गरुडपुराणम्

पुनः परदिने प्राप्ते शक्रतीर्थमनुत्तमम् । कपिलाख्योर्ध्वदेशे तु तत्तीर्थं पावनं स्मृतम् ॥ ३,२७.

दुसऱ्या दिवशी ती परत आली आणि श्रेष्ठ अशा शक्रतीर्थाला गेली; कपिल नावाच्या प्रदेशात ते तीर्थ पावन मानले जाते.

तत्र स्नात्वा महाभागा तदूर्ध्वं स्नापयेत्स्वयम् । विष्वसेनसरस्तत्र सर्वपापविनाशनम् ॥ ३,२७.

तिथे त्या पुण्यवतीने स्नान केले आणि मग स्वतः स्नान घातले; तिथे विष्वसेन सरोवर आहे, जे सर्व पापांचा नाश करते.

तत ऊर्ध्वं महाभागा ययौ तत्र ददर्श सा । पञ्चायुधानां तीर्थानि तेषु स्नानं चकार सा ॥ ३,२७.

त्याच्या पुढे ती पुण्यवती पुढे गेली आणि तिथे तिने पाच आयुधांची तीर्थस्थळे पाहिली; त्या सर्व ठिकाणी तिने स्नान केले.

तदूर्ध्वं चाग्निकुण्डं स्याद्दुरारोहं ततोग्रतः । तस्योपरि ब्रह्मतीर्थं ब्रह्महत्याविमोचनम् ॥ ३,२७.

त्याच्या पुढे अग्निकुंड आहे, ते चढायला कठीण आहे; त्याच्या वरती ब्रह्मतीर्थ आहे, जे ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त करते.

सप्तर्षीणां तदूर्ध्वं तु पुण्यतीर्थं च सत्फलम् । दशाधिकफलं तेषा तीर्थानामुत्तरोत्तरम् ॥ ३,२७.

त्याच्या पुढे सप्तर्षींचे पवित्र तीर्थ आहे, जे उत्तम फळ देते; प्रत्येक पुढील तीर्थाने मागच्या पेक्षा दहा पट जास्त पुण्य मिळते.

एतेषां चैव माहात्म्यं को वा वक्तुमिहार्हति । ऋषितीर्थेषु सा कन्या चचार तप उत्तमम् ॥ ३,२७.

या सर्वांची महती कोण सांगू शकतो? त्या ऋषींच्या तीर्थांवर त्या कन्येने श्रेष्ठ तप केले.

ममावतारपर्यन्तं चरित्वा तप उत्तमम् । योगधारण या देहं त्यक्त्वा जांबवतो गृहे ॥ ३,२७.

माझ्या अवतारापर्यंत तिने उत्तम तप केले आणि मग योगाच्या सामर्थ्याने देह सोडून ती जांबवताच्या घरी जन्माला आली.

जाता जांबवती नाम ववृधे तस्य वेश्मनि । तस्याः पिता जांबवान्स समादात्कन्यकां तदा । रुक्म्या अनं तरा सैषा मम भार्या खगेश्वर ॥ ३,२७.

ती जांबवती नावाने जन्मली आणि त्याच्या घरी वाढली; तिचे वडील जांबवत यांनी तिला कन्यादान केले; ती रुक्मीच्या शत्रूची पत्नी, म्हणजेच माझी पत्नी आहे, हे खगेश्वरा.

इदं हि परमाख्यानं वेङ्कटाद्रेर्महागिरेः । को वा वर्णयितुं शक्तो मदन्यः पुरुषो भुवि ॥ ३,२७.

हे वेंकटाद्री या महान पर्वताचे श्रेष्ठ आख्यान आहे; माझ्याशिवाय हे पृथ्वीवर कोण सांगू शकतो?

वेङ्कटेशस्य नैवेद्यं सदा लक्ष्मीः करोति वै । ब्रह्मा पूजयते नित्यमेवं शास्त्रस्य निर्णयः ॥ ३,२७.

वेंकटेशाचा नैवेद्य नेहमी लक्ष्मीच तयार करते; ब्रह्मा नेहमी पूजा करतो—शास्त्राचा हाच निर्णय आहे.

नैवेद्यभक्षिणां पुंसामुपहासं न कारयेत् । स्वस्य प्राशस्त्यभावे तु नैवेद्यादि गुडादिकम् । ग्राह्यमेव न संदेहो अन्यथा नारकी भवेत् ॥ ३,२७.

नैवेद्य खाणाऱ्यांची हसण्याची चेष्टा करू नये; स्वतःमध्ये पात्रता नसेल तरी नैवेद्य व गूळ वगैरे प्रसाद नक्कीच घ्यावा—यात शंका नाही, अन्यथा नरकात जावे लागेल.

