गरुडपुराणम्

स्नानं कृत्वा शेषतीर्थे विशुद्धेनैव चेतसा । एतेषां लक्षणं श्रुत्वा प्रयाति परमां गतिम् ॥ ३,२६.

शेषतीर्थावर शुद्ध मनाने स्नान करून, या सर्व मूर्तींची लक्षणे ऐकल्यावर, मनुष्याला परमगती मिळते.

ततः परं महाभागे वारुणं तीर्थमुत्तमम् । तत्रास्ते वरुणो देवः पूजां कर्तुं हरेः सदा ॥ ३,२६.

त्याच्यानंतर, हे महाभाग्यवती, उत्तम वारुण तीर्थ आहे. तिथे वारुण देव नेहमी हरीची पूजा करण्यासाठी वास करतो.

तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं दातव्यं दानमुत्तमम् । शिशुमारं च मत्स्यं च त्रिविक्रममथापि वा । दातव्यं भूतिकामेन तीर्थेस्मिन्विरवर्णिनि ॥ ३,२६.

त्या तीर्थात स्नान करावे आणि उत्तम दान द्यावे. जो सुखसमृद्धीची इच्छा करतो त्याने इथे शिशुमार, मासा किंवा त्रिविक्रम यापैकी काहीही द्यावे, हे निर्मळ वर्णाच्या स्त्री.

जंबूफलसमाकारा पुच्छे सूक्ष्मा सबिन्दुका । चक्रत्रया च वदने पुच्छोपरि सचक्रका ॥ ३,२६.

त्याचा शेपुट जांभूळ फळासारखा, बारीक आणि ठिपक्यांनी युक्त असतो. तोंडावर तीन चक्रे आणि शेपटीवरही चक्रे असतात.

श्रीवत्सबिन्दुमालाढ्या मत्स्यमूर्तिरुदाहृता । पुच्छादधश्चक्रयुतं शिशुमारमुदाहृतम् ॥ ३,२६.

माशाची मूर्ती श्रीवत्स आणि ठिपक्यांच्या माळेने सुशोभित असते. शेपटीखाली चक्र असलेली जी मूर्ती असते, तिला शिशुमार म्हणतात.

वक्रचक्रयुतश्चेत्स्यात्त्रिविक्रम उदाहृतः । एतेषां लक्षणं श्रुत्वा वारुणे तीर्थ उत्तमे ॥ ३,२६.

वाकडी चक्रे असलेली जी मूर्ती असते, तिला त्रिविक्रम म्हणतात. या सर्वांच्या या चिन्हांची माहिती ऐकून, त्या उत्तम वारुण तीर्थात—

एतद्दानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे । पूर्वौक्ता मूर्तयो यस्मिन् गृहे तिष्ठन्ति भामिनि । भागीरथी तीर्थवरा संनिधत्ते न संशयः ॥ ३,२६.

अशा दानाचे फळ मिळवून, तो विष्णूच्या मंदिरात आनंदाने राहतो. ज्या घरात या आधी सांगितलेल्या मूर्ती असतात, हे सुंदर स्त्री, तिथे भागीरथी हे श्रेष्ठ तीर्थ नक्कीच वास करते.

स्वामि पुष्करिणीस्नानं दुर्घटं तु कलौ नृणाम् । तत्र स्थितानां तीर्थानां स्नानं चाप्यतिदुर्घटम् ॥ ३,२६.

कलियुगात लोकांसाठी स्वामीपुष्करणीमध्ये स्नान करणे फार कठीण आहे. तिथे असलेल्या तीर्थांत स्नान करणेही अत्यंत कठीण आहे.

शालग्रामशिलादानं दुर्घटं च तथा स्मृताम् । स्वामिपुष्करिणीतीरे कन्यादानं सुदुर्घटम् ॥ ३,२६.

शाळग्राम शिला दान करणेही तसेच कठीण मानले जाते. स्वामीपुष्करणीच्या काठी कन्यादान करणे तर फारच कठीण आहे.

दुर्घटं कपिलादानं भक्ष्यदानं सुदुर्घटम् । स्वामिपुष्करिणीतीर्थे तीर्थेष्वन्येषु भामिनि ॥ ३,२६.

