गरुडपुराणम्

नैवेद्यभक्षिणां पुंसामुपहासं न कारयेत् । स्वस्य प्राशस्त्यभावे तु नैवेद्यादि गुडादिकम् । ग्राह्यमेव न संदेहो अन्यथा नारकी भवेत् ॥ ३,२७.

नैवेद्य खाणाऱ्यांची हसण्याची चेष्टा करू नये; स्वतःमध्ये पात्रता नसेल तरी नैवेद्य व गूळ वगैरे प्रसाद नक्कीच घ्यावा—यात शंका नाही, अन्यथा नरकात जावे लागेल.

श्रीनिवासात्परो देवो न भूतो न भविष्यति । स्वयं च पाचयित्वात्वं घृतपक्वादिकं तथा । श्रीनिवासस्य नैवेद्यं दत्त्वा भोजनमाचरेत् ॥ ३,२७.

श्रीनिवासापेक्षा मोठा देव कधीच झाला नाही आणि होणारही नाही; स्वतः तुपात शिजवलेले अन्न तयार करून, ते श्रीनिवासाला नैवेद्य म्हणून अर्पण करावे आणि मगच जेवावे.

इदं तु परमं गोप्यं तवोक्तं च खगेश्वर । न कस्यापि च वक्तव्यं गोप्यत्वात्खगसत्तम । इतः परं प्रवक्ष्यामि तारतम्यं शृणु प्रभो ॥ ३,२७.

हे सर्वांत गुप्त रहस्य मी तुला सांगितले, हे खगेश्वरा; हे कोणालाही सांगू नये, कारण हे गुप्त ठेवायचे आहे, हे श्रेष्ठ पक्षिराजा. आता मी तुला पुढील क्रम सांगतो, ऐक प्रभो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २८ या पूर्वसर्गे दक्षपुत्री सती तु रुद्रस्य पत्नी दक्षयज्ञे स्वदेहम् । विसृज्य सा मेनकायां च जज्ञे धराधराद्धेमवतो वै सकाशात् ॥ ३,२८.

पूर्वीच्या सृष्टीत दक्षाची कन्या सती, जी रुद्राची पत्नी होती, तिने दक्षयज्ञात आपला देह सोडला; नंतर ती मेनकेच्या पोटी, हिमालय पर्वतावर, जन्माला आली.

सा पार्वता रुद्रपत्नी खगेन्द्र या शेषपत्नी वारुणी नाम पूर्वा । सैवागता बलभद्रेण रन्तुं द्विरूपमास्थाय महापतिव्रता ॥ ३,२८.

तीच पार्वती, रुद्राची पत्नी, हे खगेंद्र; पूर्वी शेषाची पत्नी वारुणी नावाची होती. तीच दोन रूपे घेऊन, बलरामासोबत रमण्यासाठी आली, कारण ती महान पतिव्रता होती.

श्रीरित्याख्या इन्दिरावेशयुक्ता तस्या द्वितीया प्रतिमा मेघरूपा । शेषण रूपेण यदा हि वीन्द्र तपश्चचार विष्णुना सार्धमेव ॥ ३,२८.

श्री या नावाने ओळखली जाणारी, इंद्रियांची शक्ती असलेली, तिचा दुसरा रूप मेघासारखा आहे. जेव्हा ती शेषाच्या रूपात, विष्णूंसोबत तप करत होती, हे इंद्रा.

तदैव देवी वारुणी शेषपत्नी तपश्च क्रे इन्दिराप्रीतये च । तदा प्रीता इन्दिरा सुप्रसन्ना उवाच तां वारुणीं शेषपत्नीम् ॥ ३,२८.

त्याच वेळी, शेषाची पत्नी वारुणी हिनेही इंद्रेच्या आनंदासाठी तप केले. तेव्हा प्रसन्न होऊन, इंद्रा हसत वारुणीला, शेषपत्नीला म्हणाली.

यदा रामो वैष्णवांशेन युक्तः संपत्स्यते भूतले रौहिणेयः । मय्यावेशात्संयुता त्वं तु भद्रे श्रीरित्याख्या वलभद्रस्य रन्तुम् ॥ ३,२८.

जेव्हा विष्णूचा अंश असलेला राम, रोहिणीचा पुत्र म्हणून पृथ्वीवर येईल, तेव्हा, हे शुभे, माझ्या प्रभावामुळे, तू 'श्री' या नावाने ओळखली जाशील आणि बलभद्राची प्रियसी होशील.

संपत्स्यसे नात्र विचार्यमस्तीत्युक्त्वा सा वै प्रययौ विष्णुलोके । श्रीलक्ष्म्यंशाच्छ्रीरितीड्यां समाख्यां लब्ध्वा लोके शेषपत्नी बभूव ॥ ३,२८.