श्रीनिवासात्परो देवो न भूतो न भविष्यति । स्वयं च पाचयित्वात्वं घृतपक्वादिकं तथा । श्रीनिवासस्य नैवेद्यं दत्त्वा भोजनमाचरेत् ॥ ३,२७.

श्रीनिवासापेक्षा मोठा देव कधीच झाला नाही आणि होणारही नाही; स्वतः तुपात शिजवलेले अन्न तयार करून, ते श्रीनिवासाला नैवेद्य म्हणून अर्पण करावे आणि मगच जेवावे.

इदं तु परमं गोप्यं तवोक्तं च खगेश्वर । न कस्यापि च वक्तव्यं गोप्यत्वात्खगसत्तम । इतः परं प्रवक्ष्यामि तारतम्यं शृणु प्रभो ॥ ३,२७.

हे सर्वांत गुप्त रहस्य मी तुला सांगितले, हे खगेश्वरा; हे कोणालाही सांगू नये, कारण हे गुप्त ठेवायचे आहे, हे श्रेष्ठ पक्षिराजा. आता मी तुला पुढील क्रम सांगतो, ऐक प्रभो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २८ या पूर्वसर्गे दक्षपुत्री सती तु रुद्रस्य पत्नी दक्षयज्ञे स्वदेहम् । विसृज्य सा मेनकायां च जज्ञे धराधराद्धेमवतो वै सकाशात् ॥ ३,२८.

पूर्वीच्या सृष्टीत दक्षाची कन्या सती, जी रुद्राची पत्नी होती, तिने दक्षयज्ञात आपला देह सोडला; नंतर ती मेनकेच्या पोटी, हिमालय पर्वतावर, जन्माला आली.

सा पार्वता रुद्रपत्नी खगेन्द्र या शेषपत्नी वारुणी नाम पूर्वा । सैवागता बलभद्रेण रन्तुं द्विरूपमास्थाय महापतिव्रता ॥ ३,२८.

तीच पार्वती, रुद्राची पत्नी, हे खगेंद्र; पूर्वी शेषाची पत्नी वारुणी नावाची होती. तीच दोन रूपे घेऊन, बलरामासोबत रमण्यासाठी आली, कारण ती महान पतिव्रता होती.

श्रीरित्याख्या इन्दिरावेशयुक्ता तस्या द्वितीया प्रतिमा मेघरूपा । शेषण रूपेण यदा हि वीन्द्र तपश्चचार विष्णुना सार्धमेव ॥ ३,२८.

श्री या नावाने ओळखली जाणारी, इंद्रियांची शक्ती असलेली, तिचा दुसरा रूप मेघासारखा आहे. जेव्हा ती शेषाच्या रूपात, विष्णूंसोबत तप करत होती, हे इंद्रा.

तदैव देवी वारुणी शेषपत्नी तपश्च क्रे इन्दिराप्रीतये च । तदा प्रीता इन्दिरा सुप्रसन्ना उवाच तां वारुणीं शेषपत्नीम् ॥ ३,२८.

त्याच वेळी, शेषाची पत्नी वारुणी हिनेही इंद्रेच्या आनंदासाठी तप केले. तेव्हा प्रसन्न होऊन, इंद्रा हसत वारुणीला, शेषपत्नीला म्हणाली.

यदा रामो वैष्णवांशेन युक्तः संपत्स्यते भूतले रौहिणेयः । मय्यावेशात्संयुता त्वं तु भद्रे श्रीरित्याख्या वलभद्रस्य रन्तुम् ॥ ३,२८.

जेव्हा विष्णूचा अंश असलेला राम, रोहिणीचा पुत्र म्हणून पृथ्वीवर येईल, तेव्हा, हे शुभे, माझ्या प्रभावामुळे, तू 'श्री' या नावाने ओळखली जाशील आणि बलभद्राची प्रियसी होशील.

संपत्स्यसे नात्र विचार्यमस्तीत्युक्त्वा सा वै प्रययौ विष्णुलोके । श्रीलक्ष्म्यंशाच्छ्रीरितीड्यां समाख्यां लब्ध्वा लोके शेषपत्नी बभूव ॥ ३,२८.

'हे नक्कीच घडेल, यात शंका नाही,' असे सांगून इंद्रा विष्णूच्या लोकात निघून गेली. श्रीलक्ष्मीच्या अंशातून 'श्री' हे नाव मिळवून, शेषाची पत्नी म्हणून ती जगात प्रसिद्ध झाली.

