तीति द्योतनायैव शतांशाधिकमुच्यते ॥ ३,२८.

कमी असलेल्या गुणांचाही आधार नेहमीच श्रेष्ठांवर असतो. म्हणूनच श्रेष्ठांमध्ये शंभरपट तेज असते असे म्हटले जाते.

यथा मयोच्यते वीन्द्र तथा जानीहि नान्यथा । तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु काश्यपजोत्तम ॥ ३,२८.

हे इंद्रा, मी जसे सांगितले तसेच समज, दुसरे काही नाही. आता पुढे काय ते मी सांगतो, ऐक, हे उत्तम कश्यप.

चतुर्दशसु चेन्द्रेषु सप्तमो यः पुरन्दरः । वृत्रादीनां शरीरं तु पुरमित्युच्यते बुधैः ॥ ३,२८.

चौदा इंद्रांमध्ये सातवा इंद्र म्हणजे पुरंदर. वृत्र वगैरे यांच्या देहाला 'पुर' असे ज्ञानी लोक म्हणतात.

तं दारयति वज्रेण यस्मात्तस्मात्पुरन्दरः । चतुर्दशसु चेन्द्रेषु मन्त्रद्युम्नस्तु षष्ठकः ॥ ३,२८.

तो वज्राने त्या देहांचा नाश करतो म्हणून त्याला पुरंदर म्हणतात. चौदा इंद्रांमध्ये मंत्रद्युम्न हा सहावा आहे.

मन्त्रानष्ट महावीन्द्र देवो द्योतयते यतः । मन्त्रद्युम्नस्ततो लोके उभावप्येक एव तु ॥ ३,२८.

मंत्रनष्ट या महा-इंद्राने देवांना तेज दिले म्हणून त्याला मंत्रद्युम्न म्हणतात. या दोघांना लोक एकच मानतात.

मन्त्रद्युम्नावतारोभूत्कुन्तीपुत्रोर्जुनो भुवि । विष्णोर्वायोरनन्तस्य चेन्द्रस्य खगसत्तम ॥ ३,२८.

मंत्रद्युम्नाचा अवतार म्हणून कुंतीपुत्र अर्जुन पृथ्वीवर झाला; हे पक्षीराजा, तो विष्णू, वायू, अनंत आणि इंद्र यांचा अंश आहे.

पार्थश्चतुर्भिः संयुक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः । चतुर्थेपि च वायोश्च विशेषोस्ति सदार्जुन ॥ ३,२८.

पार्थ जेव्हा चौघांसोबत असतो, तेव्हा त्याला इंद्र असं म्हणतात. चौथ्या ठिकाणी वायूचं वेगळेपण आहे, तो नेहमी अर्जुनासोबत असतो.

वालिर्नामा वानरस्तु पुरन्दर इति स्मृतः । चन्द्रवंशे समुत्पन्नो गाधिराजो विचक्षणः ॥ ३,२८.

वाली नावाचा वानर पुरंदर म्हणून ओळखला जातो. चंद्रवंशात गाधी नावाचा बुद्धिमान राजा जन्माला आला.

मन्त्रद्युम्नावतारः स विश्वामित्रपिता स्मृतः । वेदोक्तमन्त्रा गाः प्रोक्ता धिया संधारयेद्यतः ॥ ३,२८.

तो मंत्रद्युम्नाचा अवतार मानला जातो आणि विश्वामित्राचा वडील म्हणून ओळखला जातो, कारण त्याने वेदांमध्ये सांगितलेल्या मंत्रांनी गायींची योग्य काळजी घेतली.

अतो गाधिरिति प्रोक्तस्तदर्थं भूतले ह्यभूत् । इक्ष्वाकुपुत्रो वीन्द्र विकुक्षिरिति विश्रुतः ॥ ३,२८.

म्हणून त्याला गाधी असं नाव पडलं, कारण तो पृथ्वीवर आला होता. इक्ष्वाकूचा मुलगा विकुक्षी, तोही विंद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

स एवेन्द्रावतारोभूद्धरिसेवार्थमेव च । विशेषेण हरिं कुक्षौ विज्ञानाच्च हरिः सदा ॥ ३,२८.

तोच इंद्राचा अवतार हरिची सेवा करण्यासाठी झाला. विशेष म्हणजे, त्याच्या ज्ञानामुळे, हरि नेहमी त्याच्या पोटात होता.