कपिला दान करणे कठीण आहे आणि अन्नदान करणे फारच कठीण आहे, स्वामीपुष्करणीच्या तीर्थात आणि इतर तीर्थांतही, हे सुंदर स्त्री.

स्नानं कुरु यथान्या यं शय्यादानं तथा कुरु । जैगीषव्येन मुनिना त्वेवमुक्ता च कन्यका ॥ ३,२६.

इतर जसे स्नान करतात तसेच तूही स्नान कर. तसेच शय्यादान कर. जैगीषव्य ऋषींनी त्या कन्येला असे सांगितले.

स्वामिपुष्करिणीस्नानं सा चकार धृतव्रता । तीर्थेष्वेतेषु सुस्नाता दानं चक्रे सुभामिनी ॥ ३,२६.

ती निर्धारपूर्वक व्रत पाळत स्वामीपुष्करणीत स्नान केले. या सर्व तीर्थांत नीट स्नान करून, त्या सुंदर स्त्रीने दान केले.

उवास तत्र सा दवी त्रिः सप्तकन्दिनानि च । स्वामिपुष्करणीतीरमहिमानं शृणोति यः । स याति परमां भक्तिं श्रीनिवासे जगन्मये ॥ ३,२६.

ती तिथे एकवीस दिवस राहिली. जो कोणी स्वामीपुष्करणीच्या काठीचे माहात्म्य ऐकतो, तो श्रीनिवास, या विश्वनाथाच्या परम भक्तीला पोहोचतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २७ श्रीकृष्ण उवाच । सा गता स्नातुकामाथ नन्दां पापनिवारिणीम् । पप्रच्छ तं गुरुं विप्रं विनयावनता सुधीः ॥ ३,२७.

श्रीकृष्ण म्हणाले: ती स्नानासाठी पापांचा नाश करणाऱ्या नंदा नदीकडे गेली. नम्रतेने आणि बुद्धीने तिने आपल्या गुरु ब्राह्मणाला विचारले.

किन्नामेयं नदी विप्र किं कार्यं चात्र मे वद । जैगीषव्यस्त्वेवमुक्तो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ३,२७.

"ही नदीचे नाव काय आहे, ब्राह्मण? इथे मला काय करावे लागेल, ते सांगा." असे विचारल्यावर जैगीषव्याने असे उत्तर दिले.

जैगीषव्य उवाच । शृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम् । इयं नदी महाभागे सदा पापविनाशिनी ॥ ३,२७.

जैगीषव्य म्हणाले: "हे शुभे, ऐक. मी तुला या नदीचे पावित्र्य सांगतो, जी पापांचा नाश करते. ही नदी, हे महाभाग्यवती, नेहमी पापांचा नाश करणारी आहे."

ब्रह्महत्यादिपापौघो यत्र स्नानेन नश्यति । प्रत्यक्षं दृश्यते ह्यत्र स्नानं कर्तुं समुद्यतैः ॥ ३,२७.

ब्रह्महत्या यासारख्या सर्व पापांचा समूह इथे स्नान केल्याने नष्ट होतो. जे स्नान करण्यास उत्सुक असतात, त्यांना इथे हे प्रत्यक्ष दिसते.

जलं चाशुभ्ररूपेण पापैश्च परिदृश्यते । यावच्छुभ्रोदकं देवि तावत्सनानं च कारयेत् ॥ ३,२७.

पापांमुळे पाणी अशुद्ध दिसते. जोपर्यंत पाणी शुद्ध होत नाही, तोपर्यंत, हे देवी, स्नान करत राहावे.

यावच्छुभ्रोदकं नैव तावत्पापं न नश्यति । शुद्धोदके समायाते पापं नष्टमिति ध्रुवम् ॥ ३,२७.

पाणी शुद्ध नसेपर्यंत पाप नष्ट होत नाही. पाणी शुद्ध दिसू लागले की, पाप नक्कीच नाहीसे होते.