'हे नक्कीच घडेल, यात शंका नाही,' असे सांगून इंद्रा विष्णूच्या लोकात निघून गेली. श्रीलक्ष्मीच्या अंशातून 'श्री' हे नाव मिळवून, शेषाची पत्नी म्हणून ती जगात प्रसिद्ध झाली.

यदाहीशो विपुलामुद्धरेच्च तदा रामः श्रीभिदासंगमे च । करोति तोषत्सर्वदा वै रमायास्तस्याप्यावेशो व्यंस्रितमोनसंगम् ॥ ३,२८.

जेव्हा सर्पांचा राजा मोठा पर्वत उचलतो, तेव्हा राम, श्रीसोबत एकरूप होऊन, नेहमी रमेला आनंद देतो. त्यांच्या मनाच्या एकरूपतेत तिचा प्रभाव प्रकट होतो.

या रेवती रैवतस्यैव पुत्री सा वारुणी बलभद्रस्य पत्नी । सौपर्णनाम्नी बलपत्नी खगेन्द्र यास्तास्तिस्रः षड्विष्णोश्च स्त्रीभ्यः । द्विगुणाधमा रुद्रशेषादिकेभ्यो दशाधमा त्वं विजानीहि पौत्र ॥ ३,२८.

रैवताची कन्या रेवती हीच वारुणी आहे, ती बलभद्राची पत्नी आहे. सौपर्णी ही बळाची पत्नी आहे, हे पक्षीराजा. या तिघी आणि विष्णूच्या सहा पत्नी या रुद्र व शेष यांच्या पत्नींपेक्षा दोनपट श्रेष्ठ आहेत, आणि इतर दहा पेक्षा दहा पट अधिक आहेत, हे नातवा.

गरुड उवाच । रामेण रन्तुं सर्वदा वारुणी तु पुत्रीत्वमापे रेवतस्यैव सुभ्रूः । एवं त्रिरूपा वारुणी शेषपत्नी द्विरूपभूता पार्वती रुद्रपत्नी ॥ ३,२८.

गरुड म्हणाला: रामाची प्रियसी व्हावे म्हणून, रैवताची सुंदर कन्या वारुणी जन्माला आली. अशा प्रकारे, वारुणी शेषाची पत्नी म्हणून तिहेरी रूपात आहे, आणि पार्वती रुद्राची पत्नी म्हणून दुहेरी रूपात आहे.

नीचाया जांबवत्याश्च शेषसाम्यं च कुत्रचित् । श्रूयते च मया कृष्ण निमित्तं ब्रूहि मे प्रभो ॥ ३,२८.

जांबवती आणि नीचा यांची समानता, तसेच शेषाशी असलेली साम्य, हे कधी कधी ऐकायला येते. हे प्रभो कृष्णा, याचे कारण मला सांग.

उमायाश्च तथा रुद्रः सदा बहुगुणाधिकः । एवं त्वयोक्तं भगवन्निश्चयार्थं मम प्रभो ॥ ३,२८.

उमा आणि रुद्र यांच्यात नेहमीच रुद्र अनेक गुणांनी श्रेष्ठ आहे, असे तू मला समजावलेस, भगवना.

रेवती श्रीयुता श्रीश्च शेषरूपा च वारुणी । सौपर्णि पार्वती चैव तिस्रः शेषाशंतो वराः ॥ ३,२८.

श्रीयुक्त रेवती, श्री स्वतः, शेषरूप वारुणी, सौपर्णी आणि पार्वती – या तिघी शेषाच्या मुख्य पत्नी आहेत.

इत्यपि श्रूयते कृष्ण कुत्रचिन्मधुसूदन । निमित्तं ब्रूहि मे कृष्ण तव शिष्याय सुव्रत ॥ ३,२८.

असेही काही ठिकाणी ऐकायला येते, हे कृष्णा, मधुसूदना. या गोष्टीचे कारण तुझे शिष्य म्हणून मला सांग, हे सुव्रता.

श्रीकृष्ण उवाच । विज्ञाय जांबवत्याश्च तदन्येषां खगाधिप । उत्तमानां च साम्यं तु उत्तमावेशतो भवेत् ॥ ३,२८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षीराजा, जांबवती व इतरांची समानता ही त्यांच्यातील श्रेष्ठतेमुळेच आहे.

अवराणां गुणस्यापि ह्युत्तमानामधीनता । अस्तीति द्योतनायैव शतांशाधिकमुच्यते ॥ ३,२८.

कमी असलेल्या गुणांचाही आधार नेहमीच श्रेष्ठांवर असतो. म्हणूनच श्रेष्ठांमध्ये शंभरपट तेज असते असे म्हटले जाते.

यथा मयोच्यते वीन्द्र तथा जानीहि नान्यथा । तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु काश्यपजोत्तम ॥ ३,२८.

हे इंद्रा, मी जसे सांगितले तसेच समज, दुसरे काही नाही. आता पुढे काय ते मी सांगतो, ऐक, हे उत्तम कश्यप.

चतुर्दशसु चेन्द्रेषु सप्तमो यः पुरन्दरः । वृत्रादीनां शरीरं तु पुरमित्युच्यते बुधैः ॥ ३,२८.

चौदा इंद्रांमध्ये सातवा इंद्र म्हणजे पुरंदर. वृत्र वगैरे यांच्या देहाला 'पुर' असे ज्ञानी लोक म्हणतात.

तं दारयति वज्रेण यस्मात्तस्मात्पुरन्दरः । चतुर्दशसु चेन्द्रेषु मन्त्रद्युम्नस्तु षष्ठकः ॥ ३,२८.

तो वज्राने त्या देहांचा नाश करतो म्हणून त्याला पुरंदर म्हणतात. चौदा इंद्रांमध्ये मंत्रद्युम्न हा सहावा आहे.

मन्त्रानष्ट महावीन्द्र देवो द्योतयते यतः । मन्त्रद्युम्नस्ततो लोके उभावप्येक एव तु ॥ ३,२८.

मंत्रनष्ट या महा-इंद्राने देवांना तेज दिले म्हणून त्याला मंत्रद्युम्न म्हणतात. या दोघांना लोक एकच मानतात.

मन्त्रद्युम्नावतारोभूत्कुन्तीपुत्रोर्जुनो भुवि । विष्णोर्वायोरनन्तस्य चेन्द्रस्य खगसत्तम ॥ ३,२८.

मंत्रद्युम्नाचा अवतार म्हणून कुंतीपुत्र अर्जुन पृथ्वीवर झाला; हे पक्षीराजा, तो विष्णू, वायू, अनंत आणि इंद्र यांचा अंश आहे.

पार्थश्चतुर्भिः संयुक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः । चतुर्थेपि च वायोश्च विशेषोस्ति सदार्जुन ॥ ३,२८.

पार्थ जेव्हा चौघांसोबत असतो, तेव्हा त्याला इंद्र असं म्हणतात. चौथ्या ठिकाणी वायूचं वेगळेपण आहे, तो नेहमी अर्जुनासोबत असतो.

वालिर्नामा वानरस्तु पुरन्दर इति स्मृतः । चन्द्रवंशे समुत्पन्नो गाधिराजो विचक्षणः ॥ ३,२८.

वाली नावाचा वानर पुरंदर म्हणून ओळखला जातो. चंद्रवंशात गाधी नावाचा बुद्धिमान राजा जन्माला आला.

मन्त्रद्युम्नावतारः स विश्वामित्रपिता स्मृतः । वेदोक्तमन्त्रा गाः प्रोक्ता धिया संधारयेद्यतः ॥ ३,२८.

तो मंत्रद्युम्नाचा अवतार मानला जातो आणि विश्वामित्राचा वडील म्हणून ओळखला जातो, कारण त्याने वेदांमध्ये सांगितलेल्या मंत्रांनी गायींची योग्य काळजी घेतली.

अतो गाधिरिति प्रोक्तस्तदर्थं भूतले ह्यभूत् । इक्ष्वाकुपुत्रो वीन्द्र विकुक्षिरिति विश्रुतः ॥ ३,२८.

म्हणून त्याला गाधी असं नाव पडलं, कारण तो पृथ्वीवर आला होता. इक्ष्वाकूचा मुलगा विकुक्षी, तोही विंद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

स एवेन्द्रावतारोभूद्धरिसेवार्थमेव च । विशेषेण हरिं कुक्षौ विज्ञानाच्च हरिः सदा ॥ ३,२८.

तोच इंद्राचा अवतार हरिची सेवा करण्यासाठी झाला. विशेष म्हणजे, त्याच्या ज्ञानामुळे, हरि नेहमी त्याच्या पोटात होता.

अतो विकुक्षिनामासौ भूलोके विश्रुतः सदा । रामपुत्रः कुशः प्रोक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः ॥ ३,२८.

म्हणून तो विकुक्षी या नावाने पृथ्वीवर नेहमी ओळखला जातो. रामाचा मुलगा कुश, तोही इंद्र म्हणून सांगितला आहे.