अतो विकुक्षिनामासौ भूलोके विश्रुतः सदा । रामपुत्रः कुशः प्रोक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः ॥ ३,२८.

म्हणून तो विकुक्षी या नावाने पृथ्वीवर नेहमी ओळखला जातो. रामाचा मुलगा कुश, तोही इंद्र म्हणून सांगितला आहे.

वाल्मीकिऋषिणा यस्मात्कुशेनैव विनिर्मितः । अतः [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php कुश] इति प्रोक्तो जानकीनन्दनः प्रभुः ॥ ३,२८.

वाल्मीकि ऋषींनी कुशाची निर्मिती केली म्हणून जानकीचा आनंद, प्रभू राम, त्याला कुश असं नाव पडलं.

इन्द्रद्युम्नः पुरेंद्रस्तु गाधी वाली तथार्जुनः । विकुक्षिः कुश एवैते सप्त चेन्द्राः प्रकीर्तिताः ॥ ३,२८.

इंद्रद्युम्न, पुरेंद्र, गाधी, वाली, अर्जुन, विकुक्षी आणि कुश — हे सातही इंद्र म्हणून ओळखले जातात.

यः कृष्णपुत्त्रः प्रद्युम्नः काम एव प्रकीर्तितः । प्रकृष्टप्रकाशरूपत्वात्प्रद्युम्न इति नामवान् ॥ ३,२८.

कृष्णाचा मुलगा प्रद्युम्न, तोच काम म्हणून ओळखला जातो. त्याच्या तेजस्वी रूपामुळे त्याला प्रद्युम्न असं नाव आहे.

यो रामभ्राता भरतः काम एवाभवद्भुवि । रामाज्ञां भरते यस्मात्तस्माद्भरतनामकः ॥ ३,२८.

रामाचा भाऊ भरत, तोही पृथ्वीवर काम झाला. रामाची आज्ञा पाळल्यामुळे त्याला भरत असं नाव पडलं.

चक्राभिमानि कामस्तु सुदर्शन इति स्मृतः । ब्रह्मैव कृष्णपुत्रस्तु सांबो जाम्बवतीसुतः ॥ ३,२८.

चक्राचा अधिपती काम, तोच सुदर्शन म्हणून ओळखला जातो. कृष्णाचा मुलगा, जांबवतीचा पुत्र सांब, तोच ब्रह्मा आहे.

कामावतारो विज्ञेयः संदेहो नात्र विद्यते । यो रुद्रपुत्रः स्कन्दस्तु काम एव प्रकीर्तितः ॥ ३,२८.

तोच कामाचा अवतार आहे, यात शंका नाही. रुद्राचा मुलगा स्कंद, तोही काम म्हणून ओळखला जातो.

रिपूनास्कंदते नित्यमतः स्कन्द इति स्मृतः । यो वा सनत्कुमारस्तु ब्रह्मपुत्रः खगाधिप । कामावतारो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,२८.

जो नेहमी शत्रूंचा नाश करतो, म्हणून त्याला स्कंद म्हणतात. ब्रह्माचा मुलगा आणि पक्ष्यांचा अधिपती सनत्कुमार, तोही कामाचा अवतार आहे, यात काहीच शंका नाही.

सुदर्शनश्च परमः प्रद्युम्नः सांब एव च । सनत्कुमारः सांबश्च षडेते कामरूपकाः ॥ ३,२८.

सुदर्शन, सर्वोच्च प्रद्युम्न, सांब, सनत्कुमार आणि पुन्हा सांब — हे सहा जण कामरूप आहेत.

ततश्च इन्द्रकामावप्युमादिभ्यो दशावरौ । तयोर्मध्ये तु गरुड काम इन्द्राधमः स्मृतः ॥ ३,२८.

मग इंद्र आणि काम, या दोघांचे उमा वगैरेमध्ये दहा अवतार आहेत. त्यांच्यात, गरुड, काम हा इंद्रापेक्षा नीच मानला जातो.

प्राणस्त्वहङ्कार एव अहङ्कारकसंज्ञकः । गरुत्मदंशो विज्ञेयः कामेन्द्राभ्यां दशाधमः ॥ ३,२८.

प्राण म्हणजे अहंकार, तोच अहंकार म्हणून ओळखला जातो. गरुडमद हा त्याचा अंश आहे, आणि काम व इंद्र यांच्यात तो दहावा व सगळ्यात नीच आहे.