कलावित्थं विशालाक्षि महिमा दृश्यते भुवि । अत्र स्नानं प्रकर्तव्यं दातव्यं दान मुत्तमम् । ततश्च ज्ञानमासाद्य विविष्णुलोकं स गच्छति ॥ ३,२७.

विशाल डोळ्यांची देवी, कलावित्त या स्थळी पृथ्वीवर मोठेपण दिसून येते. इथे स्नान करावे आणि उत्तम दान द्यावे. त्यानंतर ज्ञान मिळवून मनुष्य विष्णूच्या लोकात जातो.

गुरुस्त्रीगमनाच्चन्द्र अहल्यायां गतो हरिः । सुरापानाच्च शुक्रस्तु सुवर्णहरणाद्बलिः ॥ ३,२७.

गुरूंनी परस्त्रीकडे गेल्यामुळे चंद्र अहल्येच्या अंगात गेला; हरीनेही तसेच केले. मद्यपान केल्यामुळे शुक्राने तसे केले; सोनं चोरल्यामुळे बळीनेही तसंच केलं.

ब्रह्महत्यायाश्च रुद्रो नागो दत्तापहारकः । सूतस्य हननाद्रामो निर्मुक्तो ह्यत्र भामिनि ॥ ३,२७.

ब्राह्मणहत्या केल्यामुळे रुद्र, दिलेली वस्तू परत घेतल्यामुळे नाग, आणि सारथ्याचा वध केल्यामुळे राम — हे सर्व इथे मुक्त झाले, हे सुंदर स्त्री.

नानेन सदृशं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । स्नानं कुरु महाभागे तेन सिद्धिं ह्यवाप्स्यसि ॥ ३,२७.

या तीर्थासारखे दुसरे कोणतेही तीर्थ पूर्वी झाले नाही, ना भविष्यात होईल. म्हणून, हे भाग्यवती, इथे स्नान कर; नक्कीच सिद्धी मिळेल.

जैगीषव्येण मुनिना पित्रा सह च कन्यका । स्नानं चकार विधिवदुदतिष्ठच्च भामिनि ॥ ३,२७.

जैगीषव्य ऋषी आणि त्यांची कन्या, दोघांनीही इथे विधिपूर्वक स्नान केले, हे सुंदर स्त्री.

यावच्च पौरुषं सूक्तं तावत्कालं हि तिष्ठति । पश्चाज्जप्त्वा महामन्त्रं वेङ्कटेशाभिधं परम् ॥ ३,२७.

पुरुषसूक्त म्हणत असतानाच ते तिथे थांबले; नंतर, वेंकटेश या परमेश्वराचे मोठे मंत्र जपले.

द्विजातीन्प्रीणयित्वा सा वस्त्रद्रव्यादिभूषणैः । तस्माच्च प्रययौ देवी कमारीतीर्थमुत्तमम् ॥ ३,२७.

तिने ब्राह्मणांना वस्त्र, धन आणि दागिने देऊन संतुष्ट केले; त्यानंतर ती देवी कामारी या उत्तम तीर्थात गेली.

कुमारीमहिमानं च श्रुत्वा स्नानं चकार सा । पुनरावृत्य सा देवी ह्यन्तरा विरजानदीम् ॥ ३,२७.

कुमारीचे महत्त्व ऐकून तिने तिथे स्नान केले; मग ती देवी पुन्हा विरजा नावाच्या नदीकडे परतली.

दृष्ट्वा पप्रच्छ सा देवी जैगीषव्यं गुरुं प्रभुम् । किं संज्ञिकेयं विप्रेन्द्र किं कार्यं ह्यत्र मे वद ॥ ३,२७.

त्या देवीने जैगीषव्य गुरु व प्रभू यांना पाहून विचारले, 'हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, या स्थळाचे नाव काय? मला इथे काय करावे?'

जैगीषव्यः पृष्ट एव मुवाच करुणानिधिः । इयं भागीरथी कन्ये आयाति ह्यन्तरेण तु ॥ ३,२७.

जैगीषव्य, करुणेचा सागर, विचारल्यावर म्हणाले, 'हे कन्ये, ही भगीरथी आहे, जी इथे आतून वाहते.'