यदाहीशो विपुलामुद्धरेच्च तदा रामः श्रीभिदासंगमे च । करोति तोषत्सर्वदा वै रमायास्तस्याप्यावेशो व्यंस्रितमोनसंगम् ॥ ३,२८.

जेव्हा सर्पांचा राजा मोठा पर्वत उचलतो, तेव्हा राम, श्रीसोबत एकरूप होऊन, नेहमी रमेला आनंद देतो. त्यांच्या मनाच्या एकरूपतेत तिचा प्रभाव प्रकट होतो.

या रेवती रैवतस्यैव पुत्री सा वारुणी बलभद्रस्य पत्नी । सौपर्णनाम्नी बलपत्नी खगेन्द्र यास्तास्तिस्रः षड्विष्णोश्च स्त्रीभ्यः । द्विगुणाधमा रुद्रशेषादिकेभ्यो दशाधमा त्वं विजानीहि पौत्र ॥ ३,२८.

रैवताची कन्या रेवती हीच वारुणी आहे, ती बलभद्राची पत्नी आहे. सौपर्णी ही बळाची पत्नी आहे, हे पक्षीराजा. या तिघी आणि विष्णूच्या सहा पत्नी या रुद्र व शेष यांच्या पत्नींपेक्षा दोनपट श्रेष्ठ आहेत, आणि इतर दहा पेक्षा दहा पट अधिक आहेत, हे नातवा.

गरुड उवाच । रामेण रन्तुं सर्वदा वारुणी तु पुत्रीत्वमापे रेवतस्यैव सुभ्रूः । एवं त्रिरूपा वारुणी शेषपत्नी द्विरूपभूता पार्वती रुद्रपत्नी ॥ ३,२८.

गरुड म्हणाला: रामाची प्रियसी व्हावे म्हणून, रैवताची सुंदर कन्या वारुणी जन्माला आली. अशा प्रकारे, वारुणी शेषाची पत्नी म्हणून तिहेरी रूपात आहे, आणि पार्वती रुद्राची पत्नी म्हणून दुहेरी रूपात आहे.

नीचाया जांबवत्याश्च शेषसाम्यं च कुत्रचित् । श्रूयते च मया कृष्ण निमित्तं ब्रूहि मे प्रभो ॥ ३,२८.

जांबवती आणि नीचा यांची समानता, तसेच शेषाशी असलेली साम्य, हे कधी कधी ऐकायला येते. हे प्रभो कृष्णा, याचे कारण मला सांग.

उमायाश्च तथा रुद्रः सदा बहुगुणाधिकः । एवं त्वयोक्तं भगवन्निश्चयार्थं मम प्रभो ॥ ३,२८.

उमा आणि रुद्र यांच्यात नेहमीच रुद्र अनेक गुणांनी श्रेष्ठ आहे, असे तू मला समजावलेस, भगवना.

रेवती श्रीयुता श्रीश्च शेषरूपा च वारुणी । सौपर्णि पार्वती चैव तिस्रः शेषाशंतो वराः ॥ ३,२८.

श्रीयुक्त रेवती, श्री स्वतः, शेषरूप वारुणी, सौपर्णी आणि पार्वती – या तिघी शेषाच्या मुख्य पत्नी आहेत.

इत्यपि श्रूयते कृष्ण कुत्रचिन्मधुसूदन । निमित्तं ब्रूहि मे कृष्ण तव शिष्याय सुव्रत ॥ ३,२८.

असेही काही ठिकाणी ऐकायला येते, हे कृष्णा, मधुसूदना. या गोष्टीचे कारण तुझे शिष्य म्हणून मला सांग, हे सुव्रता.

श्रीकृष्ण उवाच । विज्ञाय जांबवत्याश्च तदन्येषां खगाधिप । उत्तमानां च साम्यं तु उत्तमावेशतो भवेत् ॥ ३,२८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षीराजा, जांबवती व इतरांची समानता ही त्यांच्यातील श्रेष्ठतेमुळेच आहे.

अवराणां गुणस्यापि ह्युत्तमानामधीनता । अस्तीति द्योतनायैव शतांशाधिकमुच्यते ॥ ३,२८.

कमी असलेल्या गुणांचाही आधार नेहमीच श्रेष्ठांवर असतो. म्हणूनच श्रेष्ठांमध्ये शंभरपट तेज असते असे म्हटले जाते.

यथा मयोच्यते वीन्द्र तथा जानीहि नान्यथा । तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु काश्यपजोत्तम ॥ ३,२८.

हे इंद्रा, मी जसे सांगितले तसेच समज, दुसरे काही नाही. आता पुढे काय ते मी सांगतो, ऐक, हे उत्तम कश्